واژه «گیاهی» معمولاً باعث میشود یک محصول در نگاه اول ملایم و بیخطر به نظر برسد، پیش از آنکه کسی از خود بپرسد این محصول واقعاً درون بدن چه تأثیری دارد. این واژه یادآور برگها، دمنوشها، درمانهای خانگی، دانستههای سنتی است، نه دودی که وارد ریهها میشود.
به همین دلیل، سیگارهای گیاهی ممکن است در مقایسه با سیگارهای معمولی انتخابی هوشمندانهتر به نظر برسند، بهویژه برای افرادی که میخواهند از تنباکو یا نیکوتین دوری کنند.
اما مشکل از لحظهای آغاز میشود که سیگار روشن میشود. صرفنظر از آنچه روی بستهبندی نوشته شده است، بدن در حال استنشاق یک محصول سلامتی نیست.
بدن در حال تنفس دود ناشی از سوختن مواد گیاهی است و این دود میتواند بسیاری از همان خطراتی را به همراه داشته باشد که معمولاً با سیگارهای تنباکویی مرتبط هستند.
چرا سیگارهای گیاهی ایمنتر به نظر میرسند؟
سیگارهای گیاهی اغلب با عنوان «بدون تنباکو» و «بدون نیکوتین» عرضه میشوند. همین موضوع باعث میشود بسیاری از افراد تصور کنند این محصولات نسبت به سیگارهای معمولی ایمنتر هستند.
برخی برندها حتی ادعا میکنند که میتوانند به آرامش، خواب بهتر، کاهش استرس یا تسکین سرفه کمک کنند.
اما دود همچنان دود است. زمانی که گیاهان و سایر مواد گیاهی میسوزند، ذرات بسیار ریز و مواد شیمیایی آزاد میکنند که میتوانند به ریهها آسیب برسانند.
خطر واقعی در دود نهفته است
نیکوتین اعتیادآور است و تنباکو خطرات شناختهشده فراوانی برای سلامتی دارد، اما حذف این دو عامل به معنای حذف خطرات ناشی از استنشاق دود نیست. این همان نکتهای است که بسیاری از افراد نادیده میگیرند.
یک سیگار تنها مجموعهای از مواد تشکیلدهنده نیست. سیگار در واقع آتشی کوچک است که آلودگی را در فاصلهای بسیار نزدیک به صورت تولید میکند.
ریههای شما نمیتوانند بستهبندی را بخوانند. آنها تنها به موادی واکنش نشان میدهند که واردشان میشود.
اگر این مواد شامل ذرات ریز و ترکیبات شیمیایی واکنشپذیر باشند، بدن ممکن است دچار تحریک، التهاب، استرس سلولی شود؛ حتی اگر سیگار هیچ تنباکویی نداشته باشد.
بررسی علمی سیگارهای موجود در بازار
پژوهشگران مؤسسه فناوری هند در بمبئی (IIT Bombay) و دانشگاه ایلینوی اربانا-شمپین شش نوع سیگار را بررسی کردند.
دو مورد از این محصولات سیگارهای معمولی تنباکویی بودند و چهار مورد دیگر سیگارهای گیاهی در دسترس مصرفکنندگان.
سیگارهای گیاهی دارای ترکیبات مختلف و پوششهای متفاوتی بودند که شامل کاغذ و برگ گیاه میشد.
تیم تحقیقاتی دود این محصولات را از چندین جنبه مورد بررسی قرار داد. آنها اندازه ذرات را اندازهگیری کردند، ترکیب شیمیایی این ذرات را سنجیدند و میزان توانایی دود در ایجاد آسیب سلولی را ارزیابی کردند.
این روش تصویر بسیار دقیقتری از میزان خطر ارائه داد؛ چیزی که ادعاهای روی بستهبندی قادر به نشان دادن آن نیستند.
ذرات بسیار ریز عمیقتر وارد بدن میشوند
یکی از مهمترین یافتههای این مطالعه به اندازه ذرات مربوط میشد.
سیگارهای گیاهی حدود ۲۰ درصد بیشتر از سیگارهای تنباکویی ذراتی با اندازه کمتر از ۵۰۰ نانومتر تولید کردند.
شاید این عدد در نگاه اول فنی به نظر برسد، اما مفهوم آن ساده است.
ذرات بسیار کوچک میتوانند عمیقتر از ذرات بزرگتر وارد بدن شوند. ذرات بزرگتر معمولاً در بینی، گلو یا بخشهای فوقانی مجاری تنفسی گیر میافتند.
اما ذرات کوچکتر قادرند به عمیقترین بخشهای ریه نفوذ کنند و برخی از آنها حتی وارد جریان خون شوند. پس از رسیدن به این نواحی، بدن راههای محدودی برای دفع آنها دارد.
سوختن گیاهان همچنان آلودگی تولید میکند
مطالعه نشان داد سیگارهای گیاهی مقادیر مشابهی از کربن آلی و کربن عنصری نسبت به سیگارهای تنباکویی تولید میکنند.
در برخی موارد حتی میزان این ترکیبات در محصولات گیاهی بیشتر بود. این ترکیبات کربنی بخشی از مخلوط خطرناکی هستند که هنگام سوختن مواد مختلف ایجاد میشود.
این یافته اهمیت زیادی دارد زیرا تصور رایج مبنی بر تولید دود پاکتر توسط گیاهان را به چالش میکشد. سیگاری که با مواد گیاهی پر شده باشد نیز هنگام سوختن آلودگی تولید میکند.
ممکن است بوی آن متفاوت باشد، برچسب نرمتر و سالمتری داشته باشد، نیکوتین نداشته باشد، اما دود آن همچنان میتواند حاوی موادی باشد که با بیماریهای قلبی و ریوی مرتبط هستند.
دود میتواند به سلولها آسیب برساند
پژوهشگران همچنین «پتانسیل اکسیداتیو» را اندازهگیری کردند؛ معیاری که توانایی ذرات دود برای ایجاد واکنشهای شیمیایی آسیبزا در بدن را نشان میدهد.
زمانی که این ذرات وارد ریه میشوند، میتوانند مولکولهای ناپایداری موسوم به گونههای فعال اکسیژن ایجاد کنند. این مولکولها قادرند به DNA، پروتئینها، دیواره سلولها آسیب وارد کنند.
در بلندمدت، این نوع آسیب با التهاب مزمن، بیماریهای قلبی، سرطان، تضعیف عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارد.
در یکی از آزمایشها، سیگارهای گیاهی پتانسیل آسیب بیشتری نسبت به سیگارهای تنباکویی نشان دادند. میزان ثبتشده برای سیگارهای گیاهی ۲۴ واحد بر میکروگرم در دقیقه بود، در حالی که سیگارهای تنباکویی ۱۸ واحد ثبت کردند.
پوشش برگی خطر را افزایش میدهد
نوع پوشش سیگار نیز تأثیر بیشتری از آنچه مصرفکنندگان تصور میکنند داشت.
سیگارهایی که با برگ پیچیده شده بودند، نسبت به نمونههای دارای پوشش کاغذی ذرات بیشتری تولید کردند و پتانسیل اکسیداتیو بالاتری داشتند.
این موضوع اهمیت دارد زیرا پوشش برگی ممکن است طبیعیتر، سنتیتر یا بیخطرتر به نظر برسد.
اما نتایج مطالعه نشان میدهد دقیقاً برعکس نیز ممکن است رخ دهد. محصولات دارای پوشش برگی میتوانند دود مضر بیشتری تولید کنند.
چندین سیگار گیاهی مورد بررسی از پوشش برگی استفاده میکردند که احتمالاً دلیل عملکرد ضعیف آنها در آزمایشها بوده است.
پروفسور سمیر پاتل، یکی از نویسندگان مطالعه و استادیار IITGN، گفت:
«یافتههای ما این باور رایج را به چالش میکشد که بدون تنباکو بودن به معنای بدون خطر بودن است. تقریباً در تمام شاخصهایی که اندازهگیری کردیم، میزان آلایندههای سیگارهای گیاهی با سیگارهای تنباکویی برابر یا حتی بیشتر بود. نمونههای گیاهی با پوشش برگی خطرناکترین محصولات مورد آزمایش بودند.»
قوانین از بازار عقب ماندهاند
سیگارهای گیاهی یک چالش مهم سیاستگذاری نیز ایجاد کردهاند. در ایالات متحده، سازمان غذا و دارو عمدتاً محصولات حاوی تنباکو یا نیکوتین را تنظیم و کنترل میکند.
در هند نیز قوانین کنترل دخانیات عمدتاً بر محصولات تنباکویی متمرکز هستند. از آنجا که بسیاری از سیگارهای گیاهی فاقد تنباکو و نیکوتین هستند، ممکن است خارج از این چارچوبهای نظارتی قرار بگیرند.
این خلأ قانونی به برخی محصولات اجازه میدهد با ادعاهای مرتبط با سلامت وارد بازار شوند؛ ادعاهایی که برای سیگارهای معمولی با سختگیری بیشتری بررسی میشوند.
پروفسور ویشال ورما از دانشگاه ایلینوی اربانا-شمپین گفت:
«بسیاری از مصرفکنندگان محصولات بدون نیکوتین را با کاهش خطرات سلامتی مرتبط میدانند.»
احتمال گمراه شدن افراد غیرسیگاری
برای افرادی که در تلاش برای ترک سیگار هستند، سیگارهای گیاهی ممکن است جایگزینی ایمنتر به نظر برسند.
اما برای افراد غیرسیگاری، این موضوع میتواند نگرانکنندهتر باشد. فردی که هرگز به سراغ تنباکو نمیرود ممکن است به دلیل طبیعی، مدرن یا بیضرر به نظر رسیدن این محصولات، سیگار گیاهی را امتحان کند.
دکتر آلوک کومار تاکور، نویسنده اصلی مطالعه، اشاره کرد که برخی از این محصولات با ادعاهایی مانند کاهش سرفه، بهبود خواب یا کاهش اضطراب تبلیغ میشوند.
او گفت:
«با این حال، شواهد علمی محدودی برای ارزیابی میزان آلایندهها و اثرات سمی این محصولات وجود دارد.»
این کمبود شواهد نباید باعث آسودگی خاطر مصرفکنندگان شود، بلکه باید آنها را محتاطتر کند.
نتیجهگیری: بدون تنباکو به معنای بدون خطر نیست
این مطالعه پیام روشنی دارد. بدون تنباکو بودن به معنای بدون دود بودن نیست و بدون نیکوتین بودن نیز به معنای بیخطر بودن نیست.
هنگامی که مواد گیاهی میسوزند، میتوانند ذرات ریز، دوده، ترکیبات کربنی، فلزات کمیاب، سایر مواد زیانآور تولید کنند.
دکتر پی. اس. گانش سوبرامانیان، از نویسندگان مطالعه، گفت:
«فرآیند احتراق، ذرات ریز، دوده، فلزات کمیاب، همچنین پوشش اطراف آنها اهمیت بیشتری نسبت به آنچه روی جعبه نوشته شده دارد.»
ممکن است روی بستهبندی عبارت «گیاهی» نوشته شده باشد و ظاهر محصول حس سلامت را القا کند، اما پس از روشن شدن، بدن همچنان در معرض دود قرار میگیرد.
این پژوهش در نشریه Journal of Hazardous Materials منتشر شده است.
آیا شما هم تصور میکردید سیگارهای گیاهی بیخطر هستند؟ دیدگاه خود را با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید.
