- شرکت‌های هوش مصنوعی متهم شده‌اند کتاب‌های نایاب اروپا را برای اسکن، سپس امحا خریداری می‌کنند.
- کارشناسان دلیل این روند را کاهش منابع آموزشی جدید در اینترنت می‌دانند.
- ابهام‌های حقوقی میان قوانین آمریکا، اتحادیه اروپا بحث‌های گسترده‌ای درباره حق نشر، حفاظت از میراث فرهنگی ایجاد کرده است.
هوش مصنوعی و کتاب‌های نایاب اروپا؛ چرا شرکت‌های AI به سراغ نسخه‌های چاپی رفته‌اند؟
شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی متهم شده‌اند که برای تأمین داده‌های آموزشی مدل‌های زبانی، کتاب‌های نایاب و تخصصی اروپا را به‌صورت عمده خریداری می‌کنند، صفحات آن‌ها را اسکن کرده، سپس نسخه‌های فیزیکی را از بین می‌برند. این روند نگرانی کتاب‌فروشان، حقوقدانان، فعالان حوزه نشر را برانگیخته است.
به گفته کارشناسان، بسیاری از منابع موجود در اینترنت پیش‌تر برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی استفاده شده‌اند. در نتیجه، کتاب‌هایی که تاکنون دیجیتالی نشده‌اند، به منبع ارزشمند جدیدی برای آموزش مدل‌های زبانی بزرگ تبدیل شده‌اند.
کتاب‌فروشان اروپایی چه ادعایی مطرح کرده‌اند؟
کتاب‌فروشان دست‌دوم، صاحبان کتاب‌فروشی‌های قدیمی در اروپا اعلام کرده‌اند شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی کتاب‌های نایاب، تخصصی را نه برای کلکسیون، نه برای فروش مجدد، بلکه صرفاً برای دیجیتالی کردن محتوای آن‌ها خریداری می‌کنند.
به گفته این فروشندگان، پس از پایان فرآیند اسکن، نسخه‌های فیزیکی کتاب‌ها از بین برده می‌شوند تا داده‌های آن‌ها در آموزش مدل‌های زبانی بزرگ مورد استفاده قرار گیرد.
فهرستی شامل هزاران کتاب تخصصی
براساس گزارش BNR در هلند، Pieter de Vries، مالک کتاب‌فروشی قدیمی De Vries & De Vries در شهر Haarlem، فهرستی از حدود سه هزار کتاب را از شرکت سنگاپوری 2077AI دریافت کرده است.
این فهرست که براساس شماره‌های ISBN تهیه شده بود، طیف گسترده‌ای از موضوعات کاملاً متفاوت را در بر می‌گرفت، از جمله:
- ژئومکانیک
- فولکلور ایرلند
- مهندسی سرامیک
- رشته‌های مختلف دانشگاهی
به گفته فروشندگان، تنوع موضوعات به اندازه‌ای زیاد بود که با منطق مجموعه‌داری یا خرید معمول کتاب همخوانی نداشت.
درخواست‌های مشابه در چند کشور اروپایی
این موضوع تنها به هلند محدود نبوده است. کتاب‌فروشان قدیمی در کشورهای زیر نیز از دریافت سفارش‌های عمده خبر داده‌اند:
- آلمان
- سوئیس
- اسپانیا
طبق این گزارش‌ها، شرکت کانادایی Zoom Books، همچنین شرکت‌های مشابه، سفارش خرید صدها، حتی هزاران جلد کتاب را ثبت کرده‌اند.
فروشندگان معتقدند الگوی این سفارش‌ها نشان می‌دهد هدف اصلی، جمع‌آوری داده برای آموزش سیستم‌های هوش مصنوعی است.
روش «اسکن مخرب» چگونه انجام می‌شود؟
این موضوع پس از انتشار اسناد مربوط به پروژه «Project Panama» شرکت Anthropic بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.
اسناد منتشرشده در جریان یک پرونده حقوقی مربوط به حق نشر در آمریکا نشان می‌دهد کتاب‌های خریداری‌شده با روشی موسوم به Destructive Scanning یا «اسکن مخرب» دیجیتالی می‌شوند.
مراحل این فرآیند
- جدا کردن عطف کتاب با دستگاه‌های برش هیدرولیکی
- اسکن تمام صفحات با اسکنرهای صنعتی پرسرعت
- ارسال نسخه فیزیکی کتاب برای بازیافت پس از پایان اسکن
این روش موجب می‌شود نسخه چاپی کتاب عملاً نابود شود، در حالی که نسخه دیجیتال آن برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی باقی می‌ماند.
رأی دادگاه آمریکا چه بود؟
دادگاه آمریکا اعلام کرده است اگر نسخه فیزیکی کتاب به‌صورت قانونی خریداری شده باشد، اسکن آن برای این منظور می‌تواند در چارچوب اصل Fair Use یا «استفاده منصفانه» قرار گیرد.
پس از این تصمیم، ادعا می‌شود برخی شرکت‌های هوش مصنوعی توجه خود را به کتاب‌های اروپایی که هنوز دیجیتالی نشده‌اند معطوف کرده‌اند.
چرا شرکت‌های هوش مصنوعی اکنون به کتاب‌های چاپی نیاز دارند؟
Jannis Lennartz، متخصص حقوق نشر، مدرس مستقل در دانشکده حقوق دانشگاه Humboldt برلین، معتقد است دلیل اصلی این روند، کاهش منابع آموزشی جدید در اینترنت است.
او توضیح می‌دهد شرکت‌های هوش مصنوعی سال‌ها از متون آنلاین برای آموزش مدل‌های خود استفاده کرده‌اند، اما اکنون بخش بزرگی از این داده‌ها پیش‌تر پردازش شده است.
به گفته Lennartz:
«مراتع دیجیتال مصرف شده‌اند؛ کتاب‌های فیزیکی اکنون آخرین مرز برای شرکت‌های هوش مصنوعی هستند.»
او اضافه می‌کند کتاب‌های قدیمی، چاپ‌نشده، خارج از چرخه انتشار، اکنون به منابع آموزشی بسیار ارزشمندی تبدیل شده‌اند.
تفاوت قوانین آمریکا، اتحادیه اروپا
قانون آمریکا
در آمریکا اصل «استفاده منصفانه» به دادگاه‌ها اختیار گسترده‌ای می‌دهد تا در شرایط مشخص استفاده بدون مجوز از آثار دارای حق نشر را مجاز بدانند.
قانون اتحادیه اروپا
در اتحادیه اروپا چنین اصل کلی وجود ندارد. استثناهای مربوط به حق نشر محدود، مبتنی بر مقررات مشخص هستند.
با این حال، دستورالعمل بازار دیجیتال واحد (DSM Directive) در شرایط مشخص، استخراج متن، داده (Text and Data Mining) برای آموزش هوش مصنوعی را مجاز می‌داند.
طبق این دستورالعمل، صاحبان آثار تنها در صورتی می‌توانند مانع استفاده از آثار خود شوند که از پیش اعلام Opt-out کرده باشند.
چرا وضعیت کتاب‌های قدیمی مبهم است؟
به گفته Lennartz، بخش زیادی از کتاب‌های قدیمی پیش از تصویب این مقررات منتشر شده‌اند، بنابراین هیچ اعلام Opt-out در آن‌ها وجود ندارد.
به همین دلیل، وضعیت حقوقی استفاده از این آثار برای آموزش هوش مصنوعی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
آیا مسئله فقط حق نشر است؟
Jannis Lennartz معتقد است موضوع بسیار فراتر از خرید کتاب توسط شرکت‌های آمریکایی است.
او می‌گوید:
«مشکل اصلی خرید کتاب‌های ناخواسته توسط آمریکایی‌ها نیست؛ مشکل این است که خود کتاب‌ها در اروپا به اشیایی تبدیل شده‌اند که دیگر کسی آن‌ها را نمی‌خواهد.»
به باور او، کاهش علاقه به مطالعه، افت صنعت نشر، تغییرات نظام آموزشی، سرعت گرفتن این روند را ممکن کرده است.
این حقوقدان تأکید می‌کند این موضوع تنها یک مسئله حقوقی نیست، بلکه باید از منظر سیاست‌گذاری فرهنگی، حفظ میراث دانشی، صیانت از آثار مکتوب نیز بررسی شود.
سؤالات متداول
آیا شرکت‌های هوش مصنوعی واقعاً کتاب‌های نایاب را نابود می‌کنند؟
بر اساس ادعاهای کتاب‌فروشان اروپایی، کتاب‌ها پس از اسکن با روش «اسکن مخرب» از بین می‌روند. این موضوع در اسناد منتشرشده از پرونده Project Panama شرکت Anthropic نیز مطرح شده است.
اسکن مخرب چیست؟
در این روش، عطف کتاب جدا می‌شود، صفحات به‌صورت صنعتی اسکن می‌شوند، سپس نسخه فیزیکی کتاب برای بازیافت ارسال می‌شود.
چرا شرکت‌های هوش مصنوعی به کتاب‌های چاپی نیاز دارند؟
به گفته کارشناسان، بخش زیادی از داده‌های اینترنتی قبلاً برای آموزش مدل‌های زبانی استفاده شده‌اند، بنابراین کتاب‌های دیجیتالی‌نشده به منبع داده جدید تبدیل شده‌اند.
آیا این کار در اروپا قانونی است؟
وضعیت حقوقی آن کاملاً روشن نیست. مقررات اتحادیه اروپا با قوانین آمریکا تفاوت دارد، برخی کتاب‌های قدیمی نیز پیش از اجرای قوانین جدید منتشر شده‌اند.
جمع‌بندی
موضوع خرید، اسکن، امحای کتاب‌های نایاب توسط شرکت‌های هوش مصنوعی، یکی از تازه‌ترین چالش‌های تقاطع فناوری، حقوق نشر، فرهنگ است. در حالی که نیاز مدل‌های زبانی به داده‌های جدید افزایش یافته، پرسش‌های مهمی درباره حفاظت از میراث مکتوب، مرزهای قانونی استفاده از آثار، آینده کتاب‌های چاپی مطرح شده است.
اگر به اخبار فناوری، هوش مصنوعی، حقوق نشر علاقه‌مند هستید، مطالب تخصصی ما را دنبال کنید تا از جدیدترین تحولات این حوزه مطلع شوید.
