مطالعات جدید ارتباط میان از دست دادن دندان، کاهش توانایی جویدن و افزایش خطر زوال عقل را نشان میدهند؛ هرچند رابطه علت و معلولی هنوز اثبات نشده است.
بررسی ۲۱ مطالعه با دادههای حدود ۳۵٫۷ میلیون نفر نشان داده است که افزایش تعداد دندانهای ازدسترفته با افزایش خطر زوال عقل ارتباط دارد.
کاهش توانایی جویدن ممکن است بر جریان خون مغز، عملکرد هیپوکامپ و حافظه تأثیر بگذارد.
استفاده از پروتز دندان در یک مطالعه سهساله با کاهش احتمال افت عملکرد عمومی و فعالیتهای فکری همراه بود، اما تأثیر آن بر پیشگیری از زوال عقل هنوز اثبات نشده است.
پژوهشهای جدید نشان میدهند که از دست دادن دندانها و کاهش توانایی جویدن ممکن است با افزایش خطر زوال عقل و افت عملکرد شناختی ارتباط داشته باشد. بررسی ۲۱ مطالعه با دادههای حدود ۳۵٫۷ میلیون نفر نشان داده است که هرچه تعداد دندانهای ازدسترفته بیشتر باشد، احتمال بروز مشکلات شناختی نیز افزایش پیدا میکند. بااینحال، دانشمندان تأکید دارند که هنوز رابطه علت و معلولی قطعی میان این عوامل اثبات نشده است.
از دست دادن دندانها ممکن است پیامدهایی فراتر از دشوار شدن غذا خوردن داشته باشد. شواهد علمی رو به افزایش نشان میدهند که سلامت دهان و دندان میتواند با عملکرد مغز و حافظه ارتباط داشته باشد.
دانشمندان اکنون تلاش میکنند مشخص کنند که آیا بیماریهای دهان و دندان، کاهش توانایی جویدن یا عوامل مشترک دیگری در این ارتباط نقش دارند.
بر اساس گزارش نشریه نشنال جئوگرافیک که روزنامه ترکیهای گازته اکسیژن نیز به آن پرداخته است، یک بررسی علمی در سال ۲۰۲۶ با تحلیل ۲۱ مطالعه و دادههای حدود ۳۵٫۷ میلیون نفر، ارتباط میان از دست دادن دندانها با افزایش خطر زوال عقل و اختلال شناختی خفیف را نشان داده است.
ارتباط از دست دادن دندان و زوال عقل؛ پژوهشها چه میگویند؟
نتایج مطالعات نشان میدهند که افزایش تعداد دندانهای ازدسترفته با افزایش خطر زوال عقل و اختلال شناختی خفیف ارتباط دارد. البته این یافته به معنای آن نیست که از دست دادن دندان مستقیماً باعث زوال عقل میشود.
پژوهشگران برای توضیح این ارتباط، فرضیههای مختلفی را بررسی میکنند. بیماریهای دهان و دندان یکی از عوامل احتمالی هستند، اما کاهش توانایی جویدن نیز ممکن است نقش مهمی داشته باشد.
میل اتین (Mill Etienne)، استاد عصبشناسی و پزشکی، توضیح میدهد:
«این ارتباط ممکن است به شکلهای مختلفی ظاهر شود. محل قرارگیری دندانهای ازدسترفته نیز میتواند اهمیت داشته باشد.»
جردن وایس (Jordan Weiss)، استادیار دانشگاه، نیز بر نقش عملکرد جویدن تأکید میکند.
به گفته او، از دست دادن دندانهای عقبی که بخش عمده فرایند جویدن را انجام میدهند، ممکن است حتی از تعداد کل دندانهای ازدسترفته اهمیت بیشتری داشته باشد.
وایس توضیح میدهد که توانایی جویدن کمتر بهصورت مستقل از تعداد دندانها اندازهگیری شده است. به همین دلیل، هنوز مشخص نیست این عملکرد بهتنهایی چه سهمی در ارتباط میان سلامت دهان و عملکرد شناختی دارد.
چه عواملی ممکن است هم بر سلامت دندان و هم بر مغز تأثیر بگذارند؟
به گفته جردن وایس، کاهش توانایی جویدن تنها یکی از توضیحات احتمالی ارتباط میان از دست دادن دندان و افت عملکرد شناختی است.
برخی عوامل خطر مشترک نیز ممکن است در شکلگیری این رابطه نقش داشته باشند.
این عوامل عبارتاند از:
مصرف طولانیمدت سیگار
ابتلا به دیابت
بیماریهای عروقی
دسترسی محدود به خدمات دندانپزشکی
سطح تحصیلات
میزان درآمد
دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی
برخی از این عوامل میتوانند هم بر سلامت دهان و دندان اثر بگذارند و هم با سلامت مغز ارتباط داشته باشند.
آیا مشکلات حافظه میتوانند باعث کاهش مراقبت از دندانها شوند؟
یکی دیگر از موضوعاتی که تفسیر نتایج پژوهشها را دشوار میکند، احتمال وجود رابطه معکوس است.
وایس توضیح میدهد افرادی که نخستین نشانههای اختلال حافظه یا مشکلات تفکر را تجربه میکنند، ممکن است در رعایت بهداشت دهان و دندان یا دریافت درمانهای دندانپزشکی با مشکل روبهرو شوند.
بنابراین، در برخی موارد ممکن است افت عملکرد شناختی پیش از وخامت سلامت دهان و دندان آغاز شده باشد.
این موضوع نشان میدهد که ارتباط مشاهدهشده لزوماً به معنای تأثیر مستقیم از دست دادن دندانها بر ایجاد زوال عقل نیست.
تأثیر جویدن بر مغز و جریان خون مغزی
جویدن فقط فرایندی برای خرد کردن غذا نیست. این فعالیت مسیرهای حسی را تحریک میکند و بخشهای مختلف مغز را به فعالیت وامیدارد.
استیون چنس (Steven Chance)، دانشیار سابق علوم اعصاب در دانشگاه آکسفورد، به اهمیت تأثیر جویدن بر جریان خون مغز اشاره میکند.
او توضیح میدهد:
«جویدن تأثیر مهمی بر جریان خون دارد. کاهش جویدن ممکن است جریان خون را کاهش دهد. از آنجا که جریان خون از فعالیتهای مغزی پشتیبانی میکند، این فعالیتها نیز ممکن است کاهش پیدا کنند.»
برخی مطالعات تصویربرداری مغزی نشان دادهاند که ساختار مغز در سالمندانی که دندانهای کمتری دارند یا توانایی جویدن آنها ضعیفتر شده است، ممکن است تفاوتهایی داشته باشد.
ارتباط از دست دادن دندان با کوچک شدن هیپوکامپ
مروری علمی که در مجله Journal of Oral Rehabilitation منتشر شده است، هشت مطالعه تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) را درباره افراد ۶۰ ساله و بالاتر بررسی کرده است.
در پنج مورد از شش تحلیل انجامشده، پژوهشگران ارتباطی میان کاهش توانایی جویدن یا افزایش تعداد دندانهای ازدسترفته با کاهش حجم هیپوکامپ و نواحی اطراف آن پیدا کردند.
هیپوکامپ بخشی از مغز است که در یادگیری و حافظه نقش مهمی دارد.
در یکی از این مطالعات، از دست دادن هر ۱۰ دندان با کاهش تقریباً ۲٫۲ درصدی حجم هر دو هیپوکامپ ارتباط داشت.
البته این نتیجه نشاندهنده یک ارتباط آماری است و بهتنهایی ثابت نمیکند که از دست دادن دندانها عامل مستقیم کوچک شدن هیپوکامپ بوده است.
آیا جویدن بر تولید سلولهای عصبی جدید تأثیر دارد؟
مرور تخصصی دیگری که در مجله Archives of Oral Biology منتشر شده است، سازوکارهای زیستی احتمالی این ارتباط را بررسی کرده است.
در این بررسی، پژوهشگران شواهد مربوط به تأثیر کاهش جویدن بر فعالیت هیپوکامپ و فرایند نوروجنز (Neurogenesis) را مطالعه کردند.
نوروجنز به فرایند تشکیل نورونهای جدید گفته میشود.
این پژوهش بهویژه بر پیامدهای احتمالی از دست دادن دندانهای عقبی و کاهش فعالیت جویدن تمرکز داشت.
همچنین مطرح شده است که جویدن ممکن است بر سطح فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز (BDNF) تأثیر بگذارد.
BDNF پروتئینی است که به رشد و بقای نورونها کمک میکند.
بااینحال، برای مشخص شدن اهمیت این سازوکارها در انسان، انجام پژوهشهای بیشتری ضروری است.
آیا تغییر عادت جویدن میتواند حافظه را تقویت کند؟
پژوهشگران بررسی تأثیر تغییر عادتهای جویدن بر عملکرد شناختی را نیز آغاز کردهاند.
در مطالعهای که سال ۲۰۲۶ با مشارکت ۵۰ سالمند انجام شد، از گروهی از شرکتکنندگان خواسته شد هنگام صرف وعدههای غذایی، غذا را بیشتر بجوند.
پس از یک ماه، عملکرد حافظه این افراد در مقایسه با شرکتکنندگانی که عادت جویدن خود را تغییر نداده بودند، بهبود پیدا کرد.
پژوهشگران همچنین تغییراتی در میزان اکسیژنرسانی خون به قشر پیشپیشانی مغز (Prefrontal Cortex) مشاهده کردند.
این بخش از مغز در حافظه کاری و عملکردهای اجرایی نقش دارد. عملکردهای اجرایی شامل فرایندهای ذهنی مرتبط با برنامهریزی، تصمیمگیری و کنترل رفتار هستند.
بااینحال، نتایج این مطالعه کوچک بهتنهایی برای اثبات اینکه افزایش دفعات جویدن از زوال عقل جلوگیری میکند، کافی نیست.
مشکلات دندانی چگونه بر تغذیه و روابط اجتماعی تأثیر میگذارند؟
از دست دادن دندانها و اختلال در جویدن ممکن است انتخاب مواد غذایی را محدود کند. افرادی که با چنین مشکلاتی روبهرو هستند، ممکن است نتوانند برخی غذاها را بهآسانی مصرف کنند یا از طعمهای متنوع لذت ببرند.
این مشکلات حتی میتوانند فعالیتهای اجتماعی مانند غذا خوردن در جمع دیگران را دشوار کنند.
استیون چنس معتقد است که این تغییرات ممکن است اثرات یکدیگر را تقویت کنند.
به گفته او، کاهش تحریک مغز میتواند بر نحوه پردازش اطلاعات تأثیر بگذارد.
بنابراین، ارتباط احتمالی میان سلامت دهان و عملکرد شناختی ممکن است حاصل مجموعهای از عوامل جسمی، حسی و اجتماعی باشد.
آیا پروتز دندان میتواند خطر افت عملکرد شناختی را کاهش دهد؟
یکی دیگر از پرسشهای مهم پژوهشگران این است که آیا بازگرداندن توانایی جویدن میتواند برای سلامت مغز مفید باشد؟
مطالعهای سهساله که نتایج آن در مجله علمی Frontiers in Oral Health منتشر شده است، گروهی از سالمندان دارای دندانهای ازدسترفته را بررسی کرد.
نتایج نشان داد افرادی که دندانهای ازدسترفته خود را با پروتزهای دندانی جایگزین کرده بودند، در مقایسه با گروه مورد بررسی، با احتمال کمتری از افت عملکرد روبهرو شدند.
۹٪
احتمال کمتر افت عملکرد عمومی
۱۳٪
احتمال کمتر افت فعالیتهای فکری
نتایج گزارششده در مطالعه سهساله درباره سالمندانی که از پروتز دندانی استفاده کرده بودند؛ این ارقام به معنای کاهش اثباتشده خطر زوال عقل نیستند.
در این پژوهش، فعالیتهایی مانند خواندن روزنامه، مطالعه کتاب و دنبال کردن اخبار سلامت بهعنوان نمونههایی از فعالیتهای فکری در نظر گرفته شدند.
جایگزینی دندانهای ازدسترفته میتواند بخشی از توانایی جویدن را بازگرداند. بااینحال، پروتزها و ایمپلنتهای دندانی دقیقاً مانند دندانهای طبیعی عمل نمیکنند.
بنابراین، هنوز نمیتوان نتیجه گرفت که استفاده از پروتز یا ایمپلنت بهطور مستقیم از زوال عقل جلوگیری میکند.
برای مشخص شدن تأثیر واقعی درمانهای دندانپزشکی بر سلامت مغز، پژوهشهای گستردهتر و دقیقتری مورد نیاز است.
سؤالات متداول
آیا از دست دادن دندان باعث زوال عقل میشود؟
هنوز چنین رابطه علت و معلولی اثبات نشده است. مطالعات نشان میدهند که از دست دادن دندانها با افزایش خطر زوال عقل و اختلال شناختی خفیف ارتباط دارد، اما عوامل مشترک دیگری نیز ممکن است در این رابطه نقش داشته باشند.
آیا تعداد دندانهای ازدسترفته بر خطر زوال عقل تأثیر دارد؟
مرور ۲۱ مطالعه با دادههای حدود ۳۵٫۷ میلیون نفر نشان داده است که افزایش تعداد دندانهای ازدسترفته با افزایش خطر زوال عقل ارتباط دارد. بااینحال، محل قرارگیری دندانها و توانایی جویدن نیز ممکن است مهم باشند.
آیا جویدن بیشتر غذا میتواند حافظه را بهبود دهد؟
در یک مطالعه کوچک با مشارکت ۵۰ سالمند، افزایش دفعات جویدن هنگام غذا خوردن با بهبود عملکرد حافظه پس از یک ماه همراه بود. بااینحال، برای تأیید این نتیجه و مشخص شدن اثرات بلندمدت آن، مطالعات بیشتری لازم است.
آیا ایمپلنت یا پروتز دندان از زوال عقل جلوگیری میکند؟
شواهد فعلی چنین تأثیری را بهطور قطعی تأیید نمیکنند. یک مطالعه سهساله ارتباط استفاده از پروتز دندان با کاهش احتمال افت عملکرد عمومی و فعالیتهای فکری را نشان داده است، اما این یافته به معنای اثبات پیشگیری از زوال عقل نیست.
چرا جویدن برای سلامت مغز اهمیت دارد؟
جویدن مسیرهای حسی و نواحی مختلف مغز را فعال میکند و ممکن است بر جریان خون مغزی، فعالیت هیپوکامپ و سازوکارهای مرتبط با حافظه تأثیر بگذارد. میزان تأثیر این فرایندها بر خطر زوال عقل هنوز در حال بررسی است.
جمعبندی؛ چرا سلامت دندانها برای سلامت مغز اهمیت دارد؟
پژوهشهای جدید نشان میدهند که از دست دادن دندان و زوال عقل ممکن است ارتباطی پیچیده و چندعاملی داشته باشند. کاهش توانایی جویدن، تغییر جریان خون مغزی، تفاوتهای ساختاری هیپوکامپ و عوامل خطر مشترک از جمله توضیحاتی هستند که دانشمندان در حال بررسی آنها هستند.
بررسیهای انجامشده روی میلیونها نفر، مطالعات تصویربرداری مغز و پژوهشهای مربوط به پروتز دندان، همگی شواهدی درباره این ارتباط ارائه کردهاند. بااینحال، هنوز نمیتوان از این یافتهها نتیجه گرفت که از دست دادن دندان مستقیماً موجب زوال عقل میشود یا جایگزینی دندانها از بروز آن جلوگیری میکند.
نتایج این مطالعات اهمیت توجه به سلامت دهان و دندان و حفظ توانایی جویدن را برجسته میکنند.
شما چقدر به ارتباط سلامت دهان و دندان با سلامت عمومی بدن توجه میکنید؟ دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.
منابع
نشریه National Geographic، منبع گزارش پژوهشهای مرتبط با سلامت دهان و مغز
مجله علمی Journal of Oral Rehabilitation، مرور مطالعات MRI درباره جویدن و ساختار مغز
مجله علمی Archives of Oral Biology، بررسی سازوکارهای زیستی احتمالی ارتباط جویدن و عملکرد مغز
مجله علمی Frontiers in Oral Health، پژوهش سهساله درباره پروتز دندان و افت عملکرد در سالمندان
نام نشریات علمی در گزارش اصلی ذکر شده است، اما مشخصات کتابشناختی کامل مطالعات برای ارائه پیوند مستقیم به هر مقاله در دسترس نبود.