اختلال GPS در برخی هواپیماهای Embraer از جمله E2 گزارش شده است، اما هواپیماها سامانه‌های ناوبری پشتیبان متعددی برای ادامه پرواز دارند.
- GPS تنها ابزار ناوبری هواپیما نیست: INS/IRS، VOR، DME، ILS، FMS و هدایت راداری می‌توانند در شرایط مختلف نقش پشتیبان داشته باشند.
- Jamming با Spoofing فرق دارد: Jamming سیگنال را مختل یا مسدود می‌کند، در حالی که Spoofing می‌تواند اطلاعات جعلی موقعیت و زمان را به گیرنده تحمیل کند.
- علت مشکل فعلی Embraer هنوز مشخص نیست: Honeywell Aerospace در حال بررسی علت اصلی است و هیچ مدرک رسمی منتشرشده‌ای فعلاً آن را به حمله سایبری یا Jamming عمدی مرتبط نمی‌کند.
گزارش تازه ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ درباره ناپایداری دریافت GPS در برخی هواپیماها، از جمله خانواده Embraer E2، باعث شد شرکت هواپیمایی Azul برای بخشی از عملیات خود تغییراتی ایجاد کند. با این حال، Embraer تأکید کرده است که این رخداد تأثیری بر ایمنی پرواز ندارد، زیرا ناوگان E2 به سامانه‌ها و رویه‌های ناوبری دیگری مجهز است که امکان ادامه پرواز در شرایط ناپایداری GPS را فراهم می‌کنند.
بنابراین اگر GPS هواپیما از کار بیفتد، به معنی «گم شدن هواپیما در آسمان» نیست. هواپیما می‌تواند با ترکیبی از ناوبری اینرسی، تجهیزات زمینی مانند VOR و DME، سامانه‌های تقرب مانند ILS و در صورت نیاز هدایت راداری توسط کنترل ترافیک هوایی، مسیر خود را حفظ یا اصلاح کند.
اختلال GPS در هواپیماهای Embraer E2 چه اتفاقی افتاده است؟
Embraer در بیانیه‌ای اعلام کرده است که گزارش‌هایی درباره ناپایداری سیستم GPS در برخی انواع هواپیما دریافت کرده که خانواده E2 نیز در میان آنها قرار دارد.
این شرکت گفته است وضعیت را با همکاری اپراتورها و سازنده تجهیزات تحت نظر دارد، به مشتریان پشتیبانی فنی ارائه می‌کند و اقدامات لازم برای رسیدگی به مشکل را انجام می‌دهد.
در همین حال، Honeywell Aerospace که تجهیزات آن در هواپیماهای تحت تأثیر استفاده شده است، اعلام کرده از وجود مشکلی جهانی در ارتباط با دریافت سیگنال‌های GPS آگاه است و تیم‌هایش در حال بررسی موضوع برای شناسایی علت اصلی هستند.
در نتیجه، تا زمان انتشار این گزارش علت دقیق ناپایداری GPS مشخص نشده است. هیچ مدرک رسمی در بیانیه‌های منتشرشده درباره این رخداد وجود ندارد که نشان دهد مشکل ناشی از حمله سایبری، Jamming عمدی یا Spoofing بوده است.
Azul نیز تأیید کرده که این ناپایداری بر عملیات ناوگان E2 آن تأثیر گذاشته و این شرکت در حال اجرای اقدامات عملیاتی است که ممکن است به تغییر برخی مسیرها و برنامه پروازها منجر شود.
Embraer در عین حال تصریح کرده است که این رخداد تأثیری بر ایمنی پرواز ندارد. این شرکت می‌گوید ناوگان جهانی E2 به سامانه‌های ناوبری و رویه‌هایی مجهز است که امکان فعالیت هواپیما حتی در شرایط ناپایداری GPS را فراهم می‌کنند.
موضع فعلی Embraer و Honeywell
- Embraer: ناپایداری GPS در برخی هواپیماها گزارش شده، موضوع با اپراتورها و سازنده تجهیزات در حال بررسی است و برای E2 سامانه‌ها و رویه‌های جایگزین ناوبری وجود دارد.
- Honeywell Aerospace: وجود مشکل دریافت GPS در هواپیماهای مختلف در سراسر جهان را تأیید کرده و در حال بررسی علت اصلی است.
- علت مشکل: در زمان تهیه این گزارش، علت فنی نهایی به‌صورت رسمی اعلام نشده است.
- ایمنی: Embraer اعلام کرده این رخداد بر ایمنی پرواز تأثیری ندارد، هرچند می‌تواند عملیات و برنامه پروازها را تحت تأثیر قرار دهد.
این جزئیات بر اساس گزارش Reuters در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ و اظهارات Embraer، Honeywell Aerospace و Azul تنظیم شده است.
GPS فقط یکی از منابع ناوبری هواپیماست
تصور رایج این است که هواپیما برای دانستن موقعیت خود فقط به GPS متکی است. در هواپیماهای مسافربری مدرن چنین نیست.
سیستم مدیریت پرواز یا FMS می‌تواند اطلاعات را از چندین منبع دریافت کند. FAA توضیح می‌دهد که این منابع می‌توانند شامل GPS، DME، VOR، LOC و سامانه‌های اینرسی باشند. FMS این اطلاعات را ترکیب می‌کند تا موقعیت و مسیر مورد نیاز را برای نمایش به خلبان و در صورت استفاده، سامانه‌های هدایت خودکار هواپیما فراهم کند.
بنابراین GPS را بهتر است یکی از منابع بسیار مهم موقعیت‌یابی بدانیم، نه تنها راهی که هواپیما برای پیدا کردن مسیر در اختیار دارد.
۵ روشی که هواپیما بعد از قطع GPS هنوز می‌تواند مسیرش را پیدا کند
۱. INS و IRS؛ ناوبری با اندازه‌گیری حرکت خود هواپیما
یکی از مهم‌ترین پشتیبان‌های GPS، سامانه ناوبری اینرسی است که با نام‌هایی مانند INS یا IRS شناخته می‌شود.
این سامانه برای تعیین حرکت هواپیما به شتاب‌سنج‌ها و ژیروسکوپ‌های بسیار دقیق متکی است. به زبان ساده، هواپیما از نقطه‌ای با موقعیت مشخص شروع می‌کند و سپس با اندازه‌گیری شتاب، چرخش و جهت حرکت، محاسبه می‌کند که نسبت به نقطه شروع کجا قرار گرفته است.
مزیت بزرگ INS یا IRS این است که برای کار کردن به سیگنال رادیویی یا ماهواره‌ای خارجی نیاز ندارد. به همین دلیل در شرایطی که GPS در دسترس نیست، می‌تواند همچنان اطلاعات موقعیت و جهت را در اختیار سامانه‌های هواپیما قرار دهد.
البته ناوبری اینرسی کاملاً بدون خطا نیست. خطاهای اندازه‌گیری در طول زمان می‌توانند جمع شوند و موقعیت محاسبه‌شده به‌تدریج از موقعیت واقعی فاصله بگیرد. به همین دلیل در هواپیماهای مدرن اطلاعات IRS معمولاً با منابع دیگری مانند GPS یا تجهیزات زمینی ترکیب می‌شود.
FAA نیز توضیح می‌دهد که سامانه‌های INS و IRS می‌توانند در کنار ورودی‌هایی مانند GPS یا DME/DME مورد استفاده قرار گیرند تا عملکرد کلی ناوبری بهبود پیدا کند.
۲. VOR؛ پیدا کردن جهت نسبت به ایستگاه زمینی
VOR یا VHF Omnidirectional Range یک سامانه ناوبری زمینی است.
ایستگاه VOR روی زمین سیگنال رادیویی ارسال می‌کند. گیرنده هواپیما با دریافت این سیگنال می‌تواند جهت یا اصطلاحاً Radial خود نسبت به ایستگاه را مشخص کند.
خلبان می‌تواند با استفاده از چند ایستگاه VOR مسیر خود را تعیین کند یا روی یک مسیر مشخص حرکت کند.
این فناوری نسبت به GPS قدیمی‌تر است، اما همچنان بخشی از زیرساخت پشتیبان ناوبری هوانوردی محسوب می‌شود. EASA نیز در برنامه‌های مربوط به مقابله با اختلال GNSS بر حفظ زیرساخت‌هایی مانند VOR، DME و ILS برای شرایط اضطراری تأکید کرده است.
۳. DME؛ فهمیدن فاصله تا ایستگاه زمینی
DME یا Distance Measuring Equipment اطلاعاتی درباره فاصله هواپیما تا یک ایستگاه زمینی ارائه می‌کند.
هواپیما با ارسال و دریافت سیگنال‌های رادیویی می‌تواند فاصله خود از ایستگاه DME را محاسبه کند. اگر اطلاعات DME با VOR ترکیب شود، هواپیما می‌تواند هم جهت و هم فاصله خود نسبت به یک نقطه زمینی را داشته باشد.
حتی در شرایطی که GPS در دسترس نباشد، ترکیب DME با دیگر منابع می‌تواند به تعیین موقعیت و ادامه ناوبری کمک کند.
در برخی سامانه‌های FMS نیز اندازه‌گیری‌های DME از چند ایستگاه می‌توانند برای محاسبه موقعیت استفاده شوند.
۴. ILS؛ وقتی نوبت فرود می‌رسد
ILS یا Instrument Landing System بیشتر برای مرحله تقرب و فرود اهمیت دارد. این سامانه به هواپیما کمک می‌کند نسبت به محور باند و مسیر عمودی مناسب برای فرود قرار بگیرد.
ILS از تجهیزات زمینی استفاده می‌کند و بنابراین برای کار کردن به GPS وابسته نیست.
به همین دلیل اگر GPS در مسیر پرواز دچار مشکل شود، در صورت وجود شرایط و تجهیزات مناسب، هواپیما همچنان می‌تواند برای فرود از یک رویه تقرب مبتنی بر ILS استفاده کند.
این موضوع اهمیت زیرساخت‌های ناوبری سنتی را نشان می‌دهد. EASA نیز در توصیه‌های خود برای مقابله با اختلال GNSS بر حفظ عملیاتی بودن ILS، DME و VOR تأکید کرده است.
۵. Radar Vector؛ وقتی کنترلر مسیر را به هواپیما می‌دهد
گاهی لازم نیست هواپیما به‌تنهایی تمام مسیر را از روی سامانه ناوبری خود محاسبه کند.
در شرایط مناسب، کنترلر ترافیک هوایی می‌تواند با استفاده از رادار موقعیت هواپیما را مشاهده کرده و به خلبان دستورهای مشخصی مانند تغییر Heading بدهد. به این روش Radar Vector گفته می‌شود.
برای مثال، کنترلر ممکن است به خلبان دستور دهد به یک جهت مشخص بچرخد، در همان Heading ادامه دهد و سپس برای تقرب یا ورود به مسیر بعدی دستور جدید دریافت کند.
FAA در دستورالعمل‌های مربوط به خرابی سامانه ناوبری توصیه می‌کند خلبان در صورت تشخیص مشکل ناوبری، ATC را مطلع کند و در صورت امکان از کنترلر درخواست Radar Vector کند.
بنابراین حتی اگر بخشی از تجهیزات ناوبری هواپیما دچار مشکل شود، ارتباط میان خلبان و کنترل ترافیک هوایی می‌تواند یک لایه پشتیبان مهم ایجاد کند.
GPS Failure، Jamming و Spoofing چه تفاوتی دارند؟
این سه اصطلاح گاهی در اخبار به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر فنی یکسان نیستند.
GPS Failure یا GPS Outage چیست؟
در ساده‌ترین حالت، GPS Failure یعنی هواپیما دیگر نمی‌تواند از سیگنال GPS برای تعیین موقعیت استفاده کند یا کیفیت و قابلیت اطمینان این اطلاعات کاهش پیدا کرده است.
علت چنین وضعیتی می‌تواند متفاوت باشد. خرابی تجهیزات، مشکل دریافت سیگنال، اختلال سامانه یا عوامل محیطی از جمله سناریوهای ممکن هستند.
در این شرایط، هواپیما می‌تواند به منابع دیگر ناوبری متکی شود. در مورد رخداد فعلی مربوط به برخی هواپیماهای Embraer، علت دقیق مشکل هنوز اعلام نشده است.
GPS Jamming چیست؟
Jamming به ایجاد تداخل رادیویی گفته می‌شود که باعث می‌شود گیرنده GNSS نتواند سیگنال‌های ماهواره‌ای را به‌درستی دریافت یا قفل کند.
در نتیجه، GPS ممکن است کاملاً از دسترس خارج شود یا عملکرد آن به‌شدت کاهش پیدا کند.
EASA در گزارش‌های رسمی خود Jamming را یکی از انواع اختلال GNSS معرفی کرده و توصیه می‌کند خدمه در چنین شرایطی موقعیت هواپیما را با روش‌های غیر GNSS بررسی کنند، تجهیزات ناوبری مهم را کنترل کنند و اختلال را گزارش دهند.
GPS Spoofing چیست؟
Spoofing وضعیت متفاوتی دارد. در این حالت، به جای اینکه سیگنال GPS صرفاً ناپدید شود، سیگنال‌های جعلی می‌توانند گیرنده را به دریافت اطلاعات نادرست وادار کنند.
به همین دلیل Spoofing از نظر عملیاتی می‌تواند پیچیده‌تر از Jamming باشد. اگر سیستم تصور کند اطلاعات موقعیت معتبر است، ممکن است داده‌ای اشتباه را به برخی سامانه‌های دیگر منتقل کند.
EASA از جمله نشانه‌های احتمالی Spoofing را اختلاف غیرعادی در موقعیت، تغییرات غیرمنتظره زمان، اختلاف میان سرعت زمینی و سرعت واقعی هوا و هشدارهای غیرعادی سامانه آگاهی و هشدار زمین معرفی کرده است.
در چنین شرایطی خدمه باید موقعیت هواپیما را با منابع غیر GNSS بررسی کنند، ارتباط نزدیک با ATC داشته باشند و دستورالعمل‌های سازنده هواپیما و تجهیزات را دنبال کنند.
خلبان هنگام قطع GPS چه کاری انجام می‌دهد؟
قطع GPS به این معنی نیست که خلبان باید بلافاصله کنترل هواپیما را به دست روش‌های کاملاً دستی و ابتدایی بسپارد. واکنش دقیق به نوع هواپیما، مرحله پرواز، وضعیت سایر سامانه‌ها و رویه‌های عملیاتی بستگی دارد.
به‌طور کلی، خدمه می‌توانند اقدامات زیر را انجام دهند:
- بررسی هشدارها و وضعیت سامانه‌های ناوبری.
- تشخیص اینکه مشکل صرفاً مربوط به GPS است یا منابع دیگری نیز تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.
- مقایسه موقعیت با منابع غیر GNSS مانند IRS، VOR و DME.
- اطلاع دادن به ATC درباره خرابی یا اختلال ناوبری.
- استفاده از رویه‌های ناوبری جایگزین در صورت نیاز.
- در صورت امکان، درخواست Radar Vector از کنترلر.
- در صورت تحت تأثیر قرار گرفتن رویه پروازی، تغییر مسیر یا انتخاب فرودگاه جایگزین بر اساس شرایط عملیاتی.
FAA به خلبانانی که با خرابی سامانه ناوبری مواجه می‌شوند توصیه می‌کند ATC را مطلع کنند، با در نظر گرفتن اثر باد Heading مناسب را برای حفظ مسیر پرواز کنند و در صورت دسترس بودن از کنترلر درخواست Radar Vector کنند.
ATC هنگام اختلال GPS چه نقشی دارد؟
کنترل ترافیک هوایی فقط برای جلوگیری از برخورد هواپیماها نیست. در شرایط اختلال ناوبری می‌تواند به کاهش بار کاری خدمه و هدایت هواپیما نیز کمک کند.
اگر خلبان اعلام کند که سامانه ناوبری دچار مشکل شده است، ATC می‌تواند بر اساس امکانات موجود، اطلاعات ترافیکی، موقعیت هواپیما و ساختار فضای هوایی، مسیر یا Heading مناسب ارائه کند.
در صورت اختلال گسترده GNSS نیز سازمان‌های مدیریت ترافیک هوایی می‌توانند اطلاعات مربوط به مناطق تحت تأثیر را منتشر کنند، ظرفیت فضای هوایی را مدیریت کنند و زیرساخت‌های زمینی مانند VOR، DME و ILS را برای استفاده در رویه‌های جایگزین حفظ کنند.
EASA در دستورالعمل به‌روزشده سال ۲۰۲۶ خود بر همین رویکرد تأکید کرده و از اپراتورها خواسته است رویه‌های جایگزین غیر GNSS را در اختیار داشته باشند. همچنین از ارائه‌دهندگان خدمات ناوبری خواسته شده است زیرساخت‌های زمینی لازم را فعال نگه دارند.
چرا GPS قطع می‌شود اما هواپیما فوراً مسیرش را گم نمی‌کند؟
راز اصلی در طراحی چندلایه سامانه ناوبری هواپیماست.
هواپیماهای مسافربری مدرن به جای اینکه یک حسگر واحد را به‌عنوان تنها منبع موقعیت خود در نظر بگیرند، اطلاعات چند سامانه را دریافت و با یکدیگر مقایسه می‌کنند. FMS می‌تواند اطلاعات GPS، IRS، VOR، DME و سایر منابع مناسب را دریافت کند و از آنها برای ایجاد یک راه‌حل ناوبری استفاده کند.
اگر یکی از این منابع از دست برود، بسته به طراحی هواپیما و شرایط پرواز، منابع دیگر می‌توانند بخشی از وظیفه آن را بر عهده بگیرند.
به همین دلیل، عبارت «قطع GPS» در هوانوردی لزوماً به معنای «قطع ناوبری» نیست.
آیا اختلال فعلی Embraer ناشی از حمله سایبری یا Jamming است؟
در حال حاضر مدرک رسمی برای چنین نتیجه‌ای وجود ندارد.
Honeywell Aerospace اعلام کرده است که در حال بررسی مشکل دریافت GPS برای شناسایی علت اصلی است. Embraer نیز صرفاً از ناپایداری GPS در برخی هواپیماها سخن گفته و اعلام کرده در حال همکاری با اپراتورها و سازنده تجهیزات برای رسیدگی به موضوع است.
بنابراین نباید گزارش فعلی را بدون شواهد به حمله سایبری، Jamming عمدی یا Spoofing نسبت داد.
البته Jamming و Spoofing تهدیدهای واقعی و شناخته‌شده در هوانوردی هستند. EASA در سال ۲۰۲۶ نیز درباره افزایش اختلالات GNSS، به‌خصوص در مناطق پیرامون مناطق درگیری و برخی مناطق حساس، هشدار داده است. اما وجود چنین تهدیدی در جهان به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که رخداد مربوط به Embraer نیز از همان منشأ بوده است.
آیا مسافران باید نگران باشند؟
بر اساس موضع اعلام‌شده از سوی Embraer، ناپایداری گزارش‌شده GPS برای ناوگان E2 تأثیری بر ایمنی پرواز ندارد، زیرا این هواپیماها سامانه‌های ناوبری و رویه‌های جایگزین در اختیار دارند.
آنچه ممکن است مسافران بیشتر متوجه آن شوند، تأثیر عملیاتی است؛ برای مثال تغییر برنامه پرواز یا تغییر برخی مسیرها. Azul نیز اعلام کرده است که برای مدیریت تأثیر این ناپایداری بر ناوگان E2 خود اقداماتی انجام داده است.
این تفاوت مهم است: اختلال در یک منبع ناوبری می‌تواند عملیات را دشوارتر کند بدون اینکه به‌خودی‌خود به معنی از دست رفتن ایمنی پرواز باشد.
سؤالات متداول
اگر GPS هواپیما قطع شود، هواپیما گم می‌شود؟
خیر. GPS تنها یکی از منابع ناوبری است. هواپیما می‌تواند بسته به شرایط از INS/IRS، VOR، DME، FMS و سایر روش‌های ناوبری استفاده کند.
تفاوت GPS Failure و GPS Jamming چیست؟
GPS Failure به از دست رفتن یا کاهش قابلیت استفاده از GPS گفته می‌شود، در حالی که Jamming نوعی تداخل رادیویی است که دریافت سیگنال GNSS را مختل می‌کند.
GPS Spoofing خطرناک‌تر از Jamming است؟
Spoofing می‌تواند پیچیده‌تر باشد، زیرا به جای صرفاً قطع کردن سیگنال، اطلاعات نادرست موقعیت یا زمان را به گیرنده منتقل می‌کند. EASA نیز تشخیص Spoofing را به دلیل همین ویژگی دشوارتر دانسته است.
آیا هواپیما بدون GPS می‌تواند فرود بیاید؟
بسته به هواپیما، فرودگاه، تجهیزات موجود و رویه مجاز، بله. برای نمونه، ILS یک سامانه تقرب مستقل از GPS است و می‌تواند برای هدایت هواپیما در مسیر فرود استفاده شود.
علت اختلال GPS در هواپیماهای Embraer E2 چیست؟
تا زمان تهیه این گزارش، علت دقیق به‌صورت رسمی مشخص نشده است. Honeywell Aerospace اعلام کرده تیم‌هایش در حال بررسی مشکل دریافت GPS برای شناسایی علت اصلی هستند.
جمع‌بندی
GPS هواپیما یکی از مهم‌ترین فناوری‌های ناوبری هوانوردی مدرن است، اما تنها ستون این سیستم نیست. یک هواپیمای مسافربری می‌تواند با ترکیبی از INS/IRS، VOR، DME، ILS، FMS و در صورت نیاز هدایت راداری ATC به پرواز ادامه دهد.
گزارش ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ درباره ناپایداری GPS در برخی هواپیماها از جمله Embraer E2 نشان می‌دهد که حتی سامانه‌های بسیار مدرن نیز برای چنین شرایطی به لایه‌های پشتیبان نیاز دارند. در مورد رخداد فعلی، Embraer بر نبود اثر بر ایمنی تأکید کرده و Honeywell Aerospace همچنان در حال بررسی علت اصلی است.
اگر درباره فناوری‌های پشت پروازهای مسافربری کنجکاو هستید، در فوت‌وفن می‌توانید با سازوکار سامانه‌های ناوبری، ایمنی و فناوری هواپیماهای مدرن بیشتر آشنا شوید.
منابع و مراجع
- Reuters، گزارش ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ درباره ناپایداری GPS در برخی هواپیماهای Embraer و اظهارات Embraer، Honeywell Aerospace و Azul.
- Embraer، اطلاعات رسمی و پشتیبانی فنی مربوط به هواپیماهای تجاری و خانواده E2.
- Honeywell Aerospace، مستندات رسمی مربوط به سامانه‌های ناوبری اینرسی و ناوبری در محیط‌های فاقد GNSS.
- FAA، Aeronautical Information Manual و دستورالعمل‌های مربوط به خرابی سامانه‌های ناوبری و استفاده از Radar Vector.
- EASA، Safety Information Bulletin و برنامه اقدام ۲۰۲۶ درباره GNSS Outage، Jamming و Spoofing.
