یانیس واروفاکیس معتقد است مسئله اصلی هوش مصنوعی میزان افزایش بهره‌وری نیست، بلکه این است که این بهره‌وری چه چیزی تولید می‌کند و ارزش اقتصادی حاصل چگونه توزیع می‌شود.
- افزایش بهره‌وری: هوش مصنوعی می‌تواند میزان کار انجام‌شده به ازای هر نیروی انسانی را به‌شدت افزایش دهد.
- توزیع ارزش: افزایش بهره‌وری لزوماً به معنای افزایش ارزش پولی تولیدشده یا دستمزدها نیست.
- قدرت ابری: از دیدگاه Varoufakis، تمرکز سرمایه و هوش مصنوعی در شرکت‌های فناوری می‌تواند ساختار بازارها و نحوه توزیع درآمد را تغییر دهد.
هوش مصنوعی و مسئله واقعی بهره‌وری
آیا هوش مصنوعی یک حباب است؟ پاسخ به این پرسش تا حد زیادی به این موضوع بستگی دارد که سرمایه‌گذاری‌های عظیم انجام‌شده در این فناوری تا چه اندازه بهره‌وری را افزایش می‌دهند. خوش‌بینان معتقدند حتی اگر رشد فعلی بازار با یک اصلاح مواجه شود، افزایش بهره‌وری در آینده می‌تواند بسیار چشمگیر باشد. در مقابل، بدبینانی مانند Jim Covello از Goldman Sachs و Daron Acemoğlu از MIT نسبت به این انتظارات تردید دارند.
اما از نگاه Yanis Varoufakis، نویسنده Project Syndicate، هر دو گروه تحت تأثیر چیزی قرار دارند که او آن را «توهم بهره‌وری هوش مصنوعی» می‌نامد. از نظر او حتی اگر هوش مصنوعی بهره‌وری را بسیار فراتر از تصور انسان افزایش دهد و اتوماسیون مورد انتظار را در فرایندهای روزمره شرکت‌ها محقق کند، باز هم می‌تواند سرمایه‌داری را به شکل جدی دگرگون کند.
دلیل این مسئله آن است که برای ارزیابی هوش مصنوعی همچنان از معیارهای یک جهان اقتصادی قدیمی استفاده می‌شود؛ جهانی که بخشی از مفروضات آن دیگر اعتبار گذشته را ندارد.
انقلاب‌های فناوری چگونه بخش‌های جدید اقتصادی ساختند؟
در گذشته، پیامدهای اقتصادی انقلاب‌های فناوری معمولاً با مفهوم «تخریب خلاق» توضیح داده می‌شد. فناوری‌های جدید برخی صنایع، مشاغل و مهارت‌ها را از بین می‌بردند و هم‌زمان صنایع، مشاغل و مهارت‌های تازه‌ای ایجاد می‌کردند.
گسترش خودرو نمونه‌ای از این تغییر بود. رواج خودرو بر مشاغلی مانند زین‌سازان، نعل‌بندان و کارگران کشتار حیوانات تأثیر گذاشت. در مقابل، مشاغل تازه‌ای مانند کارگران صنعت خودرو، کارکنان راه‌سازی، تعمیرکاران و کارکنان جایگاه‌های سوخت شکل گرفتند.
گذار از زغال‌سنگ به نفت نیز باعث از بین رفتن بسیاری از مناطق معدنی و اتحادیه‌های کارگری شد. با این حال، درباره تحولات فناوری پیشین عموماً این دیدگاه وجود داشت که میزان خلق‌شده در نهایت از میزان نابودشده بیشتر بوده است. به همین دلیل «تخریب خلاق» به‌تدریج با رشد اقتصادی مترادف شد.
از همین منظر، درباره ظهور هوش مصنوعی نیز یک پرسش طبیعی مطرح می‌شود: آیا هوش مصنوعی بیش از آنچه از بین می‌برد، خلق خواهد کرد؟
اما از نظر Varoufakis پرسش اصلی چیز دیگری است: «بیشتر چه چیزی خلق خواهد کرد؟»
برای پاسخ به این سؤال باید ابتدا در تعریف بهره‌وری بازنگری کرد.
بهره‌وری هوش مصنوعی؛ افزایش کار انجام‌شده به ازای هر نیروی انسانی
اگر بهره‌وری را تعداد وظایف تکمیل‌شده به ازای هر واحد نیروی انسانی بدانیم، انتظار می‌رود هوش مصنوعی موفقیت بسیار بزرگی به دست آورد. به گفته Varoufakis، هوش مصنوعی همین حالا نیز در این زمینه نتایج قابل‌توجهی نشان داده است.
اما اگر بهره‌وری همچنان بر اساس ارزش پولی تولیدشده به ازای هر واحد نیروی انسانی اندازه‌گیری شود، نتیجه می‌تواند متفاوت باشد.
انقلاب‌های فناوری پیشین، از موتور بخار و خودرو گرفته تا رایانه شخصی و تلفن هوشمند، دامنه فعالیت بازارهای سرمایه‌داری را گسترش دادند. این تحولات اگرچه برخی مشاغل و جوامع را از میان بردند، هم‌زمان تولید مادی بیشتری ایجاد کردند و ارزش پولی مجموع این تولید نیز افزایش یافت.
به اعتقاد Varoufakis هنوز مشخص نیست که هوش مصنوعی نیز همان نتیجه را به همراه داشته باشد.
تفاوت پیامدهای هوش مصنوعی در چین و غرب
از نظر Varoufakis، در چین ترکیب هوش مصنوعی با سیستم‌های رباتیک می‌تواند تولید مادی و دست‌کم در کوتاه‌مدت درآمد کل را افزایش دهد.
در غرب، هوش مصنوعی بیشتر در بخش خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی از Amazon و دفاتر پشتیبانی شرکت‌ها گرفته تا مؤسسات حقوقی و بیمارستان‌ها در حال ورود به فرایندهای کاری هستند.
Varoufakis معتقد است سرمایه ابری تقویت‌شده با هوش مصنوعی می‌تواند از دو مسیر متفاوت باعث کوچک‌تر شدن بازارها شود.
حذف برخی مشاغل و ایجاد تعداد محدودی شغل جدید
نخستین سناریو که بیشتر درباره آن بحث شده، حذف کامل برخی مشاغل است. از جمله این مشاغل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- دستیاران حقوقی
- برنامه‌نویسان
- مترجمان
- حسابداران
- معماران
- ریاضی‌دانان
- معلمان
در مقابل، ممکن است تعداد کمتری شغل جدید برای هدایت، نظارت، توسعه و اجرای سیستم‌های هوش مصنوعی ایجاد شود.
آیا بازارها جای خود را به سیستم‌های ابری می‌دهند؟
از نظر Varoufakis، سناریوی دوم کمتر دیده می‌شود اما می‌تواند تغییر اقتصادی بزرگ‌تری ایجاد کند. بر اساس این دیدگاه، بازارها ممکن است به‌تدریج به «فئودالیسم ابری» تبدیل شوند و سود شرکت‌ها نیز به «رانت ابری» تغییر شکل دهد.
Varoufakis برای توضیح این روند به Amazon اشاره می‌کند. Amazon در ظاهر بازاری با تعداد زیادی خریدار و فروشنده است، اما از نظر او ویژگی بنیادین بازار یعنی تمرکززدایی در اینجا وجود ندارد.
او معتقد است الگوریتم‌های Amazon تعیین می‌کنند کدام مصرف‌کننده با کدام فروشنده مطابقت پیدا کند و این سیستم بر اساس بیشینه‌کردن درآمدی عمل می‌کند که مالک شرکت می‌تواند به دست آورد.
به باور Varoufakis، هرچه هوش مصنوعی بیشتر وارد الگوریتم‌های Amazon شود، سیستم‌هایی مانند Alexa می‌توانند از یک دستیار خرید فراتر بروند. او معتقد است این سیستم‌ها ممکن است در گذر زمان به‌عنوان دوست، راهنما و حتی درمانگر مورد استفاده قرار گیرند.
از دیدگاه Varoufakis، سود شرکت‌های سرمایه‌داری می‌تواند به‌تدریج به حساب صاحبان فناوری منتقل شود و در قالب «رانت ابری» ظاهر شود. سرمایه‌گذاری مجدد این درآمدها در سرمایه ابری مجهز به هوش مصنوعی نیز می‌تواند قدرت اقتصادی بیشتر و رانت ابری بیشتری ایجاد کند.
هوش مصنوعی چگونه می‌تواند فضای بازار را کوچک کند؟
Varoufakis معتقد است Siri شرکت Apple، Gemini شرکت Google و دستیارهای هوش مصنوعی مشابه نیز می‌توانند به شیوه‌ای مشابه سیستم Amazon، قدرت اقتصادی بیشتری برای صاحبان شرکت‌های فناوری ایجاد کنند.
اگر این روند ادامه پیدا کند، دامنه فعالیت بازار سرمایه‌داری ممکن است کوچک‌تر شود. هوش مصنوعی می‌تواند از نظر میزان فعالیت اقتصادی انجام‌شده به ازای هر واحد نیروی انسانی، بهره‌وری بسیار بالایی داشته باشد، در حالی که نرخ سود شرکت‌های سرمایه‌داری کاهش پیدا کند.
Varoufakis همچنین استدلال می‌کند که این وضعیت می‌تواند به کاهش مجموع دستمزدها در جامعه منجر شود.
از این منظر، ابزارهای فعلی دولت‌های لیبرال ممکن است برای جلوگیری از یک فروپاشی سیستمی کافی نباشند. همچنین مطرح می‌شود که سیاست‌های انبساط پولی، سطحی از درآمد پایه همگانی که از نظر سیاسی قابل اجرا باشد یا مالیاتی بر ثروت که صاحبان شرکت‌های فناوری نتوانند به‌راحتی از آن اجتناب کنند، به‌تنهایی کافی نخواهند بود.
پاسخ اصلی؛ هوش مصنوعی چه چیزی تولید می‌کند؟
هوش مصنوعی از نظر Varoufakis می‌تواند افزایش بسیار بزرگی در بهره‌وری ایجاد کند.
هوش مصنوعی همین حالا ظرفیت آن را نشان داده است که میزان کاری را که یک نیروی انسانی می‌تواند انجام دهد، به‌صورت تصاعدی افزایش دهد. با این حال، اگر از هوش مصنوعی برای حذف نیروی کار مزدبگیر و انتقال سود حاصل از بازارهای واقعی به رانت‌های ابری متعلق به صاحبان شرکت‌های فناوری استفاده شود، ارزش اقتصادی تولیدشده به ازای هر نیروی کار می‌تواند کاهش پیدا کند.
از نظر Varoufakis، تا زمانی که این تفاوت در نظر گرفته نشود، «توهم بهره‌وری هوش مصنوعی» ادامه خواهد داشت.
او معتقد است تا زمانی که این توهم پابرجا باشد، ایده یک اقتصاد فراسرمایه‌داری مبتنی بر وفور نیز محقق نخواهد شد؛ اقتصادی که در آن انسان‌ها در کنار دستیارهای هوش مصنوعی، متناسب با توانایی‌های خود تولید کنند و بر اساس نیازهایشان از دستاوردهای اقتصادی بهره‌مند شوند.
سؤالات متداول درباره بهره‌وری هوش مصنوعی
آیا هوش مصنوعی بهره‌وری را افزایش می‌دهد؟
بله. از دیدگاه Yanis Varoufakis، هوش مصنوعی ظرفیت افزایش چشمگیر میزان کاری را که هر نیروی انسانی می‌تواند انجام دهد، نشان داده است.
منظور از «توهم بهره‌وری هوش مصنوعی» چیست؟
منظور این است که افزایش تعداد وظایف انجام‌شده به‌ازای نیروی انسانی لزوماً به معنای افزایش ارزش پولی تولیدشده و رشد اقتصادی نیست.
«رانت ابری» چیست؟
در تحلیل Varoufakis، رانت ابری به درآمدی اشاره دارد که می‌تواند از طریق مالکیت سرمایه و زیرساخت‌های ابری مبتنی بر فناوری و هوش مصنوعی به صاحبان شرکت‌های فناوری منتقل شود.
هوش مصنوعی چه مشاغلی را ممکن است تحت تأثیر قرار دهد؟
در تحلیل مطرح‌شده، مشاغلی مانند دستیاران حقوقی، برنامه‌نویسان، مترجمان، حسابداران، معماران، ریاضی‌دانان و معلمان از جمله مشاغلی هستند که ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند.
پرسش اصلی درباره آینده هوش مصنوعی چیست؟
از نظر Varoufakis، پرسش اصلی فقط میزان بهره‌وری هوش مصنوعی نیست، بلکه این است که این بهره‌وری چه چیزی تولید می‌کند و ارزش اقتصادی حاصل چگونه تقسیم می‌شود.
جمع‌بندی
هوش مصنوعی ممکن است بهره‌وری را به سطوحی بی‌سابقه برساند، اما از نگاه Yanis Varoufakis، مسئله تعیین‌کننده این نیست که ماشین‌ها چقدر بیشتر کار انجام می‌دهند. مسئله این است که این بهره‌وری چه نوع تولیدی ایجاد می‌کند، چه کسی ارزش اقتصادی آن را در اختیار می‌گیرد و این ارزش چگونه در جامعه توزیع می‌شود.
در نتیجه، برای درک آینده اقتصاد هوش مصنوعی باید علاوه بر میزان بهره‌وری، به ساختار بازار، مالکیت فناوری، آینده مشاغل و نحوه توزیع درآمد نیز توجه کرد.
نظر شما چیست؟ آیا افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی در نهایت به افزایش ثروت عمومی منجر می‌شود یا می‌تواند قدرت اقتصادی را بیش از گذشته در اختیار صاحبان فناوری متمرکز کند؟
تلفیق محتوای این مقاله بر اساس نوشته Yanis Varoufakis در Project Syndicate، 2026 است.
