پژوهشی تازه نشان می‌دهد تنوع زبانی بشر حدود ۲ هزار سال پیش به اوج رسید و سپس با ظهور امپراتوری‌های بزرگ به‌شدت کاهش یافت.
نکات کلیدی درباره زبان‌های گمشده
- امروزه بیش از ۷ هزار زبان در سراسر جهان صحبت می‌شود.
- پژوهش جدید تخمین می‌زند حدود ۲ هزار سال پیش بین ۲۰ هزار تا ۷۵ هزار زبان وجود داشته است.
- کشاورزی با فراهم کردن امکان تغذیه جمعیت‌های بیشتر، به افزایش تنوع زبانی کمک کرد.
- ظهور امپراتوری‌های بزرگ و دولت‌های چندملیتی باعث کاهش شدید تنوع زبانی شد.
- برخی دانشمندان درباره میزان دقت سناریوی «دوران طلایی» تردید دارند.
زبان‌های گمشده بشر چه شدند؟
زبان‌های گمشده ممکن است بخش بزرگی از تنوع فرهنگی بشر را در خود داشته باشند که امروز دیگر اثری از آن باقی نمانده است. پژوهشی تازه که در مجله Science منتشر شده نشان می‌دهد جهان در گذشته ممکن است ده‌ها هزار زبان داشته باشد؛ بسیار بیشتر از بیش از ۷ هزار زبانی که امروز در سراسر جهان صحبت می‌شوند.
دانشمندان با بررسی ژرفای تاریخ بشر تلاش کرده‌اند یکی از بزرگ‌ترین رازهای تکامل فرهنگی انسان را روشن کنند. هر یک از زبان‌های امروزی گنجینه‌ای منحصربه‌فرد از دانش، فرهنگ و تاریخ را در خود جای داده است. با این حال، پژوهش جدید نشان می‌دهد تنوع زبانی امروز شاید تنها سایه‌ای کم‌رنگ از غنای فرهنگی عظیمی باشد که در گذشته وجود داشته است.
دوران طلایی زبان؛ یک برج واقعی بابل
بر اساس پژوهشی که Damián Blasi از Harvard University و گروه او در زمینه تکامل زبان انجام داده‌اند و Scientific Amercan آن را گزارش کرده است، سیاره زمین در دوره‌ای دو هزار ساله از حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۰۰۰ سال پس از میلاد، شبیه یک برج واقعی بابل بوده است.
پژوهشگران تخمین می‌زنند که در این «دوران طلایی» کوتاه‌مدت، شمار زبان‌های مورد استفاده در جهان به ده‌ها هزار زبان می‌رسیده است. از آنجا که بیشتر زبان‌های باستانی هیچ ردپای مکتوبی از خود بر جای نگذاشته‌اند، دانشمندان مجبور شده‌اند این بخش از تاریخ را با روش‌های غیرمستقیم بازسازی کنند.
محققان کار خود را با این فرض آغاز کردند که حدود ۱۲ هزار سال پیش، هر یک از گروه‌های شکارچی-گردآورنده زبان مخصوص خود را داشته‌اند. بر اساس این فرض، آنها محاسبه کردند که در آن زمان حدود ۵ هزار تا ۶ هزار زبان در سراسر جهان وجود داشته است.
ظهور امپراتوری‌ها چگونه تنوع زبانی را از بین برد؟
پژوهشگران برای دنبال کردن مسیر تغییرات تنوع زبانی تا دوران معاصر، هزاران سناریوی احتمالی را با استفاده از مدل‌های رایانه‌ای شبیه‌سازی کردند.
نتایج نشان داد با گسترش کشاورزی و افزایش توانایی بشر برای تأمین غذای جمعیت‌های بزرگ‌تر، شمار زبان‌ها به‌طور پیوسته افزایش یافت. این روند حدود ۲ هزار سال پیش به نقطه اوج خود رسید؛ زمانی که تعداد زبان‌های جهان احتمالاً بین ۲۰ هزار تا ۷۵ هزار زبان بوده است.
اما این تنوع زبانی و فرهنگی که به‌تدریج شکل گرفته بود، با ظهور دولت‌های هژمونیک و چندملیتی مانند امپراتوری روم وارد مرحله‌ای از سقوط چشمگیر شد.
به گفته Damián Blasi، برخی زبان‌ها قدرت بیشتری پیدا کردند و شروع به سرکوب زبان‌های دیگر در مناطق پیرامون خود کردند.
امروزه انقراض زبان‌ها معمولاً به گسترش استعمار در ۵۰۰ سال گذشته نسبت داده می‌شود. با این حال، این پژوهش نشان می‌دهد نخستین جوامع بزرگ در مقیاس وسیع نیز می‌توانسته‌اند تأثیری مشابه در یکسان‌سازی زبانی و فرهنگی داشته باشند.
آیا دوران طلایی زبان‌ها واقعاً وجود داشته است؟
امروزه این فرض وجود دارد که زبان‌هایی که صحبت می‌کنیم، مجموعه‌ای از صداها و ساختارهای دستوری را منعکس می‌کنند که مغز و دستگاه گفتاری انسان توانایی سازگاری با آنها را دارند.
با این حال، Blasi هشدار می‌دهد که بررسی گذشته تنها بر اساس زبان‌های امروزی می‌تواند ما را به نتیجه‌ای اشتباه برساند. به گفته او، زبان‌های از دست‌رفته ممکن است ویژگی‌هایی بسیار غنی‌تر و حتی عجیب‌تر داشته باشند.
بر اساس گزارش Scientific Amercan، برخی دانشمندان درباره سناریوی «دوران طلایی» با احتیاط برخورد می‌کنند.
دیدگاه Lyle Campbell
Lyle Campbell از University of Hawaii معتقد است متغیرهایی مانند اندازه گروه‌های انسانی در دوران باستان را نمی‌توان با قطعیت مشخص کرد. او این پژوهش را «بسیار حدسی» می‌داند.
دیدگاه Johanna Nichols
Johanna Nichols از University of California دیدگاه متفاوتی مطرح می‌کند. او می‌گوید در جهانی که تعداد زیادی از جوامع کوچک در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند، زبان‌ها ممکن است کاملاً مستقل از یکدیگر نبوده باشند.
از دیدگاه او، چنین جهانی می‌توانسته شبکه‌ای عظیم از گویش‌هایی ایجاد کند که با یکدیگر درهم‌آمیخته بودند و بخش‌هایی مشترک و قابل فهم برای جوامع مختلف داشتند.
سؤالات متداول
حدود ۲ هزار سال پیش چند زبان در جهان وجود داشت؟
بر اساس مدل پژوهشگران، شمار زبان‌ها در آن دوره می‌توانسته بین ۲۰ هزار تا ۷۵ هزار زبان باشد.
امروزه چند زبان در جهان صحبت می‌شود؟
امروزه بیش از ۷ هزار زبان در سراسر جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد.
چرا تعداد زبان‌ها در گذشته افزایش یافت؟
پژوهشگران افزایش جمعیت و گسترش کشاورزی را از عوامل مهم افزایش تنوع زبانی می‌دانند.
چه چیزی باعث کاهش تنوع زبان‌ها شد؟
بر اساس این پژوهش، ظهور دولت‌های هژمونیک و چندملیتی مانند امپراتوری روم به کاهش چشمگیر تنوع زبانی کمک کرد.
آیا دانشمندان درباره دوران طلایی زبان‌ها اتفاق نظر دارند؟
خیر. برخی پژوهشگران مانند Lyle Campbell این سناریو را بسیار حدسی می‌دانند و Johanna Nichols نیز احتمال وجود شبکه‌ای از گویش‌های درهم‌آمیخته را مطرح کرده است.
جمع‌بندی
زبان‌های گمشده ممکن است بخش بزرگی از تاریخ فرهنگی بشر را در خود پنهان کرده باشند. پژوهش منتشرشده در Science نشان می‌دهد تنوع زبانی جهان احتمالاً حدود ۲ هزار سال پیش به اوج خود رسیده و سپس با گسترش جوامع بزرگ و امپراتوری‌های چندملیتی کاهش یافته است.
با این حال، از آنجا که بیشتر زبان‌های باستانی هیچ سند مکتوبی بر جای نگذاشته‌اند، میزان واقعی این تنوع همچنان موضوع بحث علمی است. نظر شما درباره زبان‌هایی که برای همیشه از بین رفته‌اند چیست؟ دیدگاه خود را با دیگران به اشتراک بگذارید.
