میکروپلاستیکها فقط همهجا در محیط اطراف ما حضور ندارند، بلکه ممکن است ردپایی زیستی از خود بهجا بگذارند که تا نسل بعد ادامه پیدا میکند.
در یک مطالعه بیسابقه روی موشها، دانشمندان علوم زیستپزشکی دانشگاه کالیفرنیا در ریورساید نشان دادهاند که قرار گرفتن مردان در معرض میکروپلاستیکها میتواند آسیبپذیری فرزندان آنها را نسبت به بیماریهای متابولیک افزایش دهد.
این پژوهش نگاه ما به آلودگی پلاستیکی را از «تأثیر آن بر بدن ما» به «پیامدهای آن برای فرزندانمان» تغییر میدهد و نقش پدر را در انتقال این خطر برجسته میکند.
میکروپلاستیکها و افزایش بیماریهای متابولیک
میکروپلاستیکها ذرات بسیار ریزی هستند که اندازه آنها کمتر از ۵ میلیمتر است و در اثر تجزیه محصولات مصرفی و پلاستیکهای صنعتی بهوجود میآیند. امروزه این ذرات از عمیقترین نقاط اقیانوسها تا اندامهای بدن انسان، از جمله بافتهای تولیدمثلی، شناسایی شدهاند.
در همین حال، اختلالات متابولیک مانند دیابت با سرعت نگرانکنندهای در سراسر جهان در حال افزایش هستند.
این مطالعه برای نخستینبار این دو پدیده را به هم پیوند میدهد. نتایج نشان میدهد که قرار گرفتن پدران در معرض میکروپلاستیکها میتواند زیستشناسی اسپرم را بازبرنامهریزی کند و بهویژه دختران را در مواجهه با رژیم غذایی ناسالم، مستعد تغییرات شبهدیابتی کند.
چرا چالش رژیم غذایی اهمیت دارد؟
برای آشکار شدن آسیبپذیریهای پنهان، پژوهشگران تمام فرزندان را با رژیم غذایی پرچرب تغذیه کردند. این روش رایج آزمایشگاهی، الگوی تغذیه غربی را شبیهسازی میکند و فشار متابولیک را افزایش میدهد.
نکته مهم این بود که خود پدران رژیم غذایی معمولی داشتند و تنها تفاوت آنها میزان مواجهه با میکروپلاستیکها بود. بنابراین اثرات مشاهدهشده در نسل بعد، ناشی از تماس محیطی پدران بود، نه چاقی یا تغذیه نامناسب آنها.
در این شرایط، تفاوتها چشمگیر بود. دختران پدرانی که در معرض میکروپلاستیکها قرار داشتند، علائم قویتری از وضعیت شبهدیابتی نشان دادند، آن هم در حالی که همان غذای سایر موشها را مصرف میکردند.
پسران به دیابت مبتلا نشدند، اما کاهش اندک اما معناداری در توده چربی بدن آنها مشاهده شد. این تفاوت جنسیتی نشان میدهد که میکروپلاستیکها ممکن است مسیرهای رشد را در نرها و مادهها به شکل متفاوتی تحت تأثیر قرار دهند.
«دلایل دقیق این اثر وابسته به جنسیت هنوز مشخص نیست. در مطالعه ما، فرزندان ماده دچار فنوتیپهای دیابتی شدند و افزایش بیان ژنهای التهابی و دیابتی در کبد آنها مشاهده شد؛ ژنهایی که پیشتر با دیابت مرتبط شناخته شدهاند.»
چانگچنگ ژو، استاد علوم زیستپزشکی دانشگاه کالیفرنیا ریورساید
RNAهای کوچک، پیامدهای بزرگ
اما چگونه مواجهه پدر میتواند به افزایش خطر بیماری در دختران منجر شود؟ تیم پژوهشی اسپرمها را با استفاده از فناوری توالییابی PANDORA-seq بررسی کرد؛ پلتفرمی که در همین دانشگاه توسعه یافته است.
این روش، RNAهای کوچک غیرکدکننده را شناسایی میکند؛ مولکولهایی که مانند «دیمر تنظیمکننده» عمل میکنند و فعالیت ژنها را در مراحل اولیه رشد تنظیم میکنند.
نتایج نشان داد که مواجهه با میکروپلاستیکها بهطور قابلتوجهی محتوای RNAهای کوچک اسپرم را تغییر میدهد، از جمله RNAهای کوچک مشتق از tRNA و rRNA.
این تغییرات به معنی دستکاری کد DNA نیستند، بلکه تنظیمات اپیژنتیکی محسوب میشوند که میتوانند نحوه بیان ژنها را در جنین و حتی در مراحل بعدی زندگی تغییر دهند.
«تا جایی که میدانیم، این نخستین مطالعهای است که نشان میدهد مواجهه پدر با میکروپلاستیکها میتواند پروفایل RNAهای کوچک اسپرم را تغییر دهد و موجب اختلالات متابولیک در نسل بعد شود.»
پیامی فراتر از آزمایشگاه برای سلامت عمومی
ژو تأکید میکند که پیامدهای این یافته فراتر از یک مطالعه آزمایشگاهی است. مواجهه امروز میتواند خطر فردا را شکل دهد.
بهگفته او، این کشف افق جدیدی در سلامت محیطی باز میکند و توجه را به نقش محیط زندگی هر دو والد در سلامت فرزندان معطوف میسازد.
اگرچه دادهها از مدل حیوانی بهدست آمدهاند، اما بهدلیل حضور گسترده میکروپلاستیکها در بدن انسان و نقش محافظتشده RNAهای کوچک در رشد، احتمال میرود این اصول در انسان نیز صادق باشند.
کاهش مواجهه با پلاستیک، یک اقدام پیشگیرانه
برای مردانی که قصد فرزندآوری دارند، تمرکز معمولاً بر خواب، سبک زندگی یا مصرف مکملهاست. حالا کاهش تماس با پلاستیک نیز میتواند اقدامی عاقلانه باشد.
- کاهش استفاده از بستهبندیهای پلاستیکی مواد غذایی
- جایگزینی ظروف شیشهای یا استیل ضدزنگ
- پرهیز از استفاده از پلاستیک در دماهای بالا
- کاهش تماس با پلاستیکهای فرسوده
این اقدامات ساده ممکن است به محافظت از سلامت فرد و فرزندان آینده کمک کنند.
فراتر از نقش پدران
تیم پژوهشی اکنون در حال گسترش این تحقیقات است. آیا مواجهه مادران با میکروپلاستیکها یا نانوپلاستیکها نیز اثر مشابهی دارد؟ آیا دورههای حساستری مانند پیش از بلوغ، دوران بلوغ یا پیش از بارداری وجود دارد؟ و آیا میتوان این خطرات را کاهش داد؟
مطالعات آینده احتمالاً بررسی خواهند کرد که آیا مداخلاتی مانند ورزش، رژیمهای ضدالتهابی یا ریزمغذیهای مؤثر بر تنظیم RNA میتوانند این برنامهریزی متابولیک را تضعیف یا معکوس کنند.
پاسخ به این پرسشها میتواند راهنماییهای بالینی برای زوجهایی که قصد تشکیل خانواده دارند ارائه دهد و سیاستهای بهداشت عمومی برای کنترل آلودگی میکروپلاستیکی را تقویت کند.
جمعبندی نهایی
این پژوهش نشان میدهد که میکروپلاستیکها میتوانند فراتر از فرد مواجهشده عمل کنند و با تغییر پیامهای مولکولی موجود در اسپرم، دختران را مستعد اختلالات متابولیک کنند، بهویژه زمانی که رژیم غذایی ناسالم وارد عمل میشود.
این یافته، آلودگی پلاستیکی را به مسئلهای بیننسلی تبدیل میکند و محیط زندگی پدر را به یکی از عوامل کلیدی سلامت بلندمدت فرزندان اضافه میکند.
این مطالعه در نشریه علمی Journal of the Endocrine Society منتشر شده است.
نظر شما درباره نقش آلودگی پلاستیکی در سلامت نسل آینده چیست؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات بنویسید و این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید.
