هر روز بیش از ۱۳ هزار کودک پیش از رسیدن به پنجسالگی جان خود را از دست میدهند. بسیاری از این مرگها با دسترسی به خدمات اولیه بهداشتی، مراقبت تخصصی هنگام زایمان، حمایت بهتر از نوزادان و مراقبتهای مناسب پس از تولد قابل پیشگیری هستند.
برای سالها، جهان در کاهش مرگومیر کودکان پیشرفت چشمگیری داشت. اما این روند طی دهه گذشته کند شده است.
مطالعهای جدید نشان میدهد این کاهش سرعت تا چه اندازه جدی شده و تا سال ۲۰۳۰ چه پیامدهایی میتواند به همراه داشته باشد. یافتهها نگرانکننده هستند، اما در عین حال نشان میدهند که هنوز میتوان جان میلیونها کودک را نجات داد، زیرا راهکارهای لازم از قبل در دسترس هستند.
مرگومیر کودکان همچنان در سطح بالایی قرار دارد
در سال ۲۰۲۴ حدود ۴.۹ میلیون کودک پیش از رسیدن به پنجسالگی جان خود را از دست دادند. از این تعداد، حدود ۲.۳ میلیون کودک در نخستین ماه زندگی خود فوت کردند.
این آمار نشان میدهد که تقریباً نیمی از مرگهای کودکان خردسال اکنون در چهار هفته نخست پس از تولد رخ میدهد.
مرگ نوزادان از قابلپیشگیریترین انواع مرگومیر کودکان محسوب میشود و دقیقاً در زمانی رخ میدهد که نوزاد بیشترین وابستگی را به مراقبتهای اطراف خود دارد.
کاهش سرعت پیشرفت در سراسر جهان
بخش ناامیدکننده ماجرا این است که جهان در گذشته با سرعت بسیار بیشتری پیش میرفت. بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵، نرخ جهانی مرگومیر کودکان تقریباً سالانه ۳.۹ درصد کاهش یافت.
واکسنها، دسترسی به آب سالم، تغذیه بهتر، افزایش چشمگیر سرمایهگذاری و اراده سیاسی توانستند جان میلیونها کودک را نجات دهند.
اما پس از آن روند کاهش سرعت گرفت. بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، میزان کاهش سالانه به تنها ۱.۵ درصد رسید. به بیان ساده، سرعت پیشرفت جهانی حدود ۶۱ درصد کمتر از دوره قبل شد.
نوزادان در معرض بیشترین خطر هستند
کودکان بزرگتر و نوپاها نسبت به نوزادان شانس بیشتری برای بقا دارند.
از سال ۱۹۹۰ تاکنون، مرگومیر کودکان یک تا ۵۹ ماهه حدود ۶۵ درصد کاهش یافته است. این در حالی است که مرگومیر نوزادان تنها ۵۳ درصد کاهش داشته است.
دلیل این تفاوت به عوامل مرگ در هر گروه سنی بازمیگردد. کودکان بزرگتر عمدتاً بر اثر عفونتها جان خود را از دست میدهند؛ بیماریهایی که با واکسیناسیون و مراقبتهای پزشکی پایه قابل پیشگیری یا درمان هستند.
اما نوزادان بیشتر به دلیل عوارض زایمان، تولد زودرس و مشکلات سلامت مادر فوت میکنند. مقابله با این عوامل نیازمند کادر درمانی متخصص، تجهیزات پزشکی پیشرفته و بیمارستانهای مجهز است؛ زیرساختهایی که ایجاد آنها در مناطق فقیر دشوارتر است.
محل تولد، عامل تعیینکننده شانس بقا
محل تولد کودک تأثیر بسیار زیادی بر احتمال زنده ماندن او دارد. آفریقای جنوب صحرای بزرگ در سال ۲۰۲۴ مسئول ۶۰ درصد مرگومیر کودکان خردسال جهان بود، در حالی که تنها حدود یکسوم تولدهای جهان در این منطقه رخ میدهد.
بخش بزرگی از سایر مرگها نیز در جنوب آسیا ثبت شده است. نوزادی که در غرب و مرکز آفریقا متولد میشود، با خطر بسیار بیشتری نسبت به نوزادی که در اروپای غربی به دنیا میآید روبهرو است.
بسیاری از کشورها از اهداف تعیینشده عقب ماندهاند
جهان هدف مشخصی را تعیین کرده بود. قرار بود تا سال ۲۰۳۰ تمامی کشورها نرخ مرگومیر کودکان خردسال و نوزادان را بهطور قابلتوجهی کاهش دهند.
اما بر اساس روندهای فعلی، ۶۰ کشور در دستیابی به هدف نخست و ۶۶ کشور در تحقق هدف دوم ناکام خواهند ماند.
بیش از ۴۰۰ میلیون کودک زیر پنج سال در کشورهایی زندگی میکنند که از برنامه تعیینشده عقب افتادهاند. وعدههایی که روی کاغذ داده شده بودند، در دنیای واقعی در حال دور شدن از دسترس هستند.
میلیونها زندگی در معرض خطر
پژوهشگران آینده را نیز بررسی کردند. اگر هیچ تغییری رخ ندهد، بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ حدود ۲۷.۳ میلیون کودک پیش از پنجسالگی جان خود را از دست خواهند داد که تقریباً نیمی از آنها نوزاد خواهند بود.
اما این آینده قطعی نیست. اگر کشورهایی که از اهداف عقب ماندهاند بتوانند به اهداف جهانی دست یابند، از ۸.۲ میلیون مورد از این مرگها جلوگیری خواهد شد.
حتی اگر همه کشورها به نرخ بقای فعلی کشورهای ثروتمند برسند، تعداد کل مرگها میتواند به کمتر از ۱۰ میلیون مورد کاهش یابد. فاصله میان این سناریوها، برابر با جان میلیونها کودک واقعی است.
کاهش بودجه سلامت جهانی
کشورهای ثروتمند در حال کاهش کمکهای مالی به برنامههای سلامت در کشورهای فقیر هستند.
مطالعات متعدد نشان دادهاند که این کمکها نقش مستقیمی در کاهش مرگومیر کودکان داشتهاند. حذف این حمایتها در شرایطی که روند پیشرفت از قبل شکننده شده است، میتواند سالها تلاش را از بین ببرد و میلیونها کودک را در معرض خطر بیشتری قرار دهد.
راهکارها از قبل وجود دارند
مهمترین نکته این پژوهش آن است که نیازی به کشف معجزهای جدید وجود ندارد. ابزارهای لازم همین امروز در اختیار جهان قرار دارند.
- حضور نیروی متخصص سلامت در هر زایمان
- مراقبت مناسب از نوزادان کوچک و بیمار
- دسترسی گسترده به خدمات بارداری و زایمان
- درمان سریع هنگام بروز مشکلات پزشکی
برخی کشورها توانستهاند مرگومیر کودکان را به سطوح بسیار پایین برسانند. این موضوع نشان میدهد که با ترکیب اراده سیاسی و سرمایهگذاری کافی، دستیابی به نتایج بهتر کاملاً امکانپذیر است.
اقدام سریعتر، جانهای بیشتری را نجات میدهد
این داستان درباره یک فاجعه اجتنابناپذیر نیست. بلکه درباره موتوری است که سرعت آن کاهش یافته و میتوان دوباره آن را شتاب داد.
جهان پیش از این نیز موفق به انجام چنین کاری شده است و دستورالعمل موفقیت همچنان در دسترس قرار دارد. بسیاری از کودکانی که در این پیشبینیها مطرح شدهاند، هنوز متولد نشدهاند.
اینکه ۲۷ میلیون کودک جان خود را از دست بدهند یا تعداد بسیار کمتری قربانی شوند، به تصمیمهایی بستگی دارد که همین امروز در جلسات بودجهریزی و سیاستگذاری گرفته میشوند؛ تصمیمهایی که شاید کیلومترها از بخشهای زایمان بیمارستانها فاصله داشته باشند.
کارشناسان تأکید میکنند که باید همه تلاشها برای افزایش سرعت کاهش مرگومیر به کار گرفته شود، زیرا این یک وظیفه اخلاقی است. این جمله شاید سختترین حقیقت این گزارش باشد، اما در عین حال امیدوارکنندهترین پیام آن نیز محسوب میشود.
سازمان اصلی مسئول این پژوهش، گروه بینسازمانی سازمان ملل برای برآورد مرگومیر کودکان است.
نتایج این مطالعه در نشریه علمی BMJ منتشر شده است.
جمعبندی
مرگومیر کودکان همچنان یکی از مهمترین چالشهای سلامت جهانی است. افزایش سرمایهگذاری در مراقبتهای بهداشتی، خدمات زایمان، سلامت نوزادان میتواند میلیونها زندگی را تا سال ۲۰۳۰ نجات دهد.
اگر به موضوع سلامت جهانی و آینده کودکان علاقهمند هستید، این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید و آگاهی عمومی را افزایش دهید.
