کارشناسان هشدار میدهند که سپردن فرایندهای فکری به هوش مصنوعی میتواند اثرات منفی جدی بر حافظه، خلاقیت، تواناییهای شناختی و مهارتهای ذهنی انسان داشته باشد.
براساس گزارش BBC، ناتالیا کاسمینا، پژوهشگر علوم تحقیقاتی، هنگام بررسی درخواستهای کارآموزی با نکتهای قابل توجه روبهرو شد. نامههای انگیزشی ارسالشده شباهت بسیار زیادی به یکدیگر داشتند. متنها طولانی، بینقص و پس از بخشهای ابتدایی، اغلب ارتباطهایی مصنوعی و انتزاعی با تحقیقات او ایجاد میکردند.
به گفته کاسمینا، دلیل این موضوع کاملاً روشن بود. متقاضیان از مدلهای زبانی بزرگ استفاده میکردند که چتباتهایی مانند ChatGPT، Google Gemini و Claude را اجرا میکنند.
همزمان، کاسمینا هنگام تدریس در دانشگاه مؤسسه فناوری ماساچوست مشاهده کرد که دانشجویان نسبت به سالهای گذشته، مطالب را بسیار سریعتر فراموش میکنند. او که در حوزه تعامل انسان و رایانه فعالیت میکند، به این نتیجه رسید که افزایش استفاده از هوش مصنوعی ممکن است بر فرایندهای شناختی دانشجویان تأثیر بگذارد، به همین دلیل تصمیم گرفت این موضوع را بهصورت علمی بررسی کند.
نگرانی اصلی پژوهشگرانی مانند کاسمینا این است که وابستگی بیش از حد به هوش مصنوعی میتواند استفاده از زبان و مهارتهای پایه شناختی را تضعیف کند. تعداد رو به افزایشی از مطالعات نشان میدهد این وضعیت که با عنوان «برونسپاری شناختی» شناخته میشود، میتواند اثرات فرسایشی بر تواناییهای ذهنی داشته باشد.
پژوهشها نشان میدهند این روند در بلندمدت حتی میتواند به افت شناختی نیز منجر شود.
کاهش تا ۵۵ درصدی فعالیت مغز با استفاده از هوش مصنوعی
دانشمندان مدتهاست میدانند ابزارهایی که انسان استفاده میکند، شیوه فکر کردن او را تغییر میدهند. با گسترش اینترنت، دسترسی به اطلاعاتی که پیشتر نیازمند تحقیق عمیق بود، از طریق موتورهای جستوجو بسیار آسان شد. این موضوع باعث شد افراد تمایل کمتری به به خاطر سپردن جزئیات داشته باشند؛ پدیدهای که با نام «اثر گوگل» شناخته میشود.
به گفته متخصصان، هوش مصنوعی میتواند این روند را حتی عمیقتر کند.
کاسمینا و تیم او در آزمایشگاه رسانه MIT آزمایشی با حضور ۵۴ دانشجو انجام دادند. دانشجویان به سه گروه تقسیم شدند: گروه اول از ChatGPT استفاده کرد، گروه دوم فقط از جستوجوی گوگل بهره برد، گروه سوم نیز بدون استفاده از هیچ فناوری کار خود را انجام داد. در طول این مطالعه، امواج مغزی دانشجویان اندازهگیری شد.
نتایج نشان داد دانشجویانی که تنها از ذهن خود استفاده کرده بودند، فعالیت مغزی گسترده و فشردهتری داشتند. در گروهی که فقط از موتور جستوجو استفاده کرده بود، فعالیت قوی در بخشهای مرتبط با پردازش بصری همچنان دیده میشد.
اما در گروهی که از ChatGPT استفاده کرده بود، فعالیت مغزی به شکل محسوسی کاهش یافت و این افت در برخی موارد به ۵۵ درصد رسید.
کاسمینا گفت: «مغز کاملاً خاموش نشده بود، اما در بخشهای مرتبط با خلاقیت و پردازش اطلاعات، فعالسازی بسیار پایینتری مشاهده شد.»
تأثیر هوش مصنوعی بر حافظه و حس مالکیت فکری
این تحقیق نشان داد استفاده از هوش مصنوعی بر حافظه نیز اثر مستقیم دارد. دانشجویانی که از ChatGPT استفاده کرده بودند، نتوانستند از متنهایی که نوشته بودند نقلقول کنند و برخی از آنها اعلام کردند که نسبت به متن، حس مالکیت نداشتند.
مطالعات مشابه نیز نشان میدهد افرادی که از هوش مصنوعی استفاده میکنند، در یادآوری و بازیابی اطلاعات عملکرد ضعیفتری دارند.
پژوهشی از دانشگاه پنسیلوانیا نشان داد برخی کاربران نوعی «تسلیم شناختی» در برابر هوش مصنوعی پیدا میکنند. این وضعیت به معنای پذیرفتن پاسخهای هوش مصنوعی بدون پرسش و کنار گذاشتن قضاوت و شهود شخصی است.
اثرات مشابه حتی در حوزههای حساسی مانند پزشکی نیز دیده شده است. یک تحقیق چندملیتی نشان داد پزشکانی که به مدت سه ماه از سیستم هوش مصنوعی برای غربالگری سرطان روده بزرگ استفاده کرده بودند، زمانی که بدون آن سیستم کار میکردند، در تشخیص تومورها عملکرد ضعیفتری داشتند.
تهدید خلاقیت و از بین رفتن اصالت محتوا
کاسمینا معتقد است وابستگی بیش از حد به هوش مصنوعی، خلاقیت را نیز تهدید میکند. متنهای تولیدشده با کمک ChatGPT در این تحقیق شباهت زیادی به هم داشتند. معلمان این نوشتهها را «بیروح» و «فاقد اصالت» توصیف کردند.
یکی از معلمان حتی پرسید آیا دانشجویان هنگام نوشتن کنار هم نشسته بودند، زیرا شباهت متنها بیش از حد زیاد بود.
خطر افت شناختی در بلندمدت
ویوین مینگ، متخصص علوم اعصاب محاسباتی، میگوید هوش مصنوعی در صورت استفاده درست میتواند مفید باشد، اما بیشتر کاربران تمایل دارند فرایندهای ذهنی خود را به آن واگذار کنند.
در تحقیق مینگ، از دانشجویان خواسته شد پیشبینیهایی درباره مسائل واقعی مانند قیمت نفت انجام دهند. بیشتر شرکتکنندگان مستقیماً به سراغ هوش مصنوعی رفتند و پاسخها را کپی کردند. اندازهگیری امواج گامای مغز نیز نشان داد سطح فعالیت ذهنی آنها پایین بوده است.
به گفته مینگ، این وضعیت در بلندمدت میتواند خطر افت شناختی را افزایش دهد. سطح پایین فعالیت گاما در برخی مطالعات با کاهش تواناییهای شناختی در سنین بالاتر مرتبط دانسته شده است.
مینگ تأکید کرد: «تفکر عمیق بزرگترین قدرت ماست. اگر از آن استفاده نکنیم، پیامدهای بلندمدت میتواند بسیار جدی باشد.» او همچنین گفت تلاش ذهنی برای سلامت مغز کاملاً حیاتی است.
نمونه GPS و تأثیر آن بر حافظه
مینگ توضیح میدهد حدود ۲۰ سال پیش پیشبینی کرده بود که افزایش استفاده از GPS ممکن است بر نرخ ابتلا به زوال عقل اثر بگذارد. هرچند این ادعا بحثبرانگیز بود، اما برخی تحقیقات نشان دادهاند استفاده مداوم از GPS میتواند حافظه فضایی را تضعیف کند.
ضعف در توانایی جهتیابی فضایی نیز میتواند یکی از نشانههای اولیه بیماری آلزایمر باشد.
راهحل چیست؟ استفاده درست از هوش مصنوعی
کارشناسان میگویند راهحل، حذف کامل هوش مصنوعی نیست، بلکه استفاده صحیح از آن است. مینگ مدل «هوش ترکیبی» را پیشنهاد میکند. در این مدل، افراد ابتدا باید خودشان فکر کنند، سپس از هوش مصنوعی برای آزمایش و ارزیابی ایدههایشان استفاده کنند.
کاسمینا نیز تأکید میکند که یادگیری دانش پایه باید ابتدا بدون کمک هوش مصنوعی انجام شود.
هوش مصنوعی چگونه باید استفاده شود؟
روش Nemesis Prompt
مینگ روشی به نام «نمسیس پرامپت» را پیشنهاد میدهد. در این روش، از هوش مصنوعی خواسته میشود مانند یک رقیب یا منتقد رفتار کند و ایدههای شما را به چالش بکشد. به این ترتیب، کاربر مجبور میشود از استدلالهای خود دفاع کند و آنها را تقویت کند.
ایجاد اصطکاک مولد
روش دیگر، ایجاد «اصطکاک مولد» است. در این رویکرد، به جای درخواست پاسخ مستقیم، از هوش مصنوعی خواسته میشود فقط زمینه ارائه دهد و سؤال مطرح کند. این روش باعث میشود کاربران فعالتر فکر کنند و نقش ذهن خود را حفظ کنند.
جمعبندی
هوش مصنوعی میتواند ابزار قدرتمندی برای یادگیری و تصمیمگیری باشد، اما اگر جایگزین تفکر عمیق انسان شود، حافظه، خلاقیت و تواناییهای شناختی را تضعیف خواهد کرد. استفاده آگاهانه از هوش مصنوعی، مهمترین راه برای جلوگیری از این آسیبهاست.
شما چقدر از هوش مصنوعی در زندگی روزمره استفاده میکنید؟ تجربه خود را با ما به اشتراک بگذارید.
