سفر به شانلی‌اورفه در ترکیه؛ شهر پیامبران و نقطه تلاقی سه دین بزرگ جهان

شهر مقدس شانلی‌اورفه در جنوب شرق ترکیه، یکی از مهم‌ترین مقاصد زیارتی برای پیروان یهودیت، مسیحیت و اسلام به شمار می‌رود. در سایه قلعه‌ای چندصدساله در شانلی‌اورفه، ماهی‌های کپور طلایی با لکه‌های سیاه در حوضچه‌هایی به رنگ فیروزه‌ای شنا می‌کنند. طبق باورهای محلی، این ماهی‌ها زمانی پدید آمدند که نمرود بن کنعان، پادشاه میان‌رودان، حضرت ابراهیم را در آتشی عظیم در دشت زیر قلعه انداخت؛ رویدادی که گفته می‌شود در هزاره سوم پیش از میلاد رخ داده است.

ابراهیم که در برابر بت‌پرستی ایستاد و بر یکتاپرستی تأکید کرد، دشمن سرسخت نمرود بود. نمرود که خود را خدا می‌پنداشت، تصمیم گرفت ابراهیم را از میان بردارد. دو ستون رومی که هنوز بالای دشت دیده می‌شوند، محل وقوع این رویداد را مشخص می‌کنند.

نام‌های شهر به چه معنا هستند؟

شانلی‌اورفه که حدود شصت و چهار کیلومتر با مرز سوریه فاصله دارد، زمانی بخشی از میان‌رودان علیا بود و تمدن‌های بسیاری را در خود جای داده است. هر یک از این تمدن‌ها نامی بر شهر گذاشتند. آرامی‌ها آن را اورهای می‌نامیدند، سلوکیان در فاصله سال‌های سیصد و دوازده تا شصت و چهار پیش از میلاد، نام ادسا را به کار می‌بردند و پس از فتح عربی در قرن هفتم میلادی، شهر روها خوانده شد. عثمانی‌ها در قرن شانزدهم آن را اورفه نامیدند و در سال هزار و نهصد و هشتاد و چهار، واژه شانلی به معنای «سرافراز» به نام شهر افزوده شد؛ لقبی که به گفته راهنمای محلی، به دلیل مقاومت مردم شهر در جنگ استقلال ترکیه به آن داده شد.

شهر پیامبران

اورفه به «شهر پیامبران» شهرت دارد. این شهر در هر سه دین ابراهیمی مقدس است و با نام‌هایی چون ابراهیم، ایوب، شعیب و نوح پیوند خورده است. زائران مسلمان به مجموعه مسجد درگاه در بافت قدیمی شهر می‌روند؛ جایی که درختان کهن‌سال و فضای سبز، حال‌وهوایی آرامش‌بخش ایجاد کرده است.

در قلب این مجموعه، بالیقلی‌گول یا «دریاچه ماهی» قرار دارد که در واقع از دو حوض تشکیل شده و مملو از ماهی‌های کپور سیاه‌خال است. حوض بزرگ‌تر، خلیل‌الرحمن، همان جایی است که نمرود ابراهیم را به آتش افکند و بنا بر روایت‌ها، خداوند آتش را به آب و هیزم‌ها را به ماهی تبدیل کرد. گفته می‌شود لکه‌های سیاه روی بدن ماهی‌ها، خاکستر آن آتش است. حوض کوچک‌تر، عین‌زلیخا، به نام دختر نمرود است که به ابراهیم ایمان داشت و خود را به آتش انداخت.

محمد کایا، کشاورزی محلی که نسل‌ها خانواده‌اش در این شهر زندگی کرده‌اند، می‌گوید: «دیدن بالیقلی‌گول همیشه احساسی است. اینجا فقط یک جاذبه گردشگری نیست؛ مکانی مقدس است که مردم برای دعا، غذا دادن به ماهی‌ها و یافتن آرامش به آن می‌آیند.»

غاری مقدس

در همین مجموعه، غار ابراهیم قرار دارد؛ مکانی که گفته می‌شود حضرت ابراهیم در آن متولد شده است. طبق روایت‌ها، نمرود پس از خوابی که دید دستور قتل نوزادان را داد، اما ابراهیم در غاری پنهان به دنیا آمد و تا هفت‌سالگی در آنجا زندگی کرد.

امروزه زائران بسیاری، به‌ویژه زنان، برای دعا و گرفتن آب از چشمه مقدس این غار به آنجا می‌روند. فضای غار مرطوب و آرام است و زمزمه دعاها در آن طنین می‌اندازد.

بازنویسی تاریخ

تاریخ شانلی‌اورفه حتی از متون مقدس هم کهن‌تر است. گوبکلی‌تپه، در حدود بیست و دو کیلومتری شمال شرق شهر، محوطه‌ای نوسنگی با قدمتی بیش از یازده هزار سال است. این مکان که احتمالاً برای آیین‌های مذهبی و تدفینی استفاده می‌شده، توسط انسان‌هایی ساخته شده که هنوز کشاورزی و سفالگری را نمی‌شناختند. به گفته راهنما، این کشف نگاه ما به شکل‌گیری تمدن را تغییر داده و نشان می‌دهد باورهای آیینی پیش از کشاورزی شکل گرفته‌اند.

موزه باستان‌شناسی شانلی‌اورفه بیش از ده‌هزار اثر تاریخی را در خود جای داده است؛ از جمله «مرد اورفه»، قدیمی‌ترین تندیس انسان در اندازه واقعی. در کنار آن، موزاییک‌های هاله‌پلی‌باغچه و گورستان صخره‌ای قزل‌قویون، جلوه‌ای دیگر از تاریخ شهر را نشان می‌دهند.

کباب و چای شیرین

اورفه فقط تاریخ نیست. بازار سرپوشیده شهر پر از مغازه‌هایی است که لباس، ادویه، میوه خشک، ظروف مسی و قالی می‌فروشند. عصرها بوی کباب گوشت و بره در خیابان‌ها می‌پیچد. کباب اورفه با گوشت خردشده دستی و ادویه‌هایی چون زیره و پاپریکا شهرت دارد. غذاهای محلی مانند چیغ‌کوفته و دسر شیرین شیللیک نیز بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ غذایی شهرند.

ضربان فرهنگی

شب‌های سِرا، یا شب‌های گردهمایی، زمانی است که مردم برای موسیقی، شعرخوانی و غذا دور هم جمع می‌شوند. این سنت‌ها برای انتقال فرهنگ و تقویت پیوندهای اجتماعی شکل گرفته‌اند و به گفته راهنما، «نمایش توریستی نیستند، بلکه ضربان واقعی فرهنگ اورفه هستند».

مسجد جامع اورفه که در قرن دوازدهم میلادی ساخته شده، نمونه‌ای از این هم‌زیستی گذشته و حال است. مردمی که برای استراحت، گفتگو یا نماز به آن می‌آیند، نشان می‌دهند چرا شانلی‌اورفه شهری زنده و منحصربه‌فرد است؛ شهری که تاریخ، ایمان و زندگی روزمره در آن کنار هم جریان دارند.