میلیونها سال پیش از آنکه بریتانیای امروزی شکل بگیرد، مارها در چشماندازی گرم و مرطوب پر از جنگلها، رودخانهها و تالابها حرکت میکردند. اکنون فسیلهایی از جنوب انگلستان پرده از وجود یکی از این مارهای کهن برداشتهاند؛ گونهای که دههها در کشوهای موزه پنهان مانده بود و حالا میتواند درک ما از آغاز شکلگیری مارهای مدرن را دگرگون کند.
کشف مار باستانی در موزهای قدیمی
فسیلهایی که در موزه تاریخ طبیعی لندن نگهداری میشدند، پس از بررسیهای دقیق، به شناسایی گونهای کاملاً جدید منجر شدند. این کشف نشان میدهد که حتی مجموعههای قدیمی موزهها هنوز میتوانند رازهای مهمی از تکامل حیات را آشکار کنند.
پارادوکسوفیدیون ریچاردوونای چیست؟
پژوهشگران این گونه تازه را Paradoxophidion richardoweni نامگذاری کردهاند. استخوانهای فسیلی نشان میدهد که این مار کوچک حدود ۳۷ میلیون سال پیش در دوره گرم «ائوسن پسین» زندگی میکرد. در آن زمان، انگلستان میزبان خزندگان متنوعی بود که امروزه دیگر در اروپا دیده نمیشوند.
فسیلی که سالها نادیده گرفته شد
در سال ۱۹۸۱، مجموعهداران فسیل، استخوانهای بسیار کوچکی از ستون فقرات مار را در صخرههای هوردل در ساحل جنوبی انگلستان یافتند. این استخوانها سالها در موزه ذخیره شدند، بیآنکه کسی متوجه شود به یک گونه منحصربهفرد تعلق دارند.
مطالعهای جدید با استفاده از مقایسههای دقیق و روشهای اسکن پیشرفته نشان داد که این مهرهها متعلق به یک سرده و گونه جدید هستند. این فسیلها از سازند «هدون هیل» بهدست آمدهاند؛ دورهای که سطح دیاکسید کربن بالا، دمای گرم و اکوسیستمهای سرسبز، امکان گسترش گسترده مارها در اروپا را فراهم کرده بود.
چه چیزی پارادوکسوفیدیون را خاص میکند؟
اگرچه تنها مهرههای ستون فقرات باقی ماندهاند، همین استخوانها سرنخهای مهمی در خود دارند. پارادوکسوفیدیون ترکیبی نادر از ویژگیها را نشان میدهد که در گروههای مختلف مارها دیده میشود.
- ساختارهای پشتیبان قوی در مهرهها
- کانال عصبی بزرگ
- شکل متمایز ستون فقرات نسبت به مارهای ابتدایی و گروههای مدرن
برخی ویژگیها به مارهای آبزی یا نیمهآبزی اولیه شباهت دارند، برخی دیگر به مارهای پیشرفته امروزی موسوم به کائنوفیدیانها نزدیک هستند. این گروه شامل بیشتر گونههای زنده مارها میشود.
پر کردن شکاف تکاملی مارهای پیشرفته
فسیلهایی که به ابتدای تکامل کائنوفیدیانها نزدیک باشند بسیار کمیاباند. پارادوکسوفیدیون بخشی از این شکاف را پر میکند و نشان میدهد که حتی در مراحل اولیه، تنوع شکل ستون فقرات در مارهای پیشرفته وجود داشته است.
نامی با معنای تاریخی
نام سرده Paradoxophidion بهمعنای «مار پارادوکس» است؛ اشارهای به ترکیب غیرمنتظره ویژگیها در استخوانها. نام گونه نیز به افتخار سر ریچارد اوون انتخاب شده است؛ دانشمند برجسته دیرینهشناسی که در قرن نوزدهم برخی از نخستین فسیلهای مار را از همین منطقه توصیف کرد و نقشی کلیدی در تأسیس موزه تاریخ طبیعی داشت.
«دیدن این مهرههای عجیب در مجموعه موزه و فهمیدن اینکه با چیزی کاملاً جدید روبهرو هستم، احساسی فوقالعاده بود.» — دکتر جورجیوس جورجالیس
مدلهای دیجیتال چگونه گونه جدید را تأیید کردند؟
طول هر مهره تنها چند میلیمتر است و همین اندازه کوچک باعث شده بود فسیلها سالها نادیده گرفته شوند. تیم پژوهشی برای بررسی دقیق، از اسکن میکرو CT استفاده کرد.
این اسکنها امکان ساخت مدلهای سهبعدی دیجیتال را فراهم کردند و ساختارهای درونی، تغییرات ظریف در طول ستون فقرات و ویژگیهای مشترک همه استخوانها را آشکار ساختند. این دادهها نشان دادند که همه مهرهها به یک گونه تعلق دارند.
دسترسی آزاد به این مدلهای دیجیتال، پژوهشگران سراسر جهان را قادر میسازد بدون سفر به لندن، فسیلها را بررسی کنند و دقت و شفافیت پژوهشهای دیرینهشناسی را افزایش دهند.
پارادوکسوفیدیون چگونه زندگی میکرد؟
استخوانها نشانهای واضح از سازگاری برای حفاری یا بالا رفتن از درختان نشان نمیدهند. طول بدن احتمالاً کمتر از یک متر بوده و ویژگیهای ستون فقرات به حرکات انعطافپذیر اشاره دارد.
برخی ویژگیها به مارهای «تنهفیلی» شباهت دارند؛ گروه کوچکی از مارهای کاملاً آبزی که امروزه در جنوبشرقی آسیا و شمال استرالیا زندگی میکنند و از شاخههای ابتدایی کائنوفیدیانها بهشمار میروند.
«اگر پارادوکسوفیدیون واقعاً به آکروکوردیدها نزدیک باشد، ممکن است قدیمیترین عضو شناختهشده این خانواده باشد.» — دکتر جورجیوس جورجالیس
چرا این کشف اهمیت دارد؟
این پژوهش نشان میدهد که تنوع مارها در اروپا زمانی بیش از سطح کنونی بوده است. انگلستان نقشی مهم در مراحل اولیه تکامل مارهای پیشرفته داشته و فسیلهای صخره هوردل حتی شامل برخی از قدیمیترین مارهای بوآمانند شناختهشده هستند.
پارادوکسوفیدیون قطعه دیگری به این پازل میافزاید و نشان میدهد که مارهای پیشرفته اولیه پیش از تثبیت گروههای مدرن، شکلهای متنوعی از ستون فقرات را آزمایش کردهاند.
آینده پژوهشها چه خواهد بود؟
پژوهشگران امیدوارند با بررسی بیشتر مجموعههای موزهای، گونههای مرتبط دیگری را کشف کنند. دکتر جورجالیس قصد دارد فسیلهایی را که نخستینبار توسط ریچارد اوون بررسی شدهاند دوباره مطالعه کند.
نتایج این پژوهش در نشریه علمی Comptes Rendus Palevol منتشر شده است.
نتیجهگیری
کشف پارادوکسوفیدیون ریچاردوونای نشان میدهد که تاریخ تکامل مارها پیچیدهتر از تصور پیشین است. این مار باستانی پلی میان گونههای ابتدایی و مارهای مدرن ایجاد میکند و تصویر روشنتری از مسیر تکامل آنها ارائه میدهد.
اگر به دنیای فسیلها و تکامل جانوران علاقهمند هستید، نظر خود را با ما در میان بگذارید یا این مقاله را با دوستانتان به اشتراک بگذارید.
