مواد شیمیایی ماندگار که با نام PFAS شناخته میشوند، بار دیگر در کانون توجه پژوهشهای علمی قرار گرفتهاند. یک مطالعه جدید نشان میدهد این ترکیبات ممکن است روند پیری بیولوژیکی را در مردان دهه پنجاه زندگی تسریع کنند. نکته قابل توجه اینکه این اثر در زنان ضعیفتر مشاهده شده است.
PFAS یا مواد پرفلوروالکیل و پلیفلوروالکیل، در پلاستیکها، پوششهای ضدآب، منسوجات ضدلک، بسیاری از محصولات مصرفی استفاده میشوند. این ترکیبات به دلیل تجزیهناپذیری بسیار بالا در طبیعت و بدن انسان، به «مواد شیمیایی ابدی» مشهور شدهاند. برآوردها نشان میدهد حدود ۹۸ درصد ساکنان ایالات متحده در خون خود ردی از این مواد دارند.
مواد شیمیایی ماندگار چگونه پیری بیولوژیکی را تحت تأثیر قرار میدهند؟
بر اساس مطالعهای که در مجله علمی Frontiers in Aging منتشر شده، قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی ماندگار با افزایش سرعت پیری اپیژنتیک در مردان ۵۰ تا ۶۵ ساله مرتبط است.
پیری اپیژنتیک با سن تقویمی تفاوت دارد. این شاخص، فرسودگی سلولی را در سطح مولکولی اندازهگیری میکند. به بیان ساده، ممکن است دو فرد ۵۵ ساله باشند، اما ساعت بیولوژیکی یکی از آنها عدد بالاتری را نشان دهد.
ساعت بیولوژیکی چه میگوید؟
این تحقیق بر پایه نمونههای خون ۳۲۶ نفر انجام شد که در سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۰ در چارچوب برنامه ملی سلامت و تغذیه ایالات متحده انتخاب شده بودند. در خون شرکتکنندگان، ۱۱ نوع مختلف PFAS اندازهگیری شد.
سپس با استفاده از الگوهای متیلاسیون DNA، سن بیولوژیکی آنها از طریق «ساعتهای اپیژنتیک» تخمین زده شد. نتایج نشان داد ارتباط میان مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار و تسریع پیری اپیژنتیک، در مردان میانسال بهمراتب قویتر است. در زنان این رابطه یا ضعیفتر بود، یا از نظر آماری معنادار محسوب نمیشد.
چرا اثر مواد شیمیایی ماندگار در مردان پررنگتر است؟
پژوهشگران احتمال میدهند با یک «اثر وابسته به جنسیت» روبهرو باشیم. مواد شیمیایی ماندگار میتوانند سیستم غدد درونریز را مختل کنند؛ همان شبکه پیچیدهای که هورمونها را تنظیم میکند.
مطالعات پیشین، قرار گرفتن در معرض PFAS را با موارد زیر مرتبط دانستهاند:
- کاهش سطح تستوسترون
- افت کیفیت اسپرم
- افزایش ریسک سرطان بیضه
- افزایش احتمال سرطان کلیه
در مقابل، تصور میشود برخی انواع PFAS در زنان از طریق بارداری، شیردهی، چرخه قاعدگی سریعتر از بدن دفع شوند. با این حال شواهد نشان میدهد پس از یائسگی، این تفاوت کاهش مییابد.
رابطه علّی یا یک هشدار جدی؟
پژوهشگران تأکید میکنند که این نتایج به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست. این مطالعه نشان نمیدهد مواد شیمیایی ماندگار مستقیماً باعث پیری میشوند. اما یک پیوند بیولوژیکی قابلقبول را تقویت میکند.
نکته مهم دیگر اینکه برخی انواع کمتر بررسیشده PFAS، بهویژه PFNA و PFOSA، در مردان با تسریع قابلتوجه پیری بیولوژیکی همراه بودند. این یافته نشان میدهد تمرکز صرف بر انواع قدیمی یا ممنوعشده کافی نیست. نسلهای جدید این ترکیبات نیز نیازمند ارزیابی دقیق هستند.
وضعیت مقررات جهانی درباره مواد شیمیایی ماندگار
برخی از گونههای قدیمی PFAS تحت چارچوب کنوانسیون استکهلم مصوب ۲۰۰۱ برای کاهش جهانی قرار گرفتهاند. با این حال هنوز مقررات جامعی که کل خانواده PFAS را پوشش دهد وجود ندارد.
در ایالات متحده نیز برخی برنامههای سختگیرانهتر در سالهای اخیر به تعویق افتادهاند یا کنار گذاشته شدهاند. این در حالی است که گستردگی استفاده از این مواد، مدیریت ریسک را به چالشی پیچیده تبدیل کرده است.
آیا باید نگران باشیم؟ راهکارهای کاهش مواجهه
پژوهشگران معتقدند جای وحشت نیست، زیرا مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار تقریباً در سطحی گسترده و اجتنابناپذیر اتفاق میافتد. با این حال میتوان اقدامات معقولی انجام داد:
- استفاده از فیلترهای آب دارای گواهی معتبر
- کاهش تماس با پوششهای ضدلک، ضدچربی
- پیگیری هشدارهای محلی درباره کیفیت آب آشامیدنی
این اقدامات ساده میتواند بار مواجهه تجمعی را کاهش دهد، بهویژه در گروههای سنی حساس.
جمعبندی: مواد شیمیایی ماندگار، پیری سریعتر در مردان؟
شواهد جدید نشان میدهد مواد شیمیایی ماندگار ممکن است ساعت بیولوژیکی مردان میانسال را سریعتر به جلو ببرند. اگرچه هنوز رابطه قطعی علت و معلولی اثبات نشده، اما دادهها به اندازهای قوی هستند که نیاز به بررسیهای گستردهتر را توجیه کنند.
در دنیایی که تماس با این ترکیبات تقریباً فراگیر است، آگاهی علمی مهمترین ابزار مدیریت ریسک محسوب میشود.
نظر شما چیست؟
آیا درباره کیفیت آب یا محصولات روزمره خود بررسی انجام دادهاید؟ تجربهتان را در بخش دیدگاهها بنویسید، این مقاله را با دیگران به اشتراک بگذارید.
