پژوهشی تازه نشان می‌دهد نور در زمان استراحت می‌تواند ساعت شبانه‌روزی هیپوکامپ را مختل کند و در موش‌ها حافظه بلندمدت تشخیص اشیا را کاهش دهد.
- قرار گرفتن موش‌ها در معرض نور طی مرحله استراحت به مدت شش روز، حافظه بلندمدت تشخیص اشیا را مختل کرد.
- این شرایط با تغییر در ساعت شبانه‌روزی SCN، کاهش ریتم ژن‌های ساعت در هیپوکامپ و کاهش LTP در ناحیه CA1 همراه بود.
- نتایج فعلاً مربوط به یک مدل حیوانی هستند و برای تعمیم مستقیم آنها به انسان، به پژوهش‌های انسانی نیاز است.
نور در ساعات استراحت فقط مسئله‌ای مربوط به خواب نیست. پژوهشی تازه در مجله Communications Biology نشان می‌دهد قرار گرفتن در معرض نور در زمان استراحت می‌تواند عملکرد ساعت شبانه‌روزی هیپوکامپ را مختل کند و در موش‌ها توانایی تشخیص اشیای آشنا را کاهش دهد.
این مطالعه که ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است، ارتباط میان نور نامناسب در زمان استراحت، ساعت زیستی مغز و حافظه را بررسی کرده است. البته نتایج این پژوهش روی موش‌ها به دست آمده‌اند و نمی‌توان آنها را مستقیماً به انسان تعمیم داد.
پژوهش درباره نور شب و حافظه چه می‌گوید؟
پژوهشگران در این مطالعه موش‌های نر از نژاد C57BL/6J را بررسی کردند. آنها حیوانات را به مدت شش روز در معرض نور در مرحله استراحت شبانه‌روزی قرار دادند. این شرایط شامل قرار گرفتن در معرض نور در زمان نامناسب برای ساعت زیستی و بیدار نگه داشتن اجباری حیوانات بود.
نتایج نشان داد این شرایط باعث اختلال در حافظه بلندمدت تشخیص اشیا شد. با این حال، عملکرد موش‌ها در یک نوع حافظه فضایی با فاصله کوتاه دچار اختلال نشد.
به بیان ساده، پژوهش نشان می‌دهد اثر نور نامناسب در زمان استراحت بر همه انواع حافظه یکسان نیست و در این آزمایش، حافظه بلندمدت مربوط به تشخیص اشیا بیشتر تحت تأثیر قرار گرفت.
ساعت شبانه‌روزی هیپوکامپ چه نقشی دارد؟
هیپوکامپ یکی از نواحی مهم مغز در فرایندهای مربوط به یادگیری و حافظه است. این ناحیه علاوه بر دریافت و پردازش اطلاعات، دارای سازوکارهای مولکولی مرتبط با ریتم شبانه‌روزی نیز هست.
پژوهشگران دریافتند قرار گرفتن در معرض نور در زمان استراحت، سازمان‌دهی ساعت شبانه‌روزی در هسته سوپراکیاسماتیک یا SCN و سیگنال‌های خروجی آن را تغییر می‌دهد. این تغییرات با کاهش ریتم طبیعی ژن‌های ساعت شبانه‌روزی در هیپوکامپ همراه بود.
در واقع، یافته‌ها نشان می‌دهند نور در زمان نامناسب می‌تواند هماهنگی میان ساعت زیستی مرکزی مغز و ساعت مولکولی موجود در هیپوکامپ را برهم بزند.
نور چگونه عملکرد سلول‌های هیپوکامپ را تغییر داد؟
پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر سازوکار این اثر، از توالی‌یابی RNA تک‌هسته‌ای و آزمایش‌های الکتروفیزیولوژی خارج از بدن استفاده کردند.
نتایج نشان داد نور در مرحله استراحت باعث تغییر در بیان ژن‌های مرتبط با ساعت شبانه‌روزی در نورون‌های ناحیه دندریت دندانه‌دار هیپوکامپ و CA1 شد. این تغییرات به شکل وابسته به زمان شبانه‌روز مشاهده شدند.
همچنین توانایی ایجاد تقویت بلندمدت سیناپسی یا LTP در ناحیه CA1 کاهش پیدا کرد. LTP یکی از فرایندهای سلولی مهمی است که با تغییرات پایدار در ارتباط میان نورون‌ها مرتبط است و در پژوهش‌های مربوط به یادگیری و حافظه اهمیت دارد.
آیا فقط بیدار ماندن باعث اختلال حافظه شد؟
یکی از بخش‌های مهم این مطالعه، مقایسه بیدار ماندن اجباری با بیدار ماندن همراه با نور بود.
پژوهشگران دریافتند موش‌هایی که بدون قرار گرفتن در معرض نور و تنها با بیداری اجباری مواجه بودند، حافظه تشخیص اشیا را حفظ کردند. همچنین بیان ژن‌های ساعت شبانه‌روزی در هیپوکامپ آنها نیز حفظ شد.
این یافته برای پژوهشگران نشان داد که در شرایط آزمایش، قرار گرفتن در معرض نور در زمان نامناسب برای ایجاد تغییرات مشاهده‌شده اهمیت داشت و نمی‌توان همه اثرات را صرفاً به بیدار ماندن نسبت داد.
آزمایش روی هیپوکامپ چه چیزی را نشان داد؟
پژوهشگران در مرحله دیگری از آزمایش، دگزامتازون را به صورت موضعی در هیپوکامپ مورد استفاده قرار دادند. این مداخله توانست تفاوت‌های روز و شب در بیان ژن‌های ساعت شبانه‌روزی هیپوکامپ را دوباره برقرار کند و حافظه را در شرایط قرار گرفتن در معرض نور در زمان استراحت حفظ کند.
از دید پژوهشگران، این نتیجه از نقش تنظیم ساعت مرتبط با هیپوکامپ در حفظ حافظه تحت شرایط نور نامناسب حمایت می‌کند.
آیا این پژوهش ثابت می‌کند خوابیدن در اتاق روشن حافظه انسان را ضعیف می‌کند؟
هنوز نمی‌توان چنین نتیجه مستقیمی گرفت. مهم‌ترین محدودیت مطالعه این است که آزمایش‌ها روی موش‌های نر C57BL/6J انجام شده‌اند.
پژوهش حاضر نشان می‌دهد نور در مرحله استراحت می‌تواند در مدل حیوانی، ساعت‌های شبانه‌روزی مغز و برخی فرایندهای مرتبط با حافظه را تغییر دهد. اما برای اینکه مشخص شود همین سازوکار و همین میزان اثر در انسان نیز وجود دارد، به مطالعات انسانی نیاز است.
بنابراین بهتر است این یافته را به‌عنوان یک سرنخ علمی درباره ارتباط نور، ساعت زیستی هیپوکامپ و حافظه در نظر گرفت، نه به‌عنوان اثبات قطعی اینکه هر نوع نور شبانه باعث اختلال حافظه در انسان می‌شود.
نور شب و حافظه؛ چرا این یافته مهم است؟
نور در زمان استراحت می‌تواند ساعت شبانه‌روزی را تحت تأثیر قرار دهد. مطالعه جدید یک گام فراتر رفته و نشان می‌دهد این تغییرات ممکن است با عملکرد ساعت زیستی در خود هیپوکامپ و نوع خاصی از حافظه ارتباط داشته باشند.
اهمیت این موضوع به‌ویژه در شرایطی بیشتر می‌شود که قرار گرفتن در معرض نور در ساعات نامناسب بخشی از زندگی روزمره باشد. پژوهشگران نیز به رایج بودن چنین شرایطی در میان کارکنان شیفتی و افرادی که تا دیروقت بیدار می‌مانند اشاره کرده‌اند.
با این حال، این مطالعه مشخصاً اثر استفاده از تلفن همراه یا نمایشگر گوشی را در انسان آزمایش نکرده است. بنابراین نمی‌توان بر اساس این پژوهش به‌تنهایی گفت استفاده از موبایل پیش از خواب مستقیماً باعث کاهش حافظه می‌شود.
سؤالات متداول
آیا نور شب می‌تواند حافظه را مختل کند؟
در مطالعه جدید، قرار گرفتن موش‌ها در معرض نور در مرحله استراحت باعث اختلال در حافظه بلندمدت تشخیص اشیا شد. تعمیم این نتیجه به انسان هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارد.
ساعت داخلی هیپوکامپ چیست؟
هیپوکامپ دارای سازوکارهای مولکولی مرتبط با ریتم شبانه‌روزی است که فعالیت ژن‌ها و فرایندهای عصبی را در چرخه‌های زمانی تنظیم می‌کنند.
آیا پژوهش درباره نور موبایل در شب انجام شده است؟
خیر. این پژوهش اثر مشخص استفاده از موبایل را بررسی نکرده است. آزمایش روی موش‌ها و با قرار گرفتن آنها در معرض نور در مرحله استراحت انجام شد.
آیا فقط بیدار ماندن باعث کاهش حافظه شد؟
طبق نتایج مطالعه، بیدار ماندن اجباری بدون نور، حافظه تشخیص اشیا و بیان ژن‌های ساعت هیپوکامپ را حفظ کرد. پژوهشگران بر نقش نور نامناسب در ایجاد اثرات مشاهده‌شده تأکید کردند.
این پژوهش روی انسان انجام شده است؟
خیر. آزمایش‌ها روی موش‌های نر C57BL/6J انجام شده‌اند. بنابراین نتایج نباید بدون شواهد انسانی به شرایط خواب و حافظه انسان تعمیم داده شوند.
جمع‌بندی
نور شب و حافظه موضوعی است که پژوهش جدید آن را از زاویه‌ای تازه بررسی می‌کند: ساعت شبانه‌روزی خود هیپوکامپ. نتایج نشان می‌دهند نور در مرحله استراحت در موش‌ها می‌تواند ریتم ژن‌های ساعت هیپوکامپ، عملکرد سیناپسی و حافظه بلندمدت تشخیص اشیا را تغییر دهد.
با وجود جذابیت این یافته‌ها، هنوز فاصله میان یک آزمایش حیوانی و نتیجه‌گیری درباره انسان وجود دارد. بنابراین برای ارزیابی اثر نور شب، خواب و نمایشگرها بر حافظه انسان باید منتظر نتایج مطالعات انسانی بود.
اگر به ارتباط میان خواب، نور و عملکرد مغز علاقه دارید، یافته‌های جدید علوم اعصاب را در فوت‌وفن دنبال کنید.
