همهگیریها معمولاً بدون هشدار از راه میرسند. زمانی که نخستین اعلامیههای رسمی به گوش عموم میرسد، ویروس ممکن است مدتها پیش در شهرهای مختلف یک کشور در حال گسترش بوده باشد. یک پژوهش جدید که دو همهگیری اخیر یعنی آنفلوانزای H1N1 در سال ۲۰۰۹ و همهگیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ را بازبینی کرده است، نشان میدهد این گسترش پنهان تا چه اندازه میتواند زود آغاز شود.
با وجود تفاوتهای احساسی و اجتماعی این دو بحران در زمان وقوع، پژوهشگران دریافتند که مسیر حرکت آنها در هفتههای ابتدایی شباهتهای چشمگیری داشته است. با استفاده از مدلهای رایانهای دقیق، تیم تحقیقاتی توانست نحوه حرکت هر ویروس را در ایالات متحده، شهر به شهر، بسیار پیش از انجام آزمایشهای گسترده یا اجرای مداخلات عمده بازسازی کند. نتیجه، تصویری نگرانکننده است؛ در هر دو همهگیری، رقابت عملاً پیش از آنکه اغلب مردم متوجه شروع آن شوند، به پایان رسیده بود.
همهگیریها پیش از جلب توجه عمومی گسترش مییابند
ویروسهای تنفسی در مراحل اولیه بیسروصدا پخش میشوند. یک سرفه در هواپیما، یک ترمینال شلوغ فرودگاه، یک سفر کوتاه آخر هفته که ناگهان به مسئلهای بسیار بزرگتر تبدیل میشود. زمانی که هشدارهای اضطراری صادر میشوند، ویروس اغلب مرحله نخست را برده است.
پژوهشگران با کمک مدلهای رایانهای، مسیر انتشار هر دو همهگیری را در بیش از ۳۰۰ منطقه کلانشهری آمریکا ردیابی کردند. نتایج نشان داد که در هر دو مورد، ویروسها ظرف چند هفته بهطور گسترده در گردش بودهاند؛ آن هم پیش از اجرای اقدامات قوی دولتی و قبل از آنکه ظرفیتهای اولیه آزمایش بتواند همپای گسترش بیماری حرکت کند.
در آمریکا، همهگیری آنفلوانزای H1N1 در سال ۲۰۰۹ به ۲۷۴٬۳۰۴ مورد بستری در بیمارستان و ۱۲٬۴۶۹ مرگ انجامید. همهگیری کووید-۱۹ تاکنون حدود ۱.۲ میلیون مرگ تأییدشده برجای گذاشته است. این اعداد پیامدها را نشان میدهند، نه سرعت را؛ سرعت انتشار بسیار زودتر رخ داده بود.
نقش پروازها در گسترش همهگیریها
شاید وسوسهانگیز باشد که رفتوآمدهای محلی یا محیطهای کاری شلوغ را مقصر بدانیم، اما مدلها به عامل دیگری اشاره میکنند. سفرهای هوایی بیشترین نقش را در انتقال هر دو ویروس در فواصل طولانی داشتهاند.
کلانشهرهای بزرگ مانند سکوی پرتاب عمل کردهاند و عفونتها را در جهات غیرقابل پیشبینی به بیرون فرستادهاند. برخی شهرها بارها بهعنوان گرههای مشترک انتقال ظاهر شدند. نیویورک و آتلانتا، با وجود تفاوت مسیرهای دقیق در دو همهگیری، بهعنوان پیونددهندههای اصلی شناخته شدند. زمانی که ویروسها در این مناطق تثبیت شدند، سرعت انتشار بهشدت افزایش یافت.
شانس و تصادف نیز نقش بزرگی ایفا کردهاند. همین تصادفی بودن پیشبینی محل بروز کانونهای بعدی را دشوار میکند و این عدم قطعیت، در زمان واقعی، به مشکلی جدی برای برنامهریزی سلامت عمومی تبدیل میشود.
زمان بسیار محدود برای واکنش
این مطالعه نشان میدهد که مسئولان تا چه اندازه زمان اندکی در اختیار دارند. زمانی که یک ویروس جدید شناسایی و نامگذاری میشود، ممکن است از قبل در سراسر کشور ریشه دوانده باشد.
این موضوع صرفاً نتیجه واکنشهای کند نیست، بلکه در ذات شیوه سفر در دنیای مدرن نهفته است.
«گسترش سریع و نامطمئن آنفلوانزای H1N1 در سال ۲۰۰۹ و همهگیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰، چالشهای شناسایی و کنترل بهموقع را برجسته میکند»، دکتر سن پی، نویسنده ارشد مطالعه و استادیار علوم سلامت محیطی در دانشکده میلمن دانشگاه کلمبیا، میگوید.
«گسترش پایش فاضلاب همراه با کنترل مؤثر عفونت میتواند بهطور بالقوه سرعت انتشار اولیه همهگیریهای آینده را کاهش دهد.»
شناسایی ویروس پیش از بروز علائم
پایش فاضلاب شاید در نگاه اول جذاب به نظر نرسد، اما به یکی از امیدبخشترین ابزارهای هشدار زودهنگام در سلامت عمومی تبدیل شده است. ویروسها اغلب پیش از آنکه افراد آنقدر بیمار شوند که به دنبال آزمایش بروند، در فاضلاب ظاهر میشوند. این موضوع فاضلاب را به سیگنالی آرام اما قدرتمند تبدیل میکند.
مطالعات متعددی پیشتر به مزایای این روش اشاره کردهاند. این پژوهش جدید نیز وزن بیشتری به این ایده میافزاید که پایش گستردهتر فاضلاب، بهویژه در کنار اقدامات قوی کنترل عفونت، میتواند مراحل ابتدایی همهگیریهای آینده را کندتر کند.
شناسایی زودتر ویروس لزوماً آن را متوقف نمیکند، اما میتواند زمان بخرد و زمان در چنین شرایطی اهمیت حیاتی دارد.
عوامل مؤثر بر شکلگیری یک همهگیری
اگرچه سفرهای هوایی بهعنوان محرک اصلی شناخته شدند، پژوهشگران تأکید میکنند که این عامل تمام داستان نیست. شرایط محلی نیز بر نحوه انتشار بیماری اثر میگذارند؛ از جمله ترکیب جمعیتی جوامع، تقویم مدارس، تعطیلات زمستانی و وضعیت آبوهوا.
این عوامل میتوانند روند گسترش را تسریع یا کند کنند، آن هم به شیوههایی که پیشبینی آنها آسان نیست. همین پیچیدگی یکی از دلایلی است که همهگیریها هرگز از یک الگوی ساده پیروی نمیکنند.
فراتر از بازسازی آنچه رخ داده است، این مطالعه نگاهی عملی به آینده ارائه میدهد و چارچوبی کلی برای درک پویاییهای اولیه شیوع بیماریها پیشنهاد میکند که میتوان آن را برای عوامل بیماریزای دیگر نیز بهکار برد.
این به معنای یکسان بودن همهگیری بعدی نیست؛ چنین نخواهد بود. اما به احتمال زیاد با سرعت بالا حرکت میکند، از شبکههای حملونقل سوءاستفاده میکند و پیش از به صدا درآمدن زنگهای هشدار، بهطور گسترده گسترش مییابد.
متن کامل این پژوهش در نشریه علمی Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شده است.
نظر شما درباره نقش سفرهای هوایی در همهگیریها چیست؟ دیدگاه خود را در بخش دیدگاهها بنویسید یا این مقاله را با دوستانتان به اشتراک بگذارید.
