پرداخت دیجیتال حالا بخش جداییناپذیر زندگی روزمره شده است، اما شواهد تازه نشان میدهد این راحتی هزینه پنهانی دارد. بر اساس یک نظرسنجی گسترده، مصرفکنندگان هنگام استفاده از پرداختهای دیجیتال، بهطور قابلتوجهی بیشتر از زمانی خرج میکنند که پول نقد بهکار میبرند. این تغییر بهآرامی و بدون هشدار، کنترل مالی را تضعیف میکند؛ اغلب پیش از آنکه افراد متوجه اثر آن بر بودجه خود شوند.
پرداخت دیجیتال چگونه بازدارندگی مالی را تضعیف میکند؟
گسترش پرداختهای دیجیتال باعث شده لحظه خرید دیگر با تجربه فیزیکی «پرداخت پول» همراه نباشد. لمس صفحه یا کلیک روی دکمه جایگزین بیرون آوردن اسکناس از کیف پول شده است؛ تغییری که بهظاهر کوچک است اما اثر روانی بزرگی دارد.
پژوهشگران دانشگاه شنژن چین (Shenzhen University) به سرپرستی Safeer Ullah Khan نشان دادهاند که همین تغییر در نقطه پرداخت، الگوهای خرجکردن روزمره را دگرگون میکند. در خریدهای عادی، وقتی پول «نامرئی» باقی میماند، همان تراکنش ارزانتر احساس میشود؛ حتی اگر مبلغ نهایی دقیقاً یکسان باشد.
یافتههای نظرسنجی چه میگویند؟
در این مطالعه، پاسخهای 1,208 شرکتکننده بررسی شد تا تفاوت میان روشهای پرداخت فعلی و روشهایی که افراد انتظار داشتند در آینده استفاده کنند، تحلیل شود.
- مقایسه میان پول نقد و گزینههای دیجیتال در خریدهای فعلی و آینده انجام شد
- نتایج به «سوگیریهای پرداخت» مرتبط شد؛ محرکهای قابل پیشبینی که خرجکردن را منحرف میکنند
- هم روشهای فعلی و هم برنامههای آینده با رفتار واقعی هزینهکرد همخوانی داشتند
نکته مهم این است که حتی اگر درآمد ثابت بماند، حرکت بهسوی پرداخت دیجیتال میتواند سطح هزینهها را بالا ببرد؛ زیرا برنامهریزی ذهنی افراد نیز در این میان نقش دارد.
بودجهبندی ذهنی چگونه شکل میگیرد؟
بیشتر مردم پول را بهعنوان یک منبع یکپارچه نمیبینند. آنها بهطور ناخودآگاه، بودجه را به دستههای کوچک تقسیم میکنند؛ مفهومی که در سال 1985 با عنوان حسابداری ذهنی (Mental Accounting) معرفی شد.
برای مثال، هزینه مواد غذایی در یک سبد «ضروری» قرار میگیرد، درحالیکه بلیت سینما ممکن است «اختیاری» تلقی شود؛ حتی اگر مجموع بودجه تفاوتی نکند.
پرداخت دیجیتال میتواند این سبدها را بههم بریزد، چون تراکنش دیگر نشانه فیزیکی خروج پول از کیف پول را ندارد.
کارتهای اعتباری و افزایش تمایل به پرداخت
سالها پیش از کیف پولهای موبایلی، پژوهشها نشان داده بودند کارتهای اعتباری باعث افزایش خرجکردن میشوند. در یک مطالعه در سال 2001، استفاده از کارت اعتباری تمایل به پرداخت را در برخی موارد تا 100 درصد افزایش داد.
دلیل اصلی این پدیده، فاصله زمانی میان خرید و پرداخت واقعی بود. وقتی قبض بعداً میرسد، تصمیم خرید از حس از دست دادن پول جدا میشود.
این فاصله در پرداختهای موبایلی حتی بیشتر میشود؛ جایی که کارتهای ذخیرهشده و تکمیل خودکار فرمها، مکثهای طبیعی در تصمیمگیری را حذف میکنند.
پرداخت دیجیتال در برابر پول نقد
پول نقد سازوکار متفاوتی دارد. هنگام پرداخت نقدی، فرد ناچار است خروج اسکناسها را ببیند و لمس کند؛ تجربهای که هزینه را برجستهتر میکند.
در یک پژوهش شامل چهار مطالعه جداگانه، خریداران زمانی بیشتر خرج کردند که پول کمتر ملموس بود؛ حتی صرفاً دیدن لوگوی کارت اعتباری این اثر را تقویت میکرد.
محققان این پدیده را به شفافیت پرداخت نسبت دادند؛ یعنی میزان احساسی که فرد از خروج پول دارد. در این معیار، پول نقد بالاترین امتیاز را گرفت.
با حذف پول نقد، اگر یادآور جدیدی برای محدودیتها وجود نداشته باشد، خرجکردن بیشازحد میتواند به عادتی بیصدا تبدیل شود.
درک ابزارهای پرداخت دیجیتال چگونه اصطکاک را برمیگرداند؟
بااینحال، همه افراد در دام خرجکردن دیجیتال نمیافتند. این پژوهش نشان داد کسانی که شناخت بهتری از ابزارهای مالی دارند، مقاومتر هستند.
بر اساس تعریف OECD، سواد مالی دیجیتال (DFL) یعنی آگاهی از نحوه عملکرد امن خدمات مالی دیجیتال.
افرادی با DFL بالاتر، هنگام پرداخت دیجیتال دقیقتر به کارمزدها، موجودی و زمانبندی توجه میکنند. این توجه ریسک را از بین نمیبرد، اما دوباره «انتخاب» را جایگزین واکنش خودکار میکند.
نقش سیاستهای دولتی در گسترش پرداخت دیجیتال
سیاستهایی که استفاده از پرداخت دیجیتال را ترویج میکنند، میتوانند الگوی خرجکردن را نیز تغییر دهند؛ زیرا احساس امنیت و عادیبودن این ابزارها را شکل میدهند.
در نظرسنجی دانشگاه شنژن، شرکتکنندگان روشهای پرداخت آینده را در کنار حمایتی که از دولت و نهادهای ناظر انتظار داشتند، ارزیابی کردند.
«یافتههای ما نشان میدهد سواد مالی دیجیتال بهشدت این رابطه را تعدیل میکند، درحالیکه حمایت دولت فقط میان پرداختهای دیجیتال آینده و رفتار هزینهکرد نقش تعدیلکننده دارد.»
این نتیجه هشدار میدهد که حرکت سریع بهسوی جامعه بدون پول نقد، به چارچوبهای حفاظتی نیاز دارد؛ بهویژه برای افرادی که به پشتیبانی رسمی تکیه میکنند.
طراحی اپلیکیشنهای پرداخت دیجیتال چه کمکی میکند؟
اپلیکیشنهای پرداخت میتوانند خرجکردن را پنهان کنند یا آن را برجسته سازند. انتخابهای طراحی، این مسیر را تعیین میکنند.
- نمایش لحظهای موجودی حساب، نوعی اصطکاک مفید ایجاد میکند
- هشدار نزدیکشدن به سقف بودجه یک دسته خاص، محدودیت را ملموس میکند
در غیاب این یادآورها، قابلیتهای مبتنی بر راحتی، خرجکردن خودکار را تقویت میکنند و کاربران زمانی متوجه پیامدها میشوند که صورتحسابها میرسند.
محدودیتهای این پژوهش
این نتایج بر پرسشنامهها تکیه دارد؛ بنابراین افراد باید خرجکردن بیشازحد خود را به یاد آورند و به آن اعتراف کنند، موضوعی که میتواند دقت دادهها را کاهش دهد.
همچنین بررسی تنها در یک جامعه انجام شده است و دسترسی بانکی محلی یا عادات فرهنگی میتواند شدت این اثر را تغییر دهد.
نظرسنجی بهتنهایی رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند؛ حتی اگر الگوها پس از کنترل متغیرهای دیگر پایدار بمانند.
این یافتهها چه پیامی برای مصرفکنندگان دارد؟
این مطالعه نشان میدهد کنترل هزینهها به احساسی بستگی دارد که پرداخت در لحظه خرید ایجاد میکند. بودجهبندی ذهنی بهتنهایی همیشه کافی نیست.
افزایش سواد مالی دیجیتال، طراحی شفافتر ابزارهای پرداخت و همراهکردن اهداف بدون پول نقد با حفاظت از مصرفکننده، میتواند بدون حذف راحتی، جلوی خرجکردن بیشازحد را بگیرد.
این پژوهش در نشریه International Journal of Finance & Economics منتشر شده است.
جمعبندی
پرداخت دیجیتال با کاهش حس واقعی پرداخت، خرجکردن را افزایش میدهد. بازگرداندن شفافیت و آگاهی مالی، کلید کنترل هزینهها در دنیای بدون پول نقد است.
نظر شما چیست؟ آیا پرداخت دیجیتال روی هزینههای روزمره شما اثر گذاشته است؟ تجربه خود را در بخش دیدگاهها بنویسید یا این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید.
