DEET برای دههها استاندارد طلایی مواد دافع حشرات بوده است. این ماده مؤثر است، قیمت پایینی دارد.
در بخشهایی از جهان که پشهها ناقل بیماریهایی مانند تب دنگی، زیکا، تب زرد، بیماری چیکونگونیا هستند، DEET جان انسانها را نجات میدهد.
اما مطالعهای جدید به یافتهای رسیده است که میتواند باعث بازنگری در نحوه استفاده از این ماده شود: پشهها قادر هستند یاد بگیرند که بوی DEET را با غذا مرتبط بدانند.
زمانی که این ارتباط در ذهن آنها شکل بگیرد، ممکن است حتی به سمت افرادی که از DEET استفاده کردهاند جذب شوند.
این پژوهش حاصل همکاری کلودیو لازاری از دانشگاه تور فرانسه، کلمن وینوگر از دانشگاه ویرجینیا تک آمریکا است.
لازاری گفت: «اگر پشهها بهطور مداوم در معرض DEET قرار بگیرند، این ماده بهعنوان دافع حشرات اثربخشی کمتری پیدا میکند.»
او هشدار داد که در برخی شرایط، این ماده حتی ممکن است به جای دور کردن حشرات گزنده، بعضی از آنها را جذب کند.
آزمایش پاولوفی با یک تفاوت غیرمنتظره
برای بررسی اینکه آیا پشهها میتوانند بوی DEET را با غذا مرتبط کنند یا نه، پژوهشگران نسخهای تغییر یافته از آزمایش مشهور پاولوف را اجرا کردند؛ همان آزمایشی که در آن سگها پس از تکرار همزمان صدای زنگ و غذا، با شنیدن زنگ بزاق ترشح میکردند.
در ابتدا تیم تحقیقاتی به روشی قابل اعتماد برای اندازهگیری میزان جذب پشهها به یک محرک نیاز داشت. آنها تصمیم گرفتند میزان اشتیاق پشهها برای فرو کردن خرطوم خود را بررسی کنند.
پشههای تب زرد (Aedes aegypti) پشت یک توری پارچهای نگه داشته شدند، در حالی که کیسهای حاوی خون گرم در فاصلهای نزدیک اما خارج از دسترس آنها قرار داشت.
پشهها همانطور که انتظار میرفت با اشتیاق به سمت آن حرکت کردند. هنگامی که کیسه بهعنوان پاداش در دسترس آنها قرار گرفت، شروع به تغذیه کردند.
ارتباط دادن DEET با غذا
سپس مرحله اصلی آزمایش آغاز شد. پژوهشگران در ۱۰ ثانیه پایانی هر وعده خون، بوی DEET را وارد محیط کردند و این فرآیند را چهار بار تکرار کردند.
پس از این مرحله شرطیسازی، تنها بوی DEET در اختیار پشهها قرار گرفت. نتیجه شگفتانگیز بود؛ بیش از ۶۰ درصد پشههای آموزشدیده همچنان تلاش کردند نیش بزنند.
در ادامه، پژوهشگران به پشههای آموزشدیده و آموزشندیده امکان انتخاب میان دو دست انسان را دادند؛ یک دست تمیز، دست دیگر آغشته به DEET با غلظت معمول.
پشههای آموزشندیده طبق انتظار از دست آغشته به DEET دوری کردند، اما پشههای آموزشدیده به سمت همان دست رفتند.
در آزمایشی دیگر، به جای خون از محلول قندی بهعنوان پاداش استفاده شد. پشهها به همان سرعت ارتباط بین DEET و غذا را یاد گرفتند.
بنابراین موضوع صرفاً خون نبود؛ آنها یاد گرفته بودند که بوی DEET به معنی نزدیک شدن غذا است.
DEET واقعاً چگونه عمل میکند؟
این یافته تنها از نظر کاربردی اهمیت ندارد، بلکه درباره سازوکار اثرگذاری DEET نیز اطلاعات جدیدی ارائه میدهد.
وینوگر گفت: «فرض رایج همیشه این بوده که مواد دافع حشرات به دلیل ویژگیهای شیمیایی خود عمل میکنند؛ یعنی DEET برای پشهها بوی ناخوشایندی دارد و آنها فرار میکنند، یا اینکه ترکیب شیمیایی آن مانع از تشخیص بوی انسان توسط پشهها میشود.»
او افزود: «اما آنچه ما نشان میدهیم این است که مغز پشه میتواند این واکنش را بر اساس تجربه بازنویسی کند. در واقع اطلاعاتی که DEET به حشرات منتقل میکند ممکن است باعث شود تصمیم بگیرند نیش بزنند یا نزنند.»
حشرات میتوانند از مواد دافع یاد بگیرند
لازاری معتقد است DEET ممکن است تا حدی با تقلید از مواد دافع طبیعی موجود در گیاهان عمل کند؛ موادی که حشرات در طول زمان یاد گرفتهاند از آنها دوری کنند.
اگر این فرضیه درست باشد، این بیزاری آموختهشده میتواند تحت شرایط مناسب با یک ارتباط جدید میان DEET و غذا جایگزین شود.
لازاری توضیح داد: «اگر پشه فردی را نیش بزند که چند ساعت قبل DEET روی پوست خود استفاده کرده است و غلظت ماده برای دفع پشه کافی نباشد اما هنوز آنقدر قوی باشد که پشه بتواند بوی آن را تشخیص دهد، احتمال دارد پشه بیشتر به سمت افرادی جذب شود که بوی DEET میدهند.»
از آنجا که غلظت DEET به مرور زمان کاهش مییابد، مادهای که صبح استفاده شده است ممکن است تا بعدازظهر به سطحی کمتر از حد مؤثر برسد، هرچند بوی آن همچنان باقی بماند.
وینوگر گفت: «اگر فردی DEET استفاده کند، غلظت آن به مرور کاهش یابد، پشه همچنان موفق به تغذیه شود، حشره ممکن است به تدریج این بو را با دریافت پاداش مرتبط کند.»
او افزود: «این احتمالی است که باید هنگام بررسی نحوه استفاده از مواد دافع در دنیای واقعی آن را جدی بگیریم.»
آیا باید استفاده از DEET را متوقف کنیم؟
هر دو پژوهشگر تأکید دارند که این یافتهها به هیچ عنوان دلیلی برای کنار گذاشتن DEET نیست.
لازاری گفت: «این ماده جان انسانها را نجات میدهد!»
وینوگر نیز افزود: «اگر در مناطق گرمسیری زندگی میکنید یا به آنجا سفر میکنید، جایی که خطر بیماریها واقعی است، باید از آن استفاده کنید.»
اما این مطالعه نشان میدهد نحوه استفاده از DEET اهمیت بیشتری نسبت به گذشته دارد. به جای یک بار استفاده با مقدار زیاد و سپس رها کردن موضوع، تجدید منظم استفاده از این ماده ممکن است راهکار هوشمندانهتری باشد.
لباسهای آغشته به DEET نیز چالش مشابهی ایجاد میکنند. غلظت این ماده در پارچه به مرور کاهش مییابد، موضوعی که میتواند شرایط لازم برای شکلگیری همین ارتباطهای یادگیریشده در جمعیتهای محلی پشهها را فراهم کند.
پشه؛ حشرهای بسیار پیچیدهتر از تصور ما
این یافته با تصویر گستردهتری از رفتار پشهها هماهنگ است؛ تصویری که آزمایشگاه وینوگر طی سالها در حال تکمیل آن بوده است.
پژوهشهای او نشان دادهاند که پشهها میزبانهایی را که به آنها ضربه میزنند به خاطر میسپارند و از آنها دوری میکنند. همچنین آنها از ترکیب بینایی و بویایی برای ردیابی انسانها با دقتی شگفتانگیز استفاده میکنند و نسبت به بوی صابونهای مختلف واکنشهای متفاوتی نشان میدهند.
وینوگر گفت: «پشهها توانایی قابل توجهی در پردازش اطلاعات محیطی دارند. ما تلاش میکنیم نهتنها بفهمیم چگونه ما را تشخیص میدهند، بلکه بدانیم مغز آنها چگونه این نشانهها را تفسیر کرده، به رفتار تبدیل میکند.»
با گسترش پشه Aedes aegypti به مناطق جدید، افزایش مقاومت به حشرهکشها در سراسر جهان، این شناخت به یک اولویت مهم در حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است.
وینوگر در پایان گفت: «ما باید بفهمیم پشهها چگونه دائماً راهبردهای کنترلی ما را پشت سر میگذارند. این مسئله مستلزم درک عملکرد آنها در سطح مولکولی، عصبی، رفتاری است.»
نتایج این پژوهش در نشریه Journal of Experimental Biology منتشر شده است.
جمعبندی
این مطالعه نشان میدهد پشهها میتوانند بوی DEET را با غذا مرتبط کنند. هرچند DEET همچنان یکی از مؤثرترین مواد دافع حشرات است، استفاده صحیح و تجدید منظم آن اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
نظر شما چیست؟ آیا تاکنون تجربه استفاده از DEET یا سایر مواد دافع حشرات را داشتهاید؟ دیدگاه خود را با ما به اشتراک بگذارید.
