خفاشها سالهاست که در بحث بیماریهای نوپدید و اپیدمیها بهعنوان یکی از مظنونان اصلی مطرح میشوند. اما آیا همه خفاشها به یک اندازه خطرناک هستند؟ یک مطالعه جهانی جدید نشان میدهد که تنها بخش کوچکی از تبارهای خفاشها بهطور مداوم میزبان ویروسهایی با بیشترین پتانسیل ایجاد اپیدمی در انسان هستند. این یافته میتواند نگاه ما به پایش بیماریها، حفاظت از طبیعت و حتی سیاستگذاری سلامت عمومی را تغییر دهد.
تحلیل دادههای ۹۰۰ گونه پستاندار در سراسر جهان
پژوهشگران با بررسی دادههای مربوط به نزدیک به ۹۰۰ گونه پستاندار در سطح جهان، بررسی کردند کدام حیوانات بارها ویروسهایی را تولید کردهاند که باعث شیوعهای شدید و سریع در میان انسانها شدهاند.
نتایج نشان داد که ریسک اپیدمی بهطور یکنواخت در میان همه خفاشها پخش نشده، بلکه در گروههای تکاملی خاصی متمرکز است.
با توجه به اینکه بیش از ۷۰ درصد بیماریهای عفونی نوپدید منشأ حیوانی دارند، شناسایی محل تمرکز این ریسک اهمیت حیاتی دارد.
هدف پژوهش و نقش خانوادههای خفاش
این مطالعه به سرپرستی کارولین کامینگز، پژوهشگر دکتری دانشگاه اوکلاهاما، انجام شده است. هدف اصلی پژوهش مشخصکردن این موضوع بود که کدام خانوادههای خفاش نیازمند پایش دقیقتر هستند و کدام گروهها عملاً ریسک پایینی دارند.
امتیازدهی به خفاشها بر اساس ریسک ویروسی
تعریف «پتانسیل اپیدمی ویروسی»
برای پاسخ به این پرسش، تیم پژوهشی دادههای مربوط به پستانداران و ویروسها را ترکیب کرد و برای هر گونه یک امتیاز واحد محاسبه کرد که «پتانسیل اپیدمی ویروسی» نام گرفت.
این امتیاز ترکیبی از سه عامل کلیدی بود:
- شدت بیماری
- سهولت انتقال
- تعداد مرگومیر کلی
بررسی الگوهای تکرارشونده در میزبانها
با استفاده از این چارچوب، پژوهشگران بررسی کردند کدام میزبانها بارها ویروسهایی با امتیاز بالا تولید کردهاند. سپس این امتیازها روی درخت تبارشناسی پستانداران ترسیم شد؛ درختی که گونهها را بر اساس خویشاوندی تکاملی به هم متصل میکند.
کدام گروههای خفاش با شیوعها مرتبطاند؟
نتایج مقایسهها نشان داد که راسته خفاشها بهطور کلی نسبت به سایر پستانداران خطر غیرعادی بالاتری برای انسان ندارد.
در عوض، امتیازهای بالا در چند خوشه محدود از خفاشها متمرکز بود؛ خوشههایی که شامل گونههای خفاش حشرهخوار و همچنین خفاشهای نعلاسبی میشوند.
دو خوشه اصلی پرریسک
- خانواده Rhinolophidae یا خفاشهای نعلاسبی
- برخی خانوادههای خفاش حشرهخوار مانند خفاشهای دمآزاد و خفاشهای vesper
«بهجای اینکه همه خفاشها ناقل همه ویروسهای خطرناک باشند، فقط خفاشهای خاصی چنین نقشی دارند.» – کارولین کامینگز
همپوشانی زیستگاه انسان و خفاش، عامل اصلی انتقال
پس از شناسایی خانوادههای کلیدی، تیم پژوهش بررسی کرد که این گونهها در کجا با ردپای انسانی همزیستی دارند؛ معیاری که تأثیر فعالیتهای انسانی بر چشماندازهای طبیعی را نشان میدهد.
نتیجه این تحلیل شناسایی نقاط داغی بود که در آنها خفاشهای پرریسک و فشار شدید انسانی همزمان حضور دارند، از جمله:
- آمریکای مرکزی
- سواحل آمریکای جنوبی
- آفریقای استوایی
- جنوبشرق آسیا
تأیید یافتهها با مطالعات میدانی
مطالعات میدانی دیگر نشان دادهاند که خفاشهایی که در زیستگاههای تخریبشده زندگی میکنند، نرخ بالاتری از ویروسهای کرونا را نسبت به خفاشهای مناطق بکر حمل میکنند.
ترکیب نقشههای ریسک خفاش با دادههای کاربری زمین، به نهادهای بهداشتی فهرستی محدود از مناطق پرخطر برای پایش سرریز ویروسی میدهد؛ یعنی انتقال عفونت از حیوان به انسان.
چگونه فعالیتهای انسانی ریسک را افزایش میدهد؟
تغییراتی مانند جنگلزدایی، گسترش کشاورزی، و توسعه شهرها در مناطق طبیعی، خفاشها را تحت فشار قرار میدهد و تماس آنها با انسان را افزایش میدهد.
پژوهشهای بلندمدت نشان دادهاند که دورههای افزایش دفع ویروس از بدن خفاشها اغلب با < Rock>کمبود غذا و تغییر زیستگاه همزمان است.
برخی از خانوادههای پرریسک شناساییشده، از قبل در مکانهایی مانند انبارها، شیروانیها و پلها در نزدیکی فعالیت روزمره انسان زندگی میکنند.
این همپوشانی نشان میدهد که رفتار انسان، نه خود خفاش، تعیین میکند که آیا یک ویروس پنهان در غار یا سقف خانه به یک اپیدمی جدید تبدیل میشود یا نه.
راهبرد جدید برای پایش بیماریها
آزمایش حیوانات وحشی برای شناسایی ویروسهای جدید معمولاً نیازمند هزینه بالا، کار میدانی گسترده و سالها تلاش آزمایشگاهی است.
این مطالعه پیشنهاد میدهد که با تمرکز بر خانوادههای خفاش با امتیاز اپیدمی بالا، میتوان پایش را هدفمندتر و کارآمدتر انجام داد.
این رویکرد همچنین منابع را آزاد میکند تا پستانداران دیگری مانند جوندگان، نخستیها و دامها که آنها نیز حامل ویروسهای نگرانکننده هستند، بهتر پایش شوند.
حفاظت همزمان از خفاش و انسان
«اگر خفاشها را از دست بدهیم، تولیدات کشاورزی و اقتصاد آسیب خواهد دید.» – کارولین کامینگز
کشتار کلونیهای خفاش از روی ترس میتواند نتیجه معکوس داشته باشد، زیرا با برهمزدن زیستگاههای پایدار، گردش ویروسها افزایش مییابد.
حفاظت از جنگلهای سالم و غارهای طبیعی به حفظ تعادل سیستم ایمنی خفاشها کمک میکند و دفع ویروس ناشی از استرس را کاهش میدهد.
آگاهیرسانی درباره اینکه تنها برخی تبارهای خفاش پتانسیل اپیدمی بالایی دارند، میتواند از ترس عمومی بیپایه بکاهد و در عین حال احتیاط منطقی در تعامل با حیاتوحش را تقویت کند.
کاهش ریسک اپیدمیهای آینده
تفکیک خانوادههای پرریسک به برنامهریزان اجازه میدهد پایش هدفمندتری داشته باشند، در حالی که همچنان نقش نخستیها، جوندگان و دامها در ظهور بیماریهای جدید فراموش نمیشود.
این یافتهها میتوانند با دادههای اقلیمی، کاربری زمین و الگوهای سفر ترکیب شوند تا نقاط احتمالی ظهور ویروس بعدی پیشبینی شود.
مهمتر از همه، این مطالعه ریسک بیماریهای نوپدید را نه بهعنوان تقصیر خفاشها، بلکه بهعنوان نتیجه تعامل تبارهای حیوانی با انتخابهای انسانی بازتعریف میکند.
این پژوهش در مجله علمی Communications Biology منتشر شده است.
اگر به موضوع بیماریهای نوپدید و نقش انسان در گسترش آنها علاقهمند هستید، این مقاله را به اشتراک بگذارید یا دیدگاه خود را در بخش نظرات بنویسید.
