تهاجم گونههای غیر بومی تنها به مناطق گرم یا پرجمعیت محدود نمیشود. حتی دورافتادهترین زیستبومهای جهان نیز دیگر از این تهدید در امان نیستند. پژوهشهای جدید نشان میدهد که هزاران گونه گیاهی غیر بومی توانایی بقا در شرایط اقلیمی فعلی قطب شمال را دارند. موضوعی که میتواند آینده تنوع زیستی این منطقه حساس را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد.
چرا گونههای غیر بومی تهدیدی جدی برای قطب شمال هستند؟
گونههای مهاجم الزاماً نیازی به ورود گسترده ندارند. گاهی ورود تنها یک گونه مقاوم کافی است تا بهتدریج گسترش پیدا کند و گیاهان بومی را که توان رقابت ندارند کنار بزند.
به همین دلیل، پلتفرم بیندولتی سیاستگذاری علم و خدمات اکوسیستمی یا IPBES، گونههای غیر بومی را یکی از تهدیدهای اصلی تنوع زیستی جهانی میداند.
هزاران گونه با پتانسیل بقا در اقلیم قطبی
گروهی از پژوهشگران تلاش کردهاند به یک پرسش کاملاً کاربردی پاسخ دهند: اگر گونههای گیاهی بیگانه به قطب شمال برسند، کدامیک واقعاً میتوانند در شرایط فعلی زنده بمانند؟
«ما در مجموع ۲٬۵۵۴ گونه گیاهی را شناسایی کردیم که در اقلیم کنونی قطب شمال میتوانند جایگاه اقلیمی مناسبی داشته باشند.»
کریستینه باکه وستراگارد، دانشیار موزه دانشگاه علم و فناوری نروژ
به بیان سادهتر، هزاران گونه غیر بومی در صورت انتقال به این منطقه، شانس واقعی برای استقرار دارند.
گونههای گیاهی چگونه به قطب شمال میرسند؟
قطب شمال در گذشته بهدلیل دورافتادگی نقش یک قرنطینه طبیعی را ایفا میکرد. اما این سد حفاظتی بهسرعت در حال تضعیف است.
گسترش مسیرهای کشتیرانی، افزایش گردشگری، فعالیتهای پژوهشی و توسعه زیرساختها، احتمال انتقال بذرها و قطعات گیاهی از طریق کفش، خودرو، بار، یا خاک چسبیده به تجهیزات را افزایش داده است.
«نتایج ما نشان میدهد گونههای بیگانه از تقریباً تمام نقاط جهان میتوانند در قطب شمال جایگاهی پیدا کنند. با توجه به فعالیت انسانی گسترده، فرصتهای زیادی برای ورود آنها وجود دارد.»
خطر واقعی در زمانبندی است
نگرانی اصلی صرفاً ورود یک گیاه جدید نیست. اگر این گونهها پیش از شناسایی تثبیت شوند، ممکن است به گونههای مهاجم تبدیل شوند و در حالی که هنوز بهعنوان یک کنجکاوی تلقی میشوند، آسیبهای اکولوژیک جدی وارد کنند.
جستوجوی مهاجمان بالقوه آینده
پژوهشگران بهجای تمرکز بر یک کشور یا زیستگاه خاص، از رویکردی به نام پایش افق استفاده کردند. این روش با هدف شناسایی خطرات پیش از تبدیل شدن به بحران واقعی انجام میشود.
در این مطالعه، حدود ۱۴٬۰۰۰ گونه گیاهی غیر بومی که توانایی گسترش در خارج از زیستگاه اصلی خود را دارند بررسی شد.
اطلاعات مورد استفاده شامل دادههای پایگاههای تنوع زیستی، پژوهشهای منتشرشده و دادههای GBIF بود. این دادهها امکان مقایسه محل زندگی فعلی گونهها با شرایط اقلیمی مناطق قطبی را فراهم کرد.
آسیبپذیرترین مناطق قطب شمال کداماند؟
نقشههای بهدستآمده نشان دادند که همه بخشهای قطب شمال به یک اندازه در معرض خطر نیستند.
«نقشه ما مناطق داغی را نشان میدهد که تعداد زیادی از گونههای بیگانه میتوانند اقلیم آنها را تحمل کنند. بیشترین تعداد گونهها در شمال نروژ دیده میشود.»
تور هنریک اولستد، نویسنده اصلی مطالعه
البته این به معنای امن بودن سایر مناطق نیست. حتی اسوالبارد که بهعنوان یکی از دورافتادهترین نقاط شناخته میشود، همچنان آسیبپذیری قابل توجهی دارد.
بر اساس این پژوهش، ۸۶ گونه غیر بومی میتوانند در اسوالبارد جایگاه اقلیمی مناسبی پیدا کنند.
گرمایش زمین، دروازه ورود را بازتر میکند
افزایش دما، طولانیتر شدن فصل رشد و تغییر الگوهای بارش، شرایطی را ایجاد میکند که گونههایی که پیشتر شانسی برای بقا نداشتند، اکنون میتوانند گسترش یابند.
اگر اقلیم فعلی قطب شمال از هزاران گونه بالقوه پشتیبانی میکند، آینده گرمتر میتواند این تعداد را بهمراتب افزایش دهد.
از شناسایی زودهنگام تا سیاستگذاری مؤثر
هدف اصلی این پژوهش، کمک به شناسایی گونههای غیر بومی پیش از تبدیل شدن به یک بحران است.
کنترل گونههای مهاجم پس از استقرار بسیار دشوار و پرهزینه است. پیشگیری، شناسایی سریع و واکنش بهموقع معمولاً مؤثرتر و اقتصادیتر هستند.
این مطالعه همراستا با اهداف جهانی مانند چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ–مونترال منتشر شده است. چارچوبی که کاهش ورود و استقرار گونههای بیگانه را هدف قرار میدهد.
پیام اصلی پژوهش چیست؟
قطب شمال دیگر آن منطقه دور از دسترس گذشته نیست. اقلیم آن در حال تغییر است و برای گونههای غیر بومی، روزبهروز مهماننوازتر میشود.
شناخت گونههایی که توان بقا دارند، یکی از معدود راهها برای پیشی گرفتن از بحران است؛ پیش از آنکه یک «مهاجم بالقوه» به یک «ساکن دائمی» تبدیل شود.
این پژوهش در نشریه علمی NeoBiota منتشر شده است.
اگر به تغییرات اقلیمی و تنوع زیستی علاقهمند هستید، این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید یا دیدگاه خود را در بخش نظرات با ما مطرح کنید.
