شیر مادر نه تنها کامل‌ترین منبع تغذیه برای نوزاد است، بلکه یک سامانه دفاعی زنده و پویا محسوب می‌شود. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO)، تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول زندگی می‌تواند از مرگ نزدیک به 400 هزار کودک زیر 5 سال در سال جلوگیری کند. این محافظت فراتر از تأمین کالری است و ریشه در ترکیبات منحصربه‌فردی دارد که شیر مادر را به نخستین واکسن نوزاد تبدیل می‌کند.
آغوز (کلستروم)؛ طلای مایع و اولین محافظ سیستم ایمنی
آغوز، همان شیری که در روزهای نخست پس از زایمان ترشح می‌شود، غنی‌ترین شکل شیر مادر است. این مایع غلیظ و زردرنگ که به طلای مایع شهرت دارد، با وجود حجم محدود، سرشار از ایمونوگلوبولین های ترشحی مثل sIgA، سلول‌های ایمنی و فاکتورهای رشد است. آغوز نسبت به شیر مادر در مراحل بعدی شیردهی، مقدار بیشتری ترکیبات ایمنی زا مانند ایمونوگلوبولین ترشحی A(sIgA) دارد؛ مطالعات مختلف، مقادیر متفاوتی از غلظت این آنتی‌بادی را در آغوز گزارش کرده‌اند؛ در برخی پژوهش‌ها این مقدار حدود 12 گرم در لیتر ذکر شده است.
مقدار کم آغوز در روزهای نخست، متناسب با نیازهای اولیه نوزاد تولید می‌شود و با وجود حجم کم، ترکیبات محافظتی مهمی را در اختیار او قرار می‌دهد. میزان دریافت آغوز در روزهای ابتدایی به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند؛ به طوری که نوزادان سالم در روزهای سوم تا چهارم زندگی معمولاً حدود 30 تا 60 میلی‌لیتر شیر را در هر وعده دریافت می‌کنند. آغوز علاوه بر نقش محافظتی در برابر برخی عوامل بیماری‌زا، با داشتن فاکتور رشد اپیدرمی (EGF)، به رشد و تکامل دستگاه گوارش نوزاد نیز کمک می‌کند.
آنتی‌بادی‌های شیر مادر؛ سدی دفاعی در برابر بیماری‌ها
سیستم ایمنی نوزاد در ماه‌های نخست زندگی هنوز در حال بلوغ است. شیر مادر با انتقال آنتی‌بادی‌هایی مانند ایمونوگلوبولین ترشحی A، به تقویت دفاع طبیعی بدن نوزاد کمک می‌کند. (sIgA) مهم‌ترین آنتی‌بادی موجود در شیر مادر است و نقش مهمی در محافظت از سطوح مخاطی بدن نوزاد، به ویژه دستگاه گوارش، دارد.
مکانیسم محور روده‌ای – پستانی (Entero-Mammary Axis) تضمین می‌کند که آنتی‌بادی‌های موجود در شیر مادر دقیقاً متناسب با عوامل بیماری‌زای محیط اطراف مادر و نوزاد تولید شوند. به عبارت دیگر، وقتی مادر در معرض یک میکروب یا ویروس قرار می‌گیرد، سیستم ایمنی او آنتی‌بادی‌های اختصاصی علیه آن عامل را تولید کرده و از طریق شیر به نوزاد منتقل می‌کند. این مکانیسم، محافظتی متناسب با تهدیدات واقعی محیط زندگی نوزاد را فراهم می‌کند.
علاوه بر مزیت‌های یاد شده درباره ایمونوگلوبولین ترشحی A، براساس مقاله‌ای با عنوان «نقش شیر مادر در ایمنی‌شناسی و دفاع ایمنی بدن میزبان»، این آنتی بادی در برابر آنزیم‌های گوارشی مقاوم است و با اتصال به برخی عوامل بیماری‌زا، از چسبیدن آن‌ها به سلول‌های پوششی روده جلوگیری می‌کند.
علاوه بر ایمونوگلوبولین ترشحی A، مقادیر کمتری از آنتی‌بادی‌هایی مانند (IgG) و (IgM) نیز در شیر مادر وجود دارند که در کنار سایر ترکیبات زیست فعال، از دفاع طبیعی نوزاد حمایت می‌کنند.
ترکیبات طبیعی؛ سامانه دفاعی چندلایه (فراتر از آنتی‌بادی)
محافظت شیر مادر تنها به آنتی‌بادی‌ها محدود نمی‌شود؛ این مایع زیستی پیچیده، مجموعه‌ای از ترکیبات تغذیه‌ای و زیست فعال را در خود جای داده است که در کنار هم یک سامانه دفاعی چندلایه را شکل می‌دهند.
لاکتوفرین (Lactoferrin)، یکی از پروتئین‌های مهم شیر مادر، با اتصال به آهن می‌تواند دسترسی برخی میکروب‌ها به این ماده ضروری برای رشد را کاهش دهد و در کنار دیگر ترکیبات شیر مادر، از دفاع طبیعی بدن حمایت کند.
الیگوساکاریدهای شیر انسان (HMOs) نیز از دیگر ترکیبات منحصربه‌فرد شیر مادر هستند. تاکنون بیش از 200 ساختار مختلف از آن‌ها شناسایی شده است؛ ترکیباتی که با حمایت از رشد باکتری‌های مفید روده مانند بیفیدوباکتریوم و تعامل با سیستم ایمنی، در شکل‌گیری دفاع طبیعی نوزاد نقش دارند.
در کنار این‌ها، لیزوزیم (Lysozyme) نیز آنزیمی موجود در شیر مادر است که با تخریب دیواره سلولی برخی باکتری‌ها، به فعالیت‌های دفاعی بدن کمک می‌کند. همچنین شیر مادر حاوی سلول‌های ایمنی مانند ماکروفاژها، نوتروفیل‌ها و لنفوسیت‌هاست که در کنار سایر ترکیبات زیست فعال، از دفاع طبیعی و تکامل سیستم ایمنی نوزاد حمایت می‌کنند.
چرا شیر مادر را نخستین محافظ طبیعی نوزاد می‌دانند؟
جدای از تمام موارد یاد شده، در پاسخ به سوال این که چرا شیر مادر مفید است می‌توان به موارد زیر نیز اشاره کرد.
- حمایت ایمنی چندلایه: شیر مادر با انتقال آنتی‌بادی‌هایی مانند ایمونوگلوبولین ترشحی A ، نوعی محافظت غیرفعال در برابر برخی عوامل بیماری‌زا فراهم می‌کند. در کنار آن، ترکیباتی مانند فاکتورهای رشد و سیتوکین‌ها در تکامل و تنظیم پاسخ ایمنی نوزاد نقش دارند.
- محافظت متناسب با محیط: برخی آنتی‌بادی‌های موجود در شیر مادر تحت تأثیر مواجهه‌های ایمنی مادر شکل می‌گیرند و می‌توانند در برابر عوامل بیماری‌زای موجود در محیط زندگی مادر و نوزاد نقش محافظتی داشته باشند.
- محافظت بدون التهاب: برخلاف بسیاری از پاسخ‌های ایمنی که باعث التهاب می‌شوند، شیر مادر علاوه بر ترکیبات ضدمیکروبی، حاوی عوامل تنظیم‌کننده‌ای مانند (IL-10) است که دارای نقش تنظیم‌کننده در پاسخ ایمنی هستند و به حفظ تعادل میان دفاع سیستم ایمنی و بروز التهاب کمک می‌کنند.
البته شیر مادر جایگزین واکسیناسیون نیست، اما با انتقال آنتی‌بادی‌ها و ترکیبات زیست فعال، به صورت طبیعی از بدن نوزاد دفاع می‌کند.
بنابراین؛ سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند نوزادان در شش ماه نخست زندگی به صورت انحصاری با شیر مادر تغذیه شوند؛ زیرا شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای تغذیه‌ای، حاوی ترکیباتی است که به محافظت از نوزاد در برابر برخی بیماری‌های شایع کمک می‌کنند.
به همین دلیل، شیر مادر را می‌توان نخستین محافظ طبیعی نوزاد دانست؛ منبعی که هم نیازهای تغذیه‌ای کودک را تأمین کرده و هم با ترکیبات زیست فعال خود، از رشد و تکامل سیستم ایمنی او حمایت می‌کند.
پژوهش‌های مداوم درباره ساختار زیستی و ایمنی‌بخش شیر مادر نشان می‌دهد که چرا این مایع منحصربه‌فرد، بی‌بدیل‌ترین الگو برای سلامت و تکامل نوزاد به شمار می‌رود. در همین راستا، شرکت نستله با تمرکز بر تحقیقات علمی در حوزه تغذیه نوزاد، تلاش می‌کند با بررسی دقیق ترکیبات موجود در شیر مادر و نقش آن‌ها در تقویت سیستم ایمنی، گامی در جهت درک بهتر نیازهای رشدی کودکان بردارد.
بر همین اساس، نستله دیدگاه و تعهد خود را نسبت به تغذیه سالم نوزادان این‌گونه بیان می‌کند:« ما معتقدیم که شیر مادر ایده‌آل‌ترین غذا برای شروع تغذیه کودک است و کاملاً از توصیه سازمان جهانی بهداشت مبنی بر تغذیه انحصاری با شیر مادر به مدت شش ماه و آغاز تغذیه تکمیلی سالم و مناسب در کنار شیر مادر تا سن دو سالگی حمایت می‌کنیم. همچنین به این نکته نیز توجه داریم که شیردهی ممکن است همواره برای والدین امکان‌پذیر نباشد؛ لذا پیشنهاد می‌شود برای اطلاع از چگونگی تغذیه کودکتان و زمان شروع تغذیه تکمیلی، با متخصصان امور سلامت مشورت کنید. والدین باید در نظر داشته باشند که در صورت تصمیم بر عدم تغذیه با شیر مادر، ممکن است بازگشت از این تصمیم دشوار باشد و تأثیرات اجتماعی و مالی به دنبال داشته باشد. لطفا توجه داشته باشید که شروع و معرفی تغذیه با شیشه شیر، حتی به‌طور جزئی، از میزان شیر مادر خواهد کاست ».
