هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزاری برای پاسخدادن به پرسشهای اطلاعاتی نیست. بسیاری از چتباتهای امروزی میتوانند با لحنی گرم، همدلانه و تأملبرانگیز گفتگو کنند؛ گفتگوهایی که گاه به طرز شگفتآوری انسانی به نظر میرسند. این تحول، یک پرسش عمیق را مطرح میکند: آیا امکان شکلگیری صمیمیت عاطفی با هوش مصنوعی به همان شکلی که میان انسانها رخ میدهد وجود دارد؟
آیا صمیمیت عاطفی فقط میان انسانها شکل میگیرد؟
روانشناسان مدتها بر این باور بودند که صمیمیت تنها در تعامل انسان با انسان و در بستر آسیبپذیری مشترک و ریسک عاطفی شکل میگیرد. این نگاه سنتی، صمیمیت را نتیجه تبادل احساسی دوطرفه میان انسانها میدانست.
با این حال، پژوهشهای جدید نشان میدهد این فرض ممکن است دیگر کاملاً معتبر نباشد. تیمی از پژوهشگران دانشگاه فرایبورگ بررسی کردند که آیا نظریههای کلاسیک پیوند انسانی، در گفتگوهایی که یک سوی آن هوش مصنوعی قرار دارد نیز کاربرد دارند یا خیر.
نظریههای روانشناسی درباره شکلگیری ارتباط عاطفی
نظریه نفوذ اجتماعی (Social Penetration Theory)
بر اساس این نظریه، صمیمیت زمانی شکل میگیرد که اطلاعات شخصی بهتدریج عمیقتر و معنادارتر شوند. موضوعات روزمره حس راحتی ایجاد میکنند و موضوعات احساسی اعتماد را میسازند.
نظریه تبادل اجتماعی (Social Exchange Theory)
این نظریه روابط را نتیجه تلاش متقابل میداند. زمانی که یک طرف گفتگو با صداقت و گشودگی احساسی صحبت میکند، طرف مقابل نیز تمایل بیشتری به پاسخ صادقانه پیدا میکند. چنین گفتگویی احساس نزدیکی بیشتری ایجاد میکند.
پژوهشگران تصمیم گرفتند بررسی کنند آیا این الگوها در گفتگوهای احساسی با چتباتهای هوش مصنوعی نیز رخ میدهد یا نه.
طراحی پژوهش: گفتگوهای احساسی با چتباتهای هوش مصنوعی
نزدیک به ۵۰۰ نفر در گفتگوهای آنلاین شرکت کردند. هر گفتگو شامل مجموعهای از پرسشهای ساختارمند بود که بهصورت تدریجی صمیمیت را افزایش میداد.
- پرسشهای ابتدایی درباره موضوعات روزمره بود.
- پرسشهای بعدی به لحظات مهم زندگی و روابط نزدیک میپرداخت.
در برخی گفتگوها پاسخها از قبل توسط انسانها نوشته شده بود. در برخی دیگر، پاسخها توسط یک مدل زبانی هوش مصنوعی تولید میشد. در بسیاری از موارد، شرکتکنندگان تصور میکردند طرف مقابل انسان است حتی زمانی که پاسخها از سوی هوش مصنوعی ارائه میشد.
پس از هر گفتگو، شرکتکنندگان میزان صمیمیت عاطفی خود با طرف گفتگو را ارزیابی کردند.
نتایج شگفتانگیز: پیوندهای قوی با چتباتها
نتایج نشان داد گفتگوهای احساسی میتوانند پیوندهای عاطفی قدرتمندی ایجاد کنند. زمانی که پاسخهای هوش مصنوعی انسانی به نظر میرسیدند، میزان صمیمیت عاطفی ایجادشده با چتباتها برابر یا حتی بیشتر از گفتگو با انسانها بود. این اثر بهویژه در گفتگوهای عمیق احساسی قویتر بود.
«ما بهویژه از این موضوع شگفتزده شدیم که هوش مصنوعی در برخی موارد صمیمیت بیشتری نسبت به شرکای انسانی ایجاد میکند، بهخصوص در موضوعات احساسی.»
— دکتر باستیان شیلر، سرپرست پژوهش از مؤسسه روانشناسی دانشگاه هایدلبرگ
نقش افشای شخصی (Self-Disclosure)
یکی از عوامل کلیدی، میزان افشای شخصی در پاسخها بود. چتباتهای هوش مصنوعی اطلاعات شخصی را آزادانهتر و صریحتر به اشتراک میگذاشتند. این گشودگی، شرکتکنندگان را نیز به پاسخهای صادقانه و احساسیتر ترغیب میکرد.
«هوش مصنوعی درجه بالاتری از افشای شخصی را در پاسخهای خود نشان داد. انسانها معمولاً در ابتدای گفتگو با افراد ناآشنا محتاطتر هستند و این موضوع میتواند روند شکلگیری صمیمیت را کند کند.»
— دکتر توبیاس کلاینرت، همکار پژوهش
در تعاملات انسانی، ترس از قضاوت یا سوءبرداشت اغلب مانع بیان احساسات میشود. در مقابل، هوش مصنوعی فاقد ریسک عاطفی است و همین موضوع بیان شخصی را آسانتر میکند.
وقتی آگاهی از حضور هوش مصنوعی صمیمیت را کاهش میدهد
زمانی که شرکتکنندگان میدانستند طرف گفتگو یک چتبات است، میزان صمیمیت عاطفی بهطور محسوسی کاهش یافت. پاسخها کوتاهتر شد و تلاش ذهنی کمتری صرف گفتگو میشد.
از دید روانشناسی، این واکنش به نگرشهای اجتماعی مرتبط است. بسیاری از افراد هنوز هوش مصنوعی را پدیدهای مکانیکی میدانند نه یک موجود اجتماعی. به همین دلیل، گفتگوهای احساسی اغلب در تعامل انسانی امنتر تلقی میشوند.
با این حال، حتی در این شرایط نیز نوعی پیوند عاطفی شکل میگرفت. ذهن انسان به نشانههای اجتماعی بسیار حساس است. این پدیده که «انسانانگاری» نام دارد باعث میشود ماشینهای پاسخگو نیز بهعنوان شریک اجتماعی درک شوند.
کاربردهای بالقوه هوش مصنوعی احساسی
یافتهها نشان میدهد چتباتهای احساسی میتوانند نقش مثبتی در حمایت از سلامت روان ایفا کنند.
- آموزش سلامت روان
- پشتیبانی در مشاوره
- کاهش احساس تنهایی و استرس
روابط اجتماعی تأثیر مثبتی بر سلامت انسان دارند. از این رو، چتباتهای هوش مصنوعی میتوانند تجربههایی شبیه رابطه اجتماعی فراهم کنند، بهویژه برای افرادی که دسترسی محدودی به تعامل انسانی دارند.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند چنین سیستمهایی باید با شفافیت، طراحی مسئولانه و چارچوبهای نظارتی روشن توسعه یابند.
خطرات پنهان صمیمیت عاطفی با هوش مصنوعی
صمیمیت احساسی همواره بدون خطر نیست. افراد ممکن است بدون آگاهی کامل، پیوندهای عاطفی شکل دهند. نفوذ احساسی پنهان میتواند بر تصمیمها، اعتماد یا رفتار تأثیر بگذارد، بهویژه زمانی که هویت هوش مصنوعی پنهان بماند.
پژوهشگران بر ضرورت ملاحظات اخلاقی و مقرراتگذاری تأکید دارند. شفافیت، کاربران را محافظت میکند و از سوءاستفاده جلوگیری میکند.
«اینکه چگونه هوش مصنوعی را طراحی و تنظیم میکنیم تعیین میکند که آیا به مکملی معنادار برای روابط اجتماعی تبدیل میشود یا صمیمیت عاطفی بهطور هدفمند دستکاری خواهد شد.»
— دکتر باستیان شیلر
آینده هوش مصنوعی بهعنوان یک حضور اجتماعی
هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک ابزار نیست بلکه به یک حضور اجتماعی تبدیل شده است. انتخابهای طراحی، برچسبگذاری شفاف، نظارت اخلاقی و مشارکت انسانی میتوانند مسیر استفاده مثبت از آن را مشخص کنند.
چتباتهای احساسی، در صورت هدایت مسئولانه، میتوانند ارتباط انسانی را تقویت کنند. در غیر این صورت، اعتماد عاطفی ممکن است به مسیرهای ناسالم سوق داده شود.
درک تأثیرات احساسی هوش مصنوعی به اندازه پیشرفت فنی آن اهمیت دارد. چنین پژوهشهایی به جامعه کمک میکند جایگاه هوش مصنوعی را در روابط انسانی آگاهانهتر تعیین کند.
این پژوهش در نشریه علمی Communications Psychology منتشر شده است.
جمعبندی
گفتگوهای احساسی با هوش مصنوعی میتوانند صمیمیتی واقعی ایجاد کنند. این پدیده فرصتها و چالشهایی را همزمان پیش روی سلامت روان، اخلاق و آینده روابط انسانی قرار میدهد.
نظر شما چیست؟ آیا تجربه گفتگوهای احساسی با چتباتها را داشتهاید؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات بنویسید یا این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید.
