یک مطالعه مقدماتی منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶ در JAMA Psychiatry نشان داد کاهش شدید مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده در ۲۰ فرد مبتلا به افسردگی با کاهش علائم افسردگی و اضطراب همراه بود. با این حال، این پژوهش کوچک و مقدماتی است و ثابت نمی‌کند حذف غذای فوق‌فرآوری‌شده درمان افسردگی است.
- در مطالعه JAMA Psychiatry، مصرف UPF در ۲۰ شرکت‌کننده بیش از ۸۵ درصد کاهش یافت و شاخص‌های افسردگی و اضطراب نیز کاهش پیدا کردند.
- این پژوهش کوچک و مقدماتی است و ثابت نمی‌کند حذف غذای فوق‌فرآوری‌شده درمان افسردگی است.
- هر غذای صنعتی یا بسته‌بندی‌شده UPF نیست؛ برای تشخیص باید نوع فرآوری و Ingredient List را در چارچوب NOVA بررسی کرد.
مطالعه جدید درباره غذای فوق‌فرآوری‌شده و افسردگی چه می‌گوید؟
مطالعه‌ای با عنوان «Reducing Ultraprocessed Foods From the Diets of Patients With Depression: A Pilot Crossover Trial» در سپتامبر ۲۰۲۶ در JAMA Psychiatry منتشر شد. پژوهشگران در این مطالعه بررسی کردند که آیا کاهش شدید مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده در افراد مبتلا به افسردگی امکان‌پذیر است و آیا این تغییر می‌تواند با تغییر علائم افسردگی و اضطراب همراه باشد.
نکته مهم این است که هدف اصلی پژوهش، اثبات اثر درمانی حذف غذای فوق‌فرآوری‌شده نبود. این مطالعه یک Pilot Crossover Trial بود؛ یعنی یک کارآزمایی مقدماتی متقاطع که بیشتر برای بررسی امکان اجرای مداخله و به‌دست‌آوردن شواهد اولیه طراحی شده بود.
طراحی مطالعه چگونه بود؟
این پژوهش از ژوئن ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۵ انجام شد و ۲۰ فرد ۱۸ تا ۸۰ ساله مبتلا به افسردگی در آن شرکت کردند. شرکت‌کنندگان باید نمره PHQ-9 حداقل ۵، مصرف بالای غذای فوق‌فرآوری‌شده و دست‌کم یک ناهنجاری متابولیک داشتند.
۱۴ نفر از ۲۰ شرکت‌کننده، یعنی ۷۰ درصد، زن بودند و میانگین سن شرکت‌کنندگان ۴۳٫۷ سال بود. ۱۴ نفر نیز در کنار افسردگی، اضطراب داشتند. همه شرکت‌کنندگان وزن بالا و دست‌کم یک اختلال متابولیک داشتند.
مطالعه به شکل متقاطع و با ترتیب تصادفی انجام شد. یک گروه ابتدا چهار هفته رژیم معمول خود را ادامه داد و سپس چهار هفته رژیم کمUPF داشت. گروه دیگر ابتدا رژیم کمUPF را دنبال کرد و سپس به رژیم معمول بازگشت.
شرکت‌کنندگان مواد غذایی مورد نیاز رژیم کمUPF را خودشان خریداری می‌کردند و از پژوهشگران راهنمایی دریافت می‌کردند. از آنها خواسته شد در طول مطالعه دارو، روان‌درمانی، ورزش و میزان خواب خود را تغییر ندهند. در نهایت ۱۹ نفر مطالعه را کامل کردند.
مصرف UPF بیش از ۸۵ درصد کاهش یافت
کاهش مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده بسیار چشمگیر بود. میانگین امتیاز مصرف UPF از ۱۰٫۱۰ در شروع مطالعه به ۱٫۴۲ پس از مداخله رسید. این تفاوت از نظر آماری معنادار بود و P کمتر از ۰٫۰۰۱ گزارش شد.
بر اساس گزارش پژوهشگران، این تغییر معادل کاهش بیش از ۸۵ درصدی مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده بود.
نتایج افسردگی چه بود؟
پژوهشگران سه معیار مختلف برای بررسی علائم افسردگی استفاده کردند:
- PHQ-9: میانگین نمره در دوره رژیم کمUPF برابر ۵٫۵۳ بود، درحالی‌که در دوره رژیم معمول ۸٫۶۸ گزارش شد. تفاوت درمانی ۳٫۱۲- امتیاز بود و P کمتر از ۰٫۰۰۱ به دست آمد.
- MADRS: میانگین نمره در رژیم کمUPF برابر ۸٫۰۵ و در رژیم معمول ۱۸٫۹ بود. تفاوت درمانی ۱۰٫۷۸- امتیاز گزارش شد و P کمتر از ۰٫۰۰۱ بود.
- QIDS: میانگین نمره در رژیم کمUPF برابر ۵٫۲۱ و در رژیم معمول ۸٫۸۹ بود. تفاوت درمانی ۳٫۶۷- امتیاز گزارش شد و P کمتر از ۰٫۰۰۱ بود.
اضطراب نیز کاهش یافت
برای بررسی اضطراب از مقیاس GAD-7 استفاده شد. میانگین نمره در دوره رژیم کمUPF ۴٫۶۳ بود، درحالی‌که در دوره رژیم معمول ۷٫۳۷ گزارش شد.
تفاوت درمانی ۲٫۷۴- امتیاز بود و P برابر ۰٫۰۰۴ به دست آمد.
بنابراین در این نمونه کوچک، دوره مصرف غذای کمUPF با کاهش قابل‌توجه علائم افسردگی و کاهش نمره اضطراب همراه بود. پژوهشگران همچنین هیچ عارضه نامطلوبی گزارش نکردند.
آیا حذف غذای فوق‌فرآوری‌شده افسردگی را درمان می‌کند؟
خیر. نتایج این مطالعه چنین نتیجه‌ای را ثابت نمی‌کند.
مهم‌ترین محدودیت پژوهش، تعداد بسیار کم شرکت‌کنندگان است. تنها ۲۰ نفر وارد مطالعه شدند و ۱۹ نفر آن را کامل کردند. علاوه بر این، مطالعه مقدماتی و بدون کورسازی بود و مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده نیز با گزارش شرکت‌کنندگان ارزیابی شد.
بنابراین یافته‌ها نشان می‌دهند کاهش شدید UPF در این گروه با بهبود علائم افسردگی و اضطراب همراه بود. این نتیجه با اثبات اینکه حذف UPF باعث درمان افسردگی می‌شود تفاوت دارد.
پژوهشگران نیز بر نیاز به مطالعات بزرگ‌تر و دقیق‌تر تأکید کرده‌اند. مطالعات آینده می‌توانند با نمونه‌های بزرگ‌تر، طراحی دقیق‌تر و روش‌های عینی‌تر برای اندازه‌گیری مصرف غذا انجام شوند.
غذای فوق‌فرآوری‌شده چیست؟ نگاهی به طبقه‌بندی NOVA
برای فهمیدن اینکه چه غذایی واقعاً UPF محسوب می‌شود، باید میان چهار گروه اصلی طبقه‌بندی NOVA تفاوت قائل شد. این سیستم غذاها را بر اساس نوع و میزان فرآوری به چهار گروه تقسیم می‌کند.
۱. Unprocessed یا Minimally Processed
غذاهای غیرفرآوری‌شده یا کم‌فرآوری‌شده در این گروه قرار می‌گیرند. این مواد یا اصلاً فرآوری نشده‌اند یا فرآوری آنها برای افزایش ماندگاری، آماده‌سازی یا سهولت مصرف انجام شده است.
- میوه و سبزی تازه یا منجمد
- حبوبات خشک
- برنج و غلات
- تخم‌مرغ
- گوشت و ماهی
- شیر
- ماست ساده
- آجیل ساده
شست‌وشو، پوست‌گیری، خردکردن، خشک‌کردن، پاستوریزه‌کردن، سردکردن و انجماد می‌توانند در محدوده فرآوری حداقلی قرار بگیرند.
۲. Processed Culinary Ingredients
این گروه شامل مواد غذایی فرآوری‌شده‌ای است که معمولاً به‌عنوان مواد اولیه در آشپزی استفاده می‌شوند.
- روغن‌های گیاهی
- کره
- شکر
- نمک
- آرد
برای مثال، روغن زیتون بسته‌بندی‌شده یک محصول صنعتی است، اما صرفاً صنعتی بودن آن باعث نمی‌شود در گروه غذای فوق‌فرآوری‌شده قرار بگیرد.
۳. Processed Food
غذاهای فرآوری‌شده معمولاً از یک غذای اصلی همراه با موادی مانند نمک، شکر یا روغن تهیه می‌شوند. هدف فرآوری می‌تواند افزایش ماندگاری یا تغییر طعم باشد، اما غذای اصلی همچنان قابل تشخیص است.
- سبزیجات کنسروی ساده
- ماهی کنسروی
- پنیر
- برخی نان‌های ساده
- میوه‌های کنسروی
بنابراین هر غذای کنسروی یا بسته‌بندی‌شده الزاماً UPF نیست. فرآوری صنعتی یا بسته‌بندی به‌تنهایی برای قرار دادن یک محصول در گروه چهارم NOVA کافی نیست.
۴. Ultra-processed Food
غذاهای فوق‌فرآوری‌شده یا UPF محصولاتی هستند که معمولاً از ترکیب مواد استخراج‌شده از غذاها، مواد مشتق‌شده از آنها و افزودنی‌های مختلف تولید می‌شوند.
این محصولات اغلب برای دستیابی به طعم، بافت، ماندگاری و راحتی بیشتر طراحی می‌شوند. در فهرست مواد تشکیل‌دهنده آنها ممکن است موادی دیده شود که معمولاً در آشپزی خانگی استفاده نمی‌شوند.
- نوشیدنی‌های شیرین و نوشابه‌ها
- تنقلات بسته‌بندی‌شده شیرین یا شور
- بسیاری از شیرینی‌ها و بیسکویت‌های صنعتی
- برخی غلات صبحانه و بارهای انرژی
- برخی غذاهای آماده برای گرم‌کردن
- ناگت‌ها و فرآورده‌های گوشتی بازساخته‌شده
- نودل‌ها و سوپ‌های فوری
- برخی بستنی‌ها و دسرهای صنعتی
چطور Ingredient List را بررسی کنیم؟
برای تشخیص غذای فوق‌فرآوری‌شده نباید فقط به ظاهر بسته‌بندی نگاه کرد. عبارت‌هایی مانند «صنعتی»، «بسته‌بندی‌شده» یا «فرآوری‌شده» به‌تنهایی نشان نمی‌دهند یک محصول UPF است.
فهرست مواد تشکیل‌دهنده یا Ingredient List می‌تواند اطلاعات بیشتری در اختیار مصرف‌کننده قرار دهد.
به چه ترکیباتی توجه کنیم؟
وجود موادی مانند پروتئین‌های هیدرولیزشده، نشاسته‌های اصلاح‌شده، روغن‌های هیدروژنه یا استریفیه‌شده و برخی افزودنی‌های عملکردی و حسی می‌تواند از نشانه‌های مهم در شناسایی محصولات فوق‌فرآوری‌شده باشد.
برخی از این افزودنی‌ها عبارت‌اند از:
- طعم‌دهنده‌ها و تقویت‌کننده‌های طعم
- رنگ‌های خوراکی
- شیرین‌کننده‌های غیرقندی
- امولسیفایرها
- غلیظ‌کننده‌ها
- مواد ژل‌کننده
- مواد لعاب‌دهنده
با این حال، نباید وجود یک ماده منفرد را به‌صورت مکانیکی تفسیر کرد. طبقه‌بندی NOVA بر نوع و هدف کلی فرآوری تمرکز دارد و برخی محصولات ممکن است در مرز میان گروه‌ها قرار بگیرند.
یک مثال واقعی از بررسی برچسب
فرض کنید یک بسته جو دوسر حاوی «جو دوسر، کشمش و بادام» باشد. بسته‌بندی‌شدن این محصول به‌تنهایی آن را به UPF تبدیل نمی‌کند.
در مقابل، محصولی که فهرست مواد تشکیل‌دهنده آن شامل ترکیبی از شربت‌ها، روغن‌های اصلاح‌شده، پروتئین‌های جداشده، طعم‌دهنده‌ها، رنگ‌ها و امولسیفایرها باشد، احتمال بیشتری دارد که در گروه چهارم NOVA قرار بگیرد.
پس بسته‌بندی‌شدن، تولید کارخانه‌ای یا ماندگاری طولانی به‌تنهایی به معنای فوق‌فرآوری‌شدن نیست.
محور Gut-Brain Axis چه ارتباطی با خلق‌وخو دارد؟
محور روده و مغز یا Gut-Brain Axis به ارتباط دوطرفه میان دستگاه گوارش و مغز گفته می‌شود. این ارتباط از مسیرهای مختلفی انجام می‌شود و پژوهشگران در سال‌های اخیر نقش رژیم غذایی، میکروبیوم روده، سیستم ایمنی و پیام‌رسان‌های عصبی و متابولیک را در این ارتباط بررسی کرده‌اند.
یکی از فرضیه‌های مطرح درباره UPF این است که رژیم غذایی سرشار از این محصولات ممکن است با تغییر محیط روده، عملکرد سد روده یا فرایندهای التهابی ارتباط داشته باشد. تغییرات احتمالی در میکروبیوم روده نیز یکی دیگر از مسیرهای مورد بررسی است.
با این حال، اینها مکانیسم‌های پیشنهادی هستند و نباید به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده معرفی شوند. شواهد فعلی هنوز ارتباط مستقیم مکانیکی میان مصرف UPF و ایجاد اختلال افسردگی اساسی را ثابت نکرده‌اند.
به بیان ساده، دانشمندان می‌دانند ارتباط روده و مغز واقعی و مهم است، اما هنوز دقیقاً مشخص نیست که آیا و چگونه مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده می‌تواند از این مسیر بر خلق‌وخو اثر بگذارد.
اگر بخواهیم مصرف UPF را کاهش دهیم، از کجا شروع کنیم؟
- Ingredient List را بخوانید: به‌جای تکیه بر ظاهر بسته‌بندی، ترکیبات محصول را بررسی کنید.
- غذاهای کم‌فرآوری‌شده را بیشتر کنید: میوه، سبزی، حبوبات، غلات، تخم‌مرغ، ماهی، گوشت و مغزها نمونه‌هایی از گزینه‌های کم‌فرآوری‌شده هستند.
- Processed Food را با UPF اشتباه نگیرید: پنیر، ماهی کنسروی یا برخی نان‌های ساده لزوماً غذای فوق‌فرآوری‌شده نیستند.
- از افراط پرهیز کنید: مطالعه جدید مبنایی برای حذف کامل همه غذاهای بسته‌بندی‌شده یا صنعتی نیست.
- در صورت ابتلا به افسردگی درمان تخصصی را کنار نگذارید: نتایج این پژوهش جایگزین دارو، روان‌درمانی یا ارزیابی متخصص سلامت روان نیست.
جمع‌بندی
غذای فوق‌فرآوری‌شده با هر غذای بسته‌بندی‌شده یا صنعتی یکسان نیست. برای تشخیص آن باید به چارچوب NOVA، نوع فرآوری و فهرست مواد تشکیل‌دهنده توجه کرد.
مطالعه سپتامبر ۲۰۲۶ در JAMA Psychiatry روی ۲۰ فرد مبتلا به افسردگی نشان داد که کاهش بیش از ۸۵ درصدی مصرف UPF با کاهش نمرات افسردگی در مقیاس‌های PHQ-9، MADRS و QIDS و کاهش نمره اضطراب در GAD-7 همراه بود.
با این حال، این مطالعه کوچک و مقدماتی است و نشان نمی‌دهد حذف UPF درمان افسردگی است. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای به پژوهش‌های بزرگ‌تر و دقیق‌تر نیاز است.
همچنین محور روده و مغز می‌تواند یکی از مسیرهای احتمالی برای بررسی ارتباط میان رژیم غذایی و خلق‌وخو باشد، اما مکانیسم‌هایی مانند تغییر میکروبیوم، اختلال سد روده و التهاب هنوز توضیح‌های قطعی و اثبات‌شده‌ای برای اثر UPF بر افسردگی نیستند.
اگر قصد دارید مصرف غذای فوق‌فرآوری‌شده را کاهش دهید، یک قدم ساده بردارید: دفعه بعد که محصول بسته‌بندی‌شده‌ای می‌خرید، به‌جای توجه صرف به ظاهر بسته، Ingredient List را بخوانید.
سؤالات متداول
غذای فوق‌فرآوری‌شده چیست؟
غذای فوق‌فرآوری‌شده محصولی است که معمولاً با استفاده از ترکیبات صنعتی و افزودنی‌های مختلف برای ایجاد طعم، بافت، ماندگاری یا راحتی بیشتر تولید می‌شود.
آیا هر غذای بسته‌بندی‌شده UPF است؟
خیر. بسته‌بندی یا تولید صنعتی به‌تنهایی باعث نمی‌شود یک غذا در گروه UPF قرار بگیرد. برخی غذاهای بسته‌بندی‌شده در گروه غذاهای کم‌فرآوری‌شده یا فرآوری‌شده NOVA هستند.
آیا کاهش UPF افسردگی را درمان می‌کند؟
خیر. مطالعه جدید فقط نشان داد کاهش شدید UPF در یک گروه کوچک با بهبود علائم افسردگی و اضطراب همراه بود. این مطالعه ثابت نمی‌کند حذف UPF درمان افسردگی است.
Gut-Brain Axis چیست؟
Gut-Brain Axis یا محور روده و مغز شبکه ارتباطی دوطرفه میان دستگاه گوارش و مغز است. نقش آن در ارتباط احتمالی میان رژیم غذایی و خلق‌وخو همچنان در حال بررسی است.
چگونه UPF را از روی برچسب تشخیص دهیم؟
فهرست مواد تشکیل‌دهنده را بررسی کنید و به ترکیباتی مانند پروتئین‌های هیدرولیزشده، نشاسته‌های اصلاح‌شده، روغن‌های هیدروژنه یا استریفیه‌شده و برخی افزودنی‌های حسی و عملکردی توجه داشته باشید. البته یک ماده منفرد به‌تنهایی برای طبقه‌بندی قطعی محصول کافی نیست.
منابع
- JAMA Psychiatry — «Reducing Ultraprocessed Foods From the Diets of Patients With Depression: A Pilot Crossover Trial» — سپتامبر ۲۰۲۶.
- University of California, San Francisco (UCSF) — گزارش پژوهش درباره کاهش غذای فوق‌فرآوری‌شده و علائم افسردگی.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — منابع مربوط به طبقه‌بندی NOVA.
- Pan American Health Organization (PAHO/WHO) — منابع علمی درباره غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و طبقه‌بندی NOVA.
لینک مقاله JAMA Psychiatry
