- دو هفته بازی با آینه فعالیت مغزی مرتبط با درک چهرهها را در نوزادان چهارماهه افزایش داد.
- اثر مشاهدهشده در ناحیهای از نیمکره راست مغز مرتبط با تشخیص چهره قویتر بود.
- تغییرات مغزی پیش از بروز تغییرات رفتاری قابل مشاهده رخ دادند.
بازی با آینه چگونه به رشد مغز اجتماعی نوزادان کمک میکند؟
نوزادان عاشق نگاه کردن به تصویر خود در آینه هستند. لبخند زدن، آواهای کودکانه یا خیره شدن با چشمانی باز به چهرهای که در آینه میبینند، صحنهای آشنا برای بسیاری از والدین است.
اکنون دانشمندان معتقدند این علاقه ساده فراتر از یک سرگرمی کودکانه است. پژوهشی جدید نشان داده است که تنها دو هفته بازی با آینه میتواند فعالیت بخشهایی از مغز نوزادان چهارماهه را که در درک چهرهها و حالات دیگران نقش دارند، تغییر دهد.
این یافته نشان میدهد تجربههای روزمره بسیار زودتر از آنچه پژوهشگران تصور میکردند، در شکلگیری مغز اجتماعی انسان نقش دارند.
چرا نوزادان از چهره دیگران تقلید میکنند؟
نوزادان مدتها پیش از آنکه توانایی صحبت کردن داشته باشند، از چهره اطرافیان تقلید میکنند. یک لبخند میتواند لبخند دیگری را در صورت آنها ایجاد کند و باز شدن دهان اغلب با واکنشی مشابه همراه میشود.
این واکنش که «تقلید چهره» یا Facial Mimicry نام دارد، به افراد کمک میکند با یکدیگر هماهنگ شوند و احساسات هم را بهتر درک کنند.
در بزرگسالان این رفتار بسیار عمیقتر است. تقلید ناخودآگاه از حالت چهره دیگران با همدلی بیشتر و تشخیص سریعتر احساسات ارتباط دارد. حتی یکی از مطالعات نشان داده است افرادی که همدلی بیشتری دارند، چهره دیگران را با شدت بیشتری تقلید میکنند.
پژوهشگران University of Essex تلاش کردند منشأ این رفتار را بررسی کنند. آنها میخواستند بدانند آیا نوزادان از بدو تولد برای تقلید چهرهها برنامهریزی شدهاند یا این مهارت را از طریق تجربه کسب میکنند.
نوزادان چگونه تقلید را یاد میگیرند؟
دو دیدگاه درباره منشأ تقلید چهره
یک دیدگاه معتقد است ارتباط میان دیدن یک حرکت و انجام همان حرکت از همان ابتدا در مغز وجود دارد. بر اساس این نظریه، نوزادان حتی بدون تمرین قبلی نیز میتوانند تقلید کنند.
دیدگاه دوم میگوید این ارتباط به مرور زمان آموخته میشود. نوزادان به تدریج میان مشاهده یک حرکت و احساس انجام دادن آن ارتباط برقرار میکنند.
آنها در طول ماهها زندگی روزمره، پلی میان مشاهده و عمل میسازند. برخی پژوهشها نیز نشان دادهاند این مدارهای عصبی با تجربه عملی تقویت میشوند.
نقش نورونهای آینهای
این نظریه به نورونهای آینهای متکی است؛ سلولهای عصبیای که هم هنگام انجام یک حرکت و هم هنگام مشاهده همان حرکت در فرد دیگر فعال میشوند.
اگر تجربه بتواند این سیستم را تنظیم کند، مشاهده مکرر چهره خود باید اثری قابل اندازهگیری بر مغز نوزاد داشته باشد.
آزمایش دو هفتهای با آینه
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران گروهی از نوزادان چهارماهه را انتخاب کردند و به آنها اسباببازی کوچکی مجهز به آینه دادند. این نوزادان به مدت دو هفته هر روز در خانه با تصویر خود بازی کردند.
گروه دوم همان اسباببازی را دریافت کرد، اما بدون آینه. سایر شرایط برای هر دو گروه یکسان بود تا هر تفاوت مشاهدهشده تنها ناشی از زمان صرفشده برای نگاه کردن به چهره خود باشد.
پیش و پس از این دوره دو هفتهای، هر نوزاد ویدئوهایی از نوزادان دیگر را تماشا کرد که در آنها حرکات مختلف صورت مانند باز کردن دهان یا بالا بردن ابروها نمایش داده میشد.
حسگرهایی روی پوست سر فعالیت الکتریکی مغز را ثبت میکردند و حسگرهای دیگری روی گونه و پیشانی کوچکترین انقباضهای عضلانی ناشی از تقلید چهره را اندازه میگرفتند.
بازی با آینه فعالیت مغزی را تغییر داد
نتایج نشان داد مغز نوزادانی که با آینه بازی کرده بودند، واکنش متفاوتی نشان میدهد.
هنگامی که این نوزادان حرکات صورت نوزاد دیگری را مشاهده میکردند، فعالیت قشر حسی-حرکتی مغز آنها نسبت به دو هفته قبل افزایش یافته بود.
این بخش از مغز مسئول ارتباط میان آنچه میبینیم و آنچه بدن ما انجام میدهد است. در مقابل، نوزادانی که اسباببازی بدون آینه داشتند، چنین افزایشی را نشان ندادند.
این اثر بهویژه در نیمکره راست مغز و ناحیهای مرتبط با تشخیص چهرهها قویتر بود. پژوهشگران میگویند پیش از این هیچ مطالعهای نشان نداده بود که تنها چند هفته بازی با آینه بتواند چنین تغییری را در نوزادان به این سن کم ایجاد کند.
البته این دادهها تنها افزایش واکنش مغزی را نشان میدهند و علت دقیق آن را اثبات نمیکنند. پژوهشگران معتقدند مشاهده حرکات چهره خود ممکن است مدارهای عصبی مورد استفاده برای درک دیگران را تقویت کند، اما ثبت فعالیت مغزی به تنهایی برای اثبات قطعی این زنجیره کافی نیست.
یکی از نقاط قوت مطالعه این بود که تجربه آینه بهطور هدفمند برای نوزادان فراهم شد و سپس تغییرات اندازهگیری شد. بنابراین پژوهشگران توانستند تفاوت مشاهدهشده را مستقیماً به زمان بازی با آینه نسبت دهند.
مغز سریعتر از رفتار تغییر میکند
با وجود افزایش فعالیت مغزی، یک نکته جالب وجود داشت. نوزادان پس از دو هفته، تقلید چهره بیشتری نسبت به قبل نشان ندادند.
حسگرهای عضلانی افزایش معناداری در رفتار تقلیدی ثبت نکردند.
این موضوع به معنای ناتوانی نوزادان در تقلید نبود. مطالعات پیشین نشان داده بودند که نوزادان در این سن میتوانند هنگام جلب توجه، از حالات چهره دیگران تقلید کنند.
به نظر میرسد رفتار تقلیدی از قبل در دسترس بوده است، اما تغییرات مغزی هنوز فرصت کافی برای تبدیل شدن به رفتار آشکار پیدا نکردهاند.
پژوهشگران احتمال میدهند دو هفته زمان کافی نبوده باشد تا این تغییرات مغزی در قالب رفتار قابل مشاهده ظاهر شوند. در واقع، تغییرات مربوط به پردازش اجتماعی ممکن است ابتدا در مغز شکل بگیرند و سپس در رفتار نمایان شوند.
سرنخهای تازه درباره یادگیری اجتماعی نوزادان
تا پیش از این مطالعه، این ایده که تجربههای روزمره میتوانند مغز اجتماعی نوزادان را شکل دهند بیشتر یک فرضیه علمی بود.
اکنون شواهد مستقیمی وجود دارد که نشان میدهد عادتی ساده مانند نگاه کردن به چهره خود در آینه میتواند نحوه واکنش مغز نوزاد به دیگران را تغییر دهد.
این یافته پرسشهای مهمی را مطرح میکند:
- چه میزان مواجهه با آینه برای ایجاد تغییرات پایدار لازم است؟
- این تأثیر از چه سنی آغاز میشود؟
- آیا چنین روشی میتواند به نوزادانی که رشد مهارتهای اجتماعی کندتری دارند کمک کند؟
اگرچه تغییرات رفتاری هنوز مشاهده نشد، اما مغز نوزادان به وضوح در حال یادگیری بود. نوزادی که در آینه اسباببازی خود خیره میشود، در واقع یکی از نخستین مهارتهای اجتماعی زندگیاش را تمرین میکند.
نتایج این پژوهش در مجله Developmental Science منتشر شده است.
سوالات متداول
آیا بازی با آینه برای نوزادان مفید است؟
بله. این مطالعه نشان میدهد بازی با آینه میتواند فعالیت بخشهایی از مغز مرتبط با درک چهرهها و تعاملات اجتماعی را تقویت کند.
این پژوهش روی چه سنی انجام شده است؟
مطالعه روی نوزادان چهارماهه انجام شد که به مدت دو هفته با آینه بازی کردند.
آیا بازی با آینه باعث افزایش تقلید چهره شد؟
خیر. پژوهشگران افزایش فعالیت مغزی را مشاهده کردند، اما تغییر رفتاری قابل توجهی در تقلید چهره ثبت نشد.
نورونهای آینهای چه نقشی دارند؟
این سلولهای عصبی هنگام انجام یک حرکت یا مشاهده همان حرکت در دیگران فعال میشوند و احتمالاً در یادگیری اجتماعی نقش دارند.
نتیجهگیری
این پژوهش نشان میدهد بازی با آینه تنها یک سرگرمی ساده برای نوزادان نیست. تنها دو هفته مواجهه با تصویر خود توانست فعالیت بخشهایی از مغز مرتبط با درک دیگران را تغییر دهد. هرچند این تغییرات هنوز به رفتار قابل مشاهده تبدیل نشدهاند، اما شواهد جدید نشان میدهند تجربههای روزمره نقش مهمی در شکلگیری مغز اجتماعی دارند.
اگر والد نوزاد هستید، فراهم کردن فرصتهای ایمن برای بازی با آینه میتواند بخشی از تجربههای غنی یادگیری در ماههای نخست زندگی باشد.
