آنتیبیوتیک فوسفومایسین یکی از گزینههای اصلی درمان عفونتهای دستگاه ادراری (UTI) است. این دارو سالها بهعنوان انتخاب اول پزشکان تجویز میشد، زیرا مقاومت باکتریایی در برابر آن بهکندی شکل میگرفت.
اما این شرایط در حال تغییر است. گونههای مقاوم E. coli، باکتری مسئول بیشتر عفونتهای ادراری، اکنون آنقدر رایج شدهاند که پزشکان بهوضوح کاهش اثربخشی این دارو را مشاهده میکنند.
مطالعهای که همین ماه منتشر شد، نشان داد ترکیبی در آب کرنبری وجود دارد که ظاهراً میتواند یکی از ترفندهای مقاومت این باکتری را خنثی کند؛ دستکم در شرایط آزمایشگاهی. این ادعا بسیار محدودتر، در عین حال شگفتانگیزتر از شهرت سنتی آب کرنبری بهعنوان درمان خانگی عفونت ادراری است.
بازنگری یک درمان قدیمی برای عفونت ادراری
دههها دانشمندان تصور میکردند اسیدی بودن بالای آب کرنبری دلیل اثر احتمالی آن بر عفونتهای مثانه است. اما پژوهشهای جدیدتر نشان دادند این اثر بیشتر به ترکیباتی مربوط میشود که مانع چسبیدن باکتریها به سلولهای دیواره مجاری ادراری میشوند.
این نظریه «ضدچسبندگی» در مطالعات مختلف تأیید شده، به توضیح استاندارد درباره نقش کرنبری در پیشگیری از عفونت ادراری تبدیل شده است. با این حال، این توضیح مشخص نمیکند زمانی که آنتیبیوتیک وارد نبرد با عفونت فعال میشود، چه اتفاقی رخ میدهد.
اریک دزیل، میکروبشناس مؤسسه INRS در مونترال، همراه تیم تحقیقاتی خود تصمیم گرفت این شکاف علمی را بررسی کند. آنها میخواستند بدانند آیا آب کرنبری میتواند رفتار E. coli را هنگام حضور آنتیبیوتیک تغییر دهد یا خیر.
ترکیب آب کرنبری با باکتری E. coli
پژوهشگران ۳۲ سویه از E. coli بیماریزای ادراری را پرورش دادند؛ همان باکتریهایی که مسئول بیشتر عفونتهای دستگاه ادراری هستند. تمام این سویهها از نمونههای بالینی واقعی گرفته شده بودند، نه نمونههای استاندارد آزمایشگاهی.
برخی از باکتریها فقط در معرض آنتیبیوتیک قرار گرفتند، در حالی که برخی دیگر همراه با آب کرنبری آمریکای شمالی با نام علمی Vaccinium macrocarpon آزمایش شدند. این گونه، پایه اصلی بیشتر محصولات تجاری کرنبری است.
نتایج در بیشتر نمونهها مشابه بود. در ۷۲ درصد سویههای بررسیشده، آب کرنبری هم قدرت کشندگی فوسفومایسین را افزایش داد، هم روند شکلگیری جهشهای مقاوم را کند کرد.
پایداری این نتایج نشان میداد که موضوع صرفاً یک اتفاق تصادفی نیست، بلکه احتمالاً یک سازوکار واقعی پشت آن وجود دارد.
ترفند «درگاه قندی» در مقاومت آنتیبیوتیکی
فوسفومایسین از طریق دو کانال وارد سلولهای E. coli میشود؛ کانالهایی که باکتری بهطور معمول برای انتقال قندها از آنها استفاده میکند.
کانالهای GlpT و UhpT چگونه عمل میکنند؟
یکی از این کانالها GlpT نام دارد، دیگری UhpT. معمولاً بیشتر دارو از طریق GlpT وارد باکتری میشود.
به همین دلیل، مقاومت باکتریایی در برابر فوسفومایسین اغلب با اختلال در کانال GlpT آغاز میشود. وقتی این مسیر از کار بیفتد، دارو دیگر بهسختی میتواند وارد سلول شود.
اما حالا بهنظر میرسد ترکیبی در آب کرنبری این تعادل را تغییر میدهد. این ماده فعالیت کانال GlpT را سرکوب میکند، باعث میشود مسیر ورود دارو بیشتر به UhpT وابسته شود؛ مسیری که همچنان فوسفومایسین را وارد سلول میکند.
ترکیب دقیق مسئول این اثر هنوز شناسایی نشده است.
جهشهای ژنتیکی چه چیزی را آشکار کردند؟
تحلیل ژنتیکی تعداد کمی از باکتریهایی که پس از درمان زنده ماندند، سازوکار این پدیده را روشنتر کرد.
باکتریهایی که بدون حضور آب کرنبری در برابر آنتیبیوتیک مقاومت پیدا کردند، همان جهشهای رایج در GlpT را داشتند.
اما باکتریهایی که در حضور آب کرنبری زنده ماندند، جهشهایی در UhpT داشتند؛ مسیری که فرار از آن سختتر، کمتر رایج است.
از آنجا که فعالیت GlpT از قبل کاهش یافته بود، ظاهراً مسیر معمول مقاومت دیگر برای باکتریها کارایی چندانی نداشت.
پژوهشهای قبلی نشان داده بودند مولکولهای کوچک مؤثر بر این دو کانال میتوانند عملکرد فوسفومایسین را تغییر دهند. تفاوت مهم این مطالعه، منبع این ترکیبات بود؛ آبمیوهای که در میلیونها یخچال خانگی پیدا میشود، نه یک ترکیب آزمایشگاهی پیچیده.
محدودیتهای این کشف درباره آب کرنبری
البته محیط آزمایشگاهی با مثانه انسان تفاوت دارد. پژوهشگران تأکید کردند نوشیدن یک لیوان آب کرنبری لزوماً به این معنا نیست که ترکیبات فعال آن به مقدار کافی به باکتریهای مقاوم در دستگاه ادراری میرسند.
این ترکیبات باید از فرایند هضم عبور کنند، جذب شوند، سپس به محل عفونت برسند.
دزیل گفت: «هنوز نمیدانیم متابولیتها واقعاً به محل عفونت میرسند یا نه.»
محصولات شیرینشده نیز موضوع را پیچیدهتر میکنند. برای این اثر، آب کرنبری خالص لازم است، نه نوشیدنیهای رقیقشدهای که در بسیاری از فروشگاهها فروخته میشوند. این محصولات ممکن است مقدار کافی از ترکیبات فعال را نداشته باشند.
عفونت ادراری همچنان بسیار شایع است
عفونتهای دستگاه ادراری بسیار رایج هستند. هر سال بیش از ۴۰۰ میلیون نفر در جهان به این عفونت مبتلا میشوند، بیش از نیمی از زنان نیز حداقل یکبار در طول زندگی خود آن را تجربه میکنند.
بیشتر این عفونتها ناشی از E. coli هستند، فوسفومایسین همچنان یکی از داروهای اصلی تجویزی محسوب میشود.
این دارو دههها دوام آورد، زیرا مقاومت نسبت به آن کندتر شکل میگرفت. اما این مزیت اکنون در حال از بین رفتن است.
مطالعات دیگر نیز مسیرهای مولکولی فرار E. coli از فوسفومایسین را شناسایی کردهاند. به همین دلیل پزشکان تحت فشار هستند تا گزینههای درمانی خط اول جدیدی پیدا کنند.
هر عاملی که بتواند روند شکلگیری مقاومت را آهستهتر کند، اهمیت بالایی خواهد داشت.
آینده درمان عفونت ادراری با آب کرنبری
مهمترین نتیجه این مطالعه آن است که آب کرنبری، یک ماده غذایی آشنا، میتواند در سطح ژنتیکی نحوه جذب آنتیبیوتیک توسط باکتریها را تغییر دهد.
پیشتر احتمال چنین اثری در عصارههای غلیظ کرنبری مطرح شده بود، اما این نخستینبار است که آب کرنبری معمولی روی مجموعهای از سویههای بالینی E. coli چنین نتیجهای نشان میدهد.
مرحله بعدی، آزمایش روی حیوانات، انسانها خواهد بود. در آینده ممکن است بیماران مبتلا به عفونتهای ادراری مقاوم، در کنار آنتیبیوتیک معمول خود، از یک مکمل ارزان مانند آب کرنبری نیز بهره ببرند.
دزیل میگوید: «با چالش مقاومت چنددارویی، باید از مسیرهای مختلف وارد عمل شویم.»
آب کرنبری یکی از همین مسیرها است؛ کشفی که در زمانی ارائه میشود که موفقیتهای ساده در برابر باکتریهای مقاوم بسیار نادر شدهاند.
نتیجهگیری
مطالعه جدید نشان میدهد آب کرنبری شاید بتواند به آنتیبیوتیکها در مقابله با باکتریهای مقاوم کمک کند. اگر این نتایج در بدن انسان نیز تأیید شوند، راهی ساده، ارزان برای تقویت درمان عفونت ادراری در اختیار پزشکان قرار خواهد گرفت.
اگر به تازهترین کشفهای علمی درباره سلامت، آنتیبیوتیکها علاقه دارید، مطالب بعدی ما را دنبال کنید.
