تصور کنید در مسیری قدم میزنید که زمانی نیاکان ما از آن عبور کردهاند، سپس بهطور اتفاقی ردپاهایی انسانی را کشف میکنید که حدود ۱۲۰ هزار سال پیش بر جای ماندهاند.
دقیقاً همین اتفاق برای گروهی از باستانشناسان رخ داد؛ زمانی که قدیمیترین ردپاهای شناختهشده انسان در شبهجزیره عربستان را پیدا کردند.
این اثرها در میان رد پای حیوانات ماقبل تاریخ کشف شدند و یکی از مهمترین یافتهها در مطالعه مهاجرت انسان و زندگی پیش از عصر یخبندان به شمار میروند.
ردپای انسانهای اولیه در شبهجزیره عربستان
در سال ۲۰۱۷، این ردپاهای فسیلشده در منطقهای خاص از بستر یک دریاچه باستانی در شمال عربستان سعودی شناسایی شدند. این مجموعه شامل هفت ردپای مجزا بود.
پژوهشگران اعلام کردند که این آثار به همراه فسیلها و ردپای پستانداران دیگر، در رسوبات دریاچهای منطقه «الاثر» در بخش غربی صحرای نفود عربستان سعودی کشف شدهاند.
آنها تأکید کردند که این ردپاها به آخرین دوره میانیخچالی تعلق دارند و همزمان با یکی از نخستین موجهای خروج هومو ساپینس از آفریقا هستند. به همین دلیل، این کشف به احتمال زیاد قدیمیترین مدرک حضور گونه ما در شبهجزیره عربستان محسوب میشود.
نظریه خروج از آفریقا و مسیر مهاجرت انسان
ارتباط میان انسانهای اولیه، آفریقا، عربستان ریشه در الگوهای مهاجرتی دارد که تاریخ بشر را شکل دادهاند. بیشتر دانشمندان باور دارند که انسان مدرن، یعنی هومو ساپینس، حدود ۲۰۰ هزار سال پیش در آفریقا تکامل یافت.
از آنجا، مسیر گسترش او به سراسر جهان آغاز شد. عربستان در این میان نقش یک «دروازه» را ایفا کرد.
شبهجزیره عربستان که میان آفریقا و آسیا قرار گرفته، همچون پلی زمینی عمل میکرد و به انسانها اجازه میداد از آفریقا به دیگر نقاط جهان مهاجرت کنند.
در طول زمان، چشماندازهای متنوع عربستان، از بیابانها تا نواحی ساحلی، منابعی را فراهم کردند که به بقای انسانهای اولیه کمک میکرد.
انسانها در این منطقه تنها عبور نکردند؛ بلکه آن را به خانهای موقت یا حتی دائمی تبدیل کردند. شواهد نشان میدهد آنها خود را با شرایط دشوار بیابانی سازگار کردند، ابزار ساختند، اجتماعات شکل دادند.
با این حال، زمان دقیق ورود هومو ساپینس به عربستان همچنان موضوعی در حال بازنگری است.
ردپاهایی با شرایط مشابه
بستر دریاچهای که نام آن در زبان عربی به معنای «رد» است، بیش از ۱۰۰ هزار سال پیش مکانی پررفتوآمد بوده است.
دانشمندان اشاره کردند که ردپاها در وضعیت حفاظتی مشابهی قرار داشتند؛ موضوعی که نشان میدهد همگی در بازهای زمانی بسیار کوتاه ایجاد شدهاند.
مطالعات تجربی روی ردپای انسانهای امروزی در زمینهای گِلی نشان داده که جزئیات ظریف این آثار ظرف دو روز از بین میروند و پس از چهار روز تقریباً غیرقابل شناسایی میشوند.
گِل، بهنوعی، بوم طبیعی تاریخ است؛ هرچند این بوم نرم، آثار را بهسرعت از دست میدهد.
ردپای نیاکان ما
با وجود پیچیدگیهای گذشته، شواهد فزاینده نشان میدهد که این ردپاها توسط اعضای گونه خود ما، یعنی هومو ساپینس، بر جای گذاشته شدهاند.
پژوهشگران هفت ردپای انسانی را با اطمینان شناسایی کردند و با توجه به شواهد فسیلی و باستانشناسی از گسترش هومو ساپینس در شام و عربستان بین ۱۳۰ تا ۸۰ هزار سال پیش، نتیجه گرفتند که عامل این آثار، انسان مدرن بوده است.
همچنین اندازه ردپاهای الاثر بیشتر با نمونههای اولیه هومو ساپینس مطابقت دارد تا نئاندرتالها.
بازدیدهای کوتاه از دریاچه
دانشمندان هیچ نشانهای از ابزار یا بریدگی ناشی از شکار روی استخوانهای حیوانات کشفشده در منطقه پیدا نکردند.
به عبارت دیگر، مدرکی از شکار وجود نداشت.
این موضوع نشان میدهد که انسانها احتمالاً تنها برای مدت کوتاهی در این محل توقف کردهاند؛ شاید فقط برای دسترسی به آب آشامیدنی.
پژوهشگران نیز تأکید کردند که نبود شواهد باستانشناسی گسترده نشان میدهد دریاچه الاثر تنها بهطور موقت مورد بازدید قرار گرفته است.
آخرین گامها پیش از عصر یخبندان
این ردپاهای فسیلشده تنها پرسش درباره هویت سازندگان خود را مطرح نمیکنند، بلکه این سؤال را نیز ایجاد میکنند که چرا ردپای گروههای بعدی روی آنها دیده نمیشود.
یکی از نظریهها این است که این افراد جزو آخرین موجهای مهاجرتی در یک اقلیم معتدل بودهاند؛ موجی که با آغاز عصر یخبندان از میان رفت.
گامهای خاموش آنها که در گِل ثبت شده، یادآور تاریخی است که شاید هرگز بهطور کامل درک نشود.
ردپای انسان و حیوانات باستانی
ردپاهای کشفشده در دریاچه الاثر تنها حضور انسانهای اولیه را نشان نمیدهند، بلکه تصویری از اکوسیستم ۱۲۰ هزار سال پیش ارائه میکنند.
در اطراف ردپاهای انسانی، دانشمندان آثاری از حیواناتی مانند فیل، شتر، اسبسانان، آنتلوپها شناسایی کردند.
این یافتهها تصویری زنده از محیطی سرسبز را ترسیم میکنند؛ محیطی که تفاوتی چشمگیر با بیابان خشک امروزی دارد.
این موجودات ماقبل تاریخ احتمالاً همانند انسانها برای نوشیدن آب در اطراف دریاچه جمع میشدند.
تعامل انسانهای اولیه با حیوانات
با تحلیل آرایش فضایی، عمق ردپاها، پژوهشگران میتوانند جزئیاتی درباره رفتار و تعامل انسانها و حیوانات در آن دوره به دست آورند.
برای نمونه، نزدیکی ردپای انسان و حیوانات نشاندهنده محیطی پویا است؛ جایی که منابعی مانند آب گونههای مختلف را جذب میکرد.
این برخوردهای کوتاه اما حیاتی، بخشی مهم از داستان زیستبوم منطقه را پیش از تغییرات شدید اقلیمی عصر یخبندان روایت میکنند.
عربستان سبز و هومو ساپینس
این ردپاهای باستانی در نهایت ثابت میکنند که نیاکان ما تنها در امتداد سواحل حرکت نمیکردند، بلکه از درون عربستانی سرسبز عبور میکردند؛ سرزمینی که زمانی فیلها و اسبآبیها نیز در آن زندگی میکردند.
این کشف یادآور آن است که بیابان همیشه مانع نبوده، بلکه گاهی گذرگاهی مهم برای نخستین انسانهایی بوده که آفریقا را ترک کردند.
ردپای ۱۲۰ هزار ساله انسان، تصویری نادر از جهانی متفاوت را در برابر ما قرار میدهد؛ جهانی که نخستین مهاجران بشر در آن قدم گذاشتند.
نتایج این پژوهش در نشریه علمی Science Advances منتشر شده است.
جمعبندی
کشف ردپای ۱۲۰ هزار ساله انسان در عربستان، درک ما از مسیر مهاجرت بشر و نقش شبهجزیره عربستان در تاریخ تکامل را دگرگون کرده است.
اگر به رازهای تاریخ بشر علاقه دارید، تازهترین کشفیات علمی را دنبال کنید تا تصویر کاملتری از گذشته انسان به دست آورید.
