شنیدن صدای انفجار، مشاهده تصاویر ناراحت‌کننده، تعطیلی مدرسه، دوری از دوستان یا حتی اضطراب پدر و مادر می‌تواند احساس امنیت کودک را به‌هم بزند. بعضی کودکان ترس خود را مستقیم بیان می‌کنند؛ اما در برخی دیگر، اضطراب با بی‌خوابی، چسبیدن به والدین، پرخاشگری، دل‌درد یا بی‌قراری دیده می‌شود. در چنین شرایطی، بازی فقط وسیله‌ای برای سرگرم‌کردن کودک نیست. بازی به او فرصت می‌دهد احساساتش را بیان کند، انرژی فروخورده را تخلیه کند و بخشی از نظم ازدست‌رفته زندگی را دوباره به دست آورد. در ادامه با هفت بازی ساده آشنا می‌شویم که می‌توانند به کاهش اضطراب کودکان در جنگ و شرایط بحرانی کمک کنند.
چرا در شرایط جنگ، بازی کودکان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
کودکان همیشه مفهوم جنگ و احتمال خطر را مانند بزرگسالان درک نمی‌کنند. ممکن است بخشی از گفت‌وگوی والدین را بشنوند، تصاویر پراکنده‌ای در شبکه‌های اجتماعی ببینند و با تخیل خود قسمت‌های نامعلوم را تکمیل کنند. همین موضوع می‌تواند ترس کودکان از جنگ را افزایش دهد.
به‌هم‌خوردن روتین روزانه کودکان
تعطیلی مدرسه یا مهدکودک، تغییر ساعت خواب، جابه‌جایی محل زندگی و کم‌شدن ارتباط با دوستان، نظم آشنای زندگی کودک را تغییر می‌دهد. حفظ یک برنامه ساده برای خواب، غذا، درس و بازی، به کودک نشان می‌دهد که بخش‌هایی از زندگی همچنان قابل پیش‌بینی است.
کاهش فعالیت و بازی بیرون از خانه
در برخی شرایط، حضور در پارک یا فضای باز امکان‌پذیر یا ایمن نیست. محدودشدن تحرک می‌تواند به افزایش بی‌قراری و پرخاشگری کودک منجر شود. به همین دلیل باید بخشی از فعالیت‌های روزانه را با بازی‌های حرکتی ایمن در خانه یا فضای سرپوشیده جایگزین کرد. برای مجموعه‌هایی که قصد ایجاد فضای کنترل‌شده و متناسب با نیاز کودکان را دارند، توجه هم‌زمان به طراحی، ایمنی، گروه سنی و نوع تجهیزات ضروری است. آشنایی با مراحل تاسیس شهربازی سرپوشیده می‌تواند دید روشن‌تری درباره طراحی چنین فضاهایی ایجاد کند.
نیاز کودک به محیط امن و متناسب با سن
خانه، مهدکودک و فضای بازی سرپوشیده زمانی به کاهش استرس کودک کمک می‌کنند که محیط از نظر فیزیکی ایمن باشد و کودک مجبور به انجام بازی خاصی نشود.
اضطراب ناشی از جنگ در کودکان چه نشانه‌هایی دارد؟
واکنش کودکان به بحران با توجه به سن، تجربه قبلی و شرایط خانواده متفاوت است. نشانه‌های زیر ممکن است پس از مواجهه مستقیم یا غیرمستقیم با اخبار جنگ دیده شوند:
چسبیدن بیش از حد به والدین و دشوارشدن جدایی
کابوس، دیر خوابیدن یا بیدارشدن مکرر
بی‌قراری، عصبانیت یا پرخاشگری
ترس از صداهای بلند یا تنها ماندن
شب‌ادراری یا بازگشت برخی رفتارهای سنین پایین‌تر و ..
مشاهده یکی از این رفتارها لزوماً به معنای وجود اختلال اضطرابی نیست. مهم است که شدت، مدت و تأثیر آن بر خواب، تحصیل، روابط و فعالیت‌های روزانه کودک بررسی شود.
۷ بازی برای کاهش اضطراب کودکان در شرایط جنگ
۱. نقاشی احساسات
چند کاغذ و مدادرنگی در اختیار کودک بگذارید و از او بخواهید حال امروزش را نقاشی کند. به‌جای پرسیدن «چرا این را کشیدی؟»، سؤال‌های بازتری مطرح کنید:
در این نقاشی چه اتفاقی افتاده است؟
کدام قسمت بیشتر از بقیه دوست دارد کمک بگیرد؟
اگر می‌توانستی چیزی به تصویر اضافه کنی، چه بود؟
چه چیزی باعث می‌شود شخصیت نقاشی احساس امنیت کند؟
نقاشی برای تخلیه احساسات مفید است؛ اما نباید هر رنگ یا شکل را به‌صورت قطعی تفسیر کرد. هدف اصلی، ایجاد فرصت گفت‌وگو و شنیدن کودک است.
۲. ساختن گوشه امن
با کمک بالش، پتو، چند کتاب و اسباب‌بازی موردعلاقه کودک، گوشه‌ای آرام در خانه درست کنید. بهتر است خود کودک در انتخاب وسایل و چیدمان آن مشارکت داشته باشد.
توضیح دهید که این فضا محل تنبیه یا پنهان‌شدن از واقعیت نیست؛ بلکه جایی برای استراحت، کتاب‌خواندن و آرام‌شدن است. حضور چراغ‌قوه، بطری آب یا وسیله آرامش‌بخش موردعلاقه کودک نیز می‌تواند احساس کنترل بیشتری ایجاد کند.
۳. بازی تنفس با گل و شمع
به کودک بگویید تصور کند یک گل خوش‌بو در دست دارد و باید آرام از بینی آن را بو کند؛ سپس مانند خاموش‌کردن شمع، هوا را آهسته از دهان بیرون بدهد.
این تمرین را سه تا پنج مرتبه انجام دهید و آن را به مسابقه تبدیل نکنید. تنفس باید آرام و بدون فشار باشد. اگر کودک احساس سرگیجه یا ناراحتی کرد، تمرین را متوقف کنید.
۴. قصه‌گویی با پایان امن
یک داستان کوتاه درباره شخصیت خیالی تعریف کنید که صدایی ترسناک شنیده یا برنامه روزانه‌اش تغییر کرده است. اجازه دهید کودک ادامه داستان را بسازد و برای شخصیت راه‌حل پیدا کند. می‌توانید بپرسید:
چه کسی می‌تواند به این شخصیت کمک کند؟
او برای آرام‌شدن چه کاری انجام دهد؟
دوست دارد در پایان داستان کجا باشد؟
قصه‌گویی برای آرامش کودک به او اجازه می‌دهد بدون مجبورشدن به صحبت مستقیم درباره خودش، ترس‌ها و راه‌حل‌هایش را بیان کند.
۵. بازی حرکت و توقف
یک موسیقی آرام یا شاد پخش کنید. تا زمانی که موسیقی پخش می‌شود، کودک می‌تواند راه برود، دست بزند یا حرکت کند. با توقف موسیقی باید بایستد و یک نفس آرام بکشد. این بازی ترکیبی از تحرک، توجه و کنترل بدن است و می‌تواند بخشی از انرژی و بی‌قراری کودک را تخلیه کند. فضای بازی را از وسایل خطرناک خالی کنید و شدت فعالیت را با سن کودک هماهنگ نگه دارید. برای مدیران خانه‌های بازی نیز انتخاب فعالیت‌ها باید فقط بر جذابیت ظاهری تجهیزات متکی نباشد. تناسب سنی، ظرفیت فضا، ایمنی، هزینه نگهداری و مدل درآمدی همگی اهمیت دارند. بررسی واقع‌بینانه سودآوری شهربازی سرپوشیده می‌تواند به برنامه‌ریزی پایدارتر چنین مجموعه‌هایی کمک کند.
۶. بازی کیسه نگرانی‌ها
یک جعبه یا کیسه ساده آماده کنید. کودک می‌تواند نگرانی خود را روی کاغذ بنویسد یا نقاشی کند و داخل آن بیندازد. سپس در ساعت مشخصی از روز، یکی از نگرانی‌ها را با هم بررسی کنید. این روش به کودک نشان می‌دهد که نگرانی‌هایش دیده می‌شوند، اما لازم نیست تمام روز ذهن او را درگیر کنند. اگر کودک تمایلی به بازکردن کاغذها نداشت، به انتخابش احترام بگذارید.
۷. بازی گروهی ساختن یک شهر امن
با لگو، مقوا، عروسک یا قطعات خانه‌سازی، یک شهر خیالی بسازید. از کودک بخواهید در آن خانه، درمانگاه، محل بازی، مدرسه و افراد کمک‌رسان قرار دهد. در طول بازی می‌توانید بدون ایجاد ترس درباره کمک‌گرفتن، همکاری و محل امن صحبت کنید. بهتر است بازی را کاملاً هدایت نکنید؛ اجازه دهید کودک داستان و قوانین شهر خود را بسازد.
والدین چگونه احساس امنیت بیشتری به کودک بدهند؟
مواجهه کودک با اخبار را محدود کنید
پخش مداوم تصاویر جنگ در خانه می‌تواند بحران را برای کودک همیشگی و بسیار نزدیک جلوه دهد. زمان مشخصی را برای پیگیری اخبار انتخاب کنید و از نمایش تصاویر خشن، به‌خصوص پیش از خواب، خودداری کنید.
برنامه خواب، غذا و بازی را حفظ کنید
حتی اگر شرایط عادی نیست، چند نقطه ثابت در برنامه روزانه تعیین کنید؛ مانند ساعت تقریبی بیدارشدن، وعده‌های غذایی، بازی و آماده‌شدن برای خواب. این نظم ساده به بازگشت احساس کنترل کمک می‌کند.
ترس کودک را کوچک یا مسخره نکنید
عبارت‌هایی مانند «این که ترس ندارد» یا «تو دیگر بزرگ شده‌ای» ممکن است کودک را از بیان احساساتش منصرف کند. بهتر است بگویید: «می‌فهمم ترسیدی؛ دوست داری درباره‌اش صحبت کنیم یا کمی کنار هم بنشینیم؟»
هر روز زمانی را به بازی مشترک اختصاص دهید
حتی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بازی بدون موبایل و حواس‌پرتی می‌تواند برای کودک ارزشمند باشد. در این زمان اجازه دهید تا حد امکان او نوع بازی را انتخاب و هدایت کند.
اضطراب خودتان را نیز مدیریت کنید
کودکان به لحن صدا، حالت چهره و رفتار بزرگسالان توجه می‌کنند. لازم نیست احساسات خود را انکار کنید؛ اما بهتر است نگرانی‌های شدید بزرگسالانه را در حضور کودک با جزئیات مطرح نکنید. برای دریافت حمایت، با فردی قابل‌اعتماد یا متخصص صحبت کنید.
چه زمانی باید از روان‌شناس کودک کمک بگیریم؟
اگر نشانه‌ها شدید هستند، ادامه پیدا کرده‌اند یا زندگی روزمره کودک را مختل می‌کنند، دریافت کمک تخصصی اهمیت دارد. موارد زیر نیازمند توجه بیشتری‌اند:
کابوس و اختلال خواب مداوم
حملات شدید ترس یا اضطراب
امتناع طولانی‌مدت از غذا، مدرسه یا جدایی از والدین
پرخاشگری شدید یا رفتارهای آسیب‌زننده
گوشه‌گیری و ازدست‌دادن علاقه به فعالیت‌ها
شکایت‌های جسمی تکرارشونده بدون علت مشخص
صحبت درباره آسیب‌زدن به خود یا نخواستن زندگی
در صورت وجود خطر فوری برای کودک، باید با خدمات اورژانسی یا مراکز تخصصی محل زندگی تماس گرفت.
پرسش‌های متداول
چگونه با کودک درباره جنگ صحبت کنیم؟
ابتدا شنیده‌ها و نگرانی‌های او را بپرسید. پاسخ‌ها را کوتاه، صادقانه و متناسب با سن کودک بیان کنید و از ارائه جزئیات خشونت‌آمیز بپرهیزید.
با ترس کودک از صدای انفجار چه کنیم؟
خودتان تا حد امکان آرام بمانید، کودک را به محل امن ببرید و با جمله‌های کوتاه به او بگویید کنار او هستید. پس از رفع خطر می‌توانید از تنفس آرام، آغوش در صورت تمایل کودک یا بازی موردعلاقه‌اش کمک بگیرید.
مناسب‌ترین بازی برای آرام‌کردن کودک چیست؟
یک بازی واحد برای همه کودکان مناسب نیست. بعضی کودکان با نقاشی و قصه آرام می‌شوند و برخی به بازی حرکتی نیاز دارند. انتخاب را بر اساس سن، علاقه و شرایط همان لحظه کودک انجام دهید.
