پیری فقط روی چهره نمایان نمیشود؛ قلب نیز با گذر زمان دچار تغییرات تدریجی میشود. با افزایش سن، عضله قلب سفتتر میشود، عملکرد سلولها کاهش مییابد و خطر نارسایی قلبی بهتدریج بالا میرود.
برای سالها پزشکان تمرکز اصلی خود را بر فشار خون، کلسترول و ضربان قلب گذاشته بودند. این عوامل همچنان مهم هستند. اما پژوهشهای جدید توجه دانشمندان را به عاملی بسیار آرامتر و کمتر دیدهشده جلب کرده است.
عصب واگ از مغز به سمت قفسه سینه امتداد دارد و سیگنالهایی را منتقل میکند که در کنترل تنفس، گوارش و واکنش قلب به استرس نقش دارند.
دانشمندان مدتهاست میدانند که این عصب بر ریتم قلب اثر میگذارد. اما یافتههای تازه نشان میدهد که عصب واگ ممکن است تعیین کند قلب با چه سرعتی پیر میشود.
چرا قلب به شبکه عصبی خود نیاز دارد؟
قلب تنها یک پمپ مستقل نیست. این اندام همواره در حال دریافت پیام است. سیگنالهای عصبی به قلب میگویند چه زمانی ضربان خود را کاهش دهد، چه زمانی انرژی ذخیره کند و چگونه پس از استرس به حالت پایدار بازگردد.
زمانی که این پیامها ضعیف میشوند یا از بین میروند، قلب بخشی از انعطافپذیری خود را از دست میدهد. مشکلات کوچک بدون هشدار مشخص روی هم انباشته میشوند.
آزمایشهای اخیر نشان دادهاند که حفظ ارتباط عصب واگ در هر دو سمت قلب میتواند روند تغییرات مرتبط با افزایش سن در بافت قلب را کندتر کند.
در این میان، سمت راست عصب واگ اهمیت ویژهای دارد. اتصال این بخش به قلب به محافظت از سلولهای عضلانی کمک میکند و عملکرد بلندمدت قلب را حفظ مینماید، حتی زمانی که ضربان قلب تغییر محسوسی ندارد.
وقتی این ارتباط قطع میشود چه اتفاقی میافتد؟
پژوهش مربوط به این یافتهها توسط مدرسه عالی سنتآنا در شهر پیزای ایتالیا هماهنگ شد.
در این مطالعه، متخصصان پزشکی تجربی، قلب و عروق و مهندسی زیستی از چندین مؤسسه ایتالیایی و بینالمللی همکاری داشتند.
«وقتی یکپارچگی ارتباط با عصب واگ از بین میرود، قلب با سرعت بیشتری پیر میشود.»
— پروفسور وینچنزو لیونتی
این قطع ارتباط میتواند در اثر جراحیهای بزرگ قفسه سینه، آسیبهای شدید یا بیماریهای پیشرفته رخ دهد. پس از آن، قلب بهتدریج دچار بازآراییهای زیانبار میشود.
الیاف عضلانی ضعیف میشوند و کارایی پمپاژ کاهش مییابد. این تغییرات معمولاً سالها بعد خود را نشان میدهند، زمانی که آسیب اولیه مدتهاست فراموش شده است.
ترمیم ناقص هم میتواند مؤثر باشد
این پژوهش یک باور قدیمی را نیز به چالش میکشد. برخلاف تصور رایج، بازیابی کامل عصب همیشه ضروری نیست.
«حتی بازسازی جزئی ارتباط بین عصب واگ راست و قلب برای مقابله با مکانیسمهای بازآرایی بافتی و حفظ انقباض مؤثر قلب کافی است.»
— آنار دوشپانوا، نویسنده اصلی مطالعه
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا اعصاب بسیار کند ترمیم میشوند و گاهی اصلاً بهبود نمییابند. نشان دادن اینکه حتی رشد محدود عصب میتواند از قلب محافظت کند، مسیر درمانهای عملی را هموار میسازد.
نقش مهندسی زیستی در بازسازی عصب
کمک به اتصال مجدد اعصاب کار سادهای نیست. در اینجا مهندسی زیستی وارد میدان میشود. پژوهشگران یک ایمپلنت بسیار کوچک طراحی کردهاند که رشد دوباره رشتههای عصبی را به سمت قلب هدایت میکند. این ابزار پس از انجام وظیفه خود بهتدریج در بدن حل میشود.
«ما یک مجرای عصبی زیستجذبپذیر قابل کاشت توسعه دادهایم که برای تقویت و هدایت بازسازی خودبهخودی عصب واگ قفسهای در سطح قلب طراحی شده است.»
— اوجنیو ردولفی ریوا، از همکاران ثبت اختراع نوراپروتز
تمام آزمایشهای تجربی در پیزا انجام شد و از برنامههای پژوهشی اروپایی و بودجههای سلامت منطقهای پشتیبانی دریافت کرد.
این پروژه حاصل همکاری دانشگاهها، بیمارستانهای تحقیقاتی و مؤسسات فعال در حوزه سالمندی بود که همگی روی یک پرسش متمرکز شدند: چگونه میتوان قلب را برای مدت طولانیتری سالم نگه داشت؟
پیامدها برای جراحی قلب
جراحی قلب جان انسانها را نجات میدهد، اما در عین حال ممکن است به ارتباطات عصبی آسیب برساند. بیماران پیوند قلب نیز با مشکل مشابهی روبهرو هستند، زیرا قلب اهدایی بدون شبکه عصبی اولیه خود وارد بدن میشود.
این فقدان ارتباط عصبی ممکن است در طول زمان روند پیری قلب را تسریع کند.
«مجموع این نتایج چشماندازهای تازهای برای جراحی قلب و پیوند ایجاد میکند و نشان میدهد که بازگرداندن عصبدهی واگی قلب در زمان جراحی میتواند راهبردی نوآورانه برای محافظت بلندمدت از قلب باشد.»
— پروفسور وینچنزو لیونتی
ایده بسیار ساده اما قدرتمند است. بهجای انتظار برای بروز مشکلات در سالهای آینده، جراحان میتوانند از همان ابتدا از ارتباطات عصبی قلب محافظت کنند.
اگر مطالعات آینده این نتایج را در انسان تأیید کنند، یک ترمیم کوچک عصبی میتواند تأثیری مادامالعمر بر سلامت قلب داشته باشد.
نتایج کامل این پژوهش در مجله Science Translational Medicine منتشر شده است.
جمعبندی
یافتههای جدید نشان میدهد عصب واگ نقشی کلیدی در کند کردن روند پیری قلب دارد و حتی ترمیم جزئی آن میتواند سلامت قلب را در بلندمدت حفظ کند.
اگر به تازهترین کشفیات علمی درباره سلامت قلب علاقهمند هستید، دیدگاه خود را با ما به اشتراک بگذارید یا مقالههای مرتبط دیگر را مطالعه کنید.
