اگر چند سال قبل در یک جمع ده‌نفره می‌پرسیدید چه کسی روزش را با قهوه شروع می‌کند، شاید دو سه دست بالا می‌رفت. امروز اما اسپرسو، آمریکانو، لاته، قهوه دمی و حتی موکاپات به بخشی از واژگان روزمره خیلی‌ها تبدیل شده‌اند. از میز کار و دانشگاه گرفته تا ماشین، باشگاه و خانه، قهوه تقریباً همه‌جا دیده می‌شود.
اما چه اتفاقی افتاده است؟ آیا ما ناگهان عاشق طعم تلخ قهوه شده‌ایم یا پشت این موج، دلایل اجتماعی و روانی عمیق‌تری وجود دارد؟
شاید پاسخ را باید جایی میان تغییر سبک زندگی، فشارهای کاری، خستگی ذهنی، شبکه‌های اجتماعی و حتی شرایط اقتصادی جست‌وجو کرد.
قهوه دیگر فقط یک نوشیدنی نیست
محبوبیت قهوه را نمی‌توان فقط به کافئین آن نسبت داد. اگر ماجرا صرفاً بیدار ماندن بود، چای و ده‌ها نوشیدنی دیگر هم می‌توانستند همین نقش را ایفا کنند.
قهوه برای نسل جدید کم‌کم تبدیل به یک «آیین روزانه» شده است.
صدای آسیاب کردن دانه‌ها، بوی قهوه تازه، چند دقیقه منتظر ماندن برای آماده شدن موکاپات یا دستگاه اسپرسو و حتی همان چند دقیقه‌ای که فنجان را در دست می‌گیریم، یک توقف کوتاه در میان سرعت بالای زندگی ایجاد می‌کند.
برای کسی که از صبح با پیام‌های کاری، شبکه‌های اجتماعی، اخبار، ترافیک و نگرانی‌های روزمره درگیر است، همین توقف کوچک می‌تواند ارزش زیادی داشته باشد.
شاید به همین دلیل است که جمله «اول قهوه، بعد شروع روز» برای بسیاری دیگر فقط یک شوخی اینترنتی نیست.
آیا حال روحی جامعه در افزایش مصرف قهوه نقش دارد؟
این بخش از ماجرا جالب‌تر است.
در دوره‌هایی که فشار روانی، نگرانی درباره آینده، حجم کار و خستگی ذهنی افزایش پیدا می‌کند، آدم‌ها معمولاً به دنبال عادت‌های کوچک و قابل پیش‌بینی می‌گردند؛ چیزهایی که حداقل برای چند دقیقه احساس کنترل، لذت یا آرامش ایجاد کنند.
برای یک نفر این کار پیاده‌روی است، برای دیگری موسیقی و برای فرد دیگری نوشیدن یک فنجان قهوه.
کافئین نیز می‌تواند به صورت موقت هوشیاری و تمرکز را افزایش دهد و احساس خستگی را کمتر کند. همین ویژگی باعث شده قهوه برای افرادی که ساعت‌های طولانی کار یا مطالعه می‌کنند جذاب‌تر شود.
البته اینجا یک مرز مهم وجود دارد: قهوه درمان افسردگی، اضطراب یا مشکلات روحی نیست.
پژوهش‌های مختلف تنها از وجود ارتباط‌هایی میان مصرف متعادل قهوه و برخی شاخص‌های خلق‌وخو یا کاهش خطر افسردگی در بعضی گروه‌ها صحبت کرده‌اند و این موضوع به معنای جایگزین شدن قهوه با درمان پزشکی یا روان‌شناختی نیست.
اگر دوست دارید این موضوع را دقیق‌تر بررسی کنید، مطلب چگونه قهوه می‌تواند شما را از افسردگی نجات دهد نگاه مفصل‌تری به رابطه قهوه، کافئین و خلق‌وخو دارد.
از طرف دیگر، قهوه برای همه اثر یکسانی ندارد. فردی ممکن است بعد از یک فنجان قهوه احساس تمرکز و انرژی بیشتری داشته باشد، در حالی که فرد دیگری با همان مقدار دچار بی‌قراری، تپش قلب یا اضطراب شود.
پس احتمالاً نمی‌توان گفت مردم چون حال روحی خوبی ندارند بیشتر قهوه می‌خورند؛ اما می‌توان گفت فشارهای زندگی مدرن یکی از عواملی است که جذابیت این «استراحت کوتاه کافئینی» را بیشتر کرده است.
نقش اقتصاد؛ وقتی یک فنجان قهوه تبدیل به تفریح کوچک می‌شود
جنبه اقتصادی ماجرا شاید در نگاه اول متناقض به نظر برسد.
قهوه و کافی‌شاپ ارزان نیستند. پس چرا در شرایطی که هزینه‌های زندگی بیشتر شده، مصرف قهوه همچنان محبوب‌تر می‌شود؟
یک توضیح احتمالی این است که با گران‌تر شدن تفریح‌های بزرگ، آدم‌ها بیشتر به سمت لذت‌های کوچک‌تر می‌روند.
سفر، رستوران، خریدهای بزرگ یا تفریح‌های چندساعته ممکن است برای بخشی از جامعه به هزینه قابل توجهی تبدیل شده باشند؛ اما یک فنجان قهوه هنوز می‌تواند تجربه‌ای کوتاه و در دسترس ایجاد کند.
در واقع برای بعضی‌ها قهوه نه یک هزینه غذایی، بلکه نوعی «تفریح کوچک روزانه» است.
حتی رفتار دیگری هم در سال‌های اخیر بیشتر دیده می‌شود: انتقال تجربه کافه به خانه.
کسی که قبلاً برای هر فنجان قهوه به کافی‌شاپ می‌رفت، ممکن است امروز یک موکاپات یا اسپرسوساز خانگی داشته باشد و قهوه‌اش را خودش آماده کند. به این ترتیب هم آیین نوشیدن قهوه باقی می‌ماند و هم هزینه هر فنجان قابل کنترل‌تر می‌شود.
به همین دلیل بازار خرید پودر قهوه و قهوه‌های آماده برای روش‌های مختلف دم‌آوری هم اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ مخصوصاً برای کسانی که آسیاب ندارند و می‌خواهند بدون دردسر در خانه قهوه درست کنند.
اینستاگرام هم بی‌تقصیر نیست!
بخش دیگری از محبوبیت قهوه را باید در شبکه‌های اجتماعی جست‌وجو کرد.
قهوه از آن چیزهایی است که خوب عکاسی می‌شود.
یک فنجان لاته کنار لپ‌تاپ، اسپرسو کنار کتاب، میز کار مینیمال با یک V60 یا ویدیوی آماده کردن قهوه با موکاپات، همگی به بخشی از تصویر «سبک زندگی» در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند.
نتیجه این شده که قهوه فقط چیزی نیست که می‌نوشیم؛ گاهی بخشی از تصویری است که از خودمان می‌سازیم.
نوع قهوه، روش دم‌آوری و حتی فنجانی که استفاده می‌کنیم، می‌تواند درباره سبک زندگی و سلیقه ما چیزی بگوید.
همین اتفاق باعث شده اصطلاحاتی که زمانی فقط باریستاها با آن‌ها سروکار داشتند، وارد مکالمات روزانه شوند. امروز افراد بیشتری درباره عربیکا و روبوستا، درجه آسیاب، کرما، رست، موکاپات و قهوه دمی صحبت می‌کنند.
نسل خسته‌ای که باید همچنان کار کند
یکی از دلایل مهم محبوبیت قهوه را احتمالاً باید در مدل کاری و زندگی امروز جست‌وجو کرد.
بخش بزرگی از کارهای امروزی به تمرکز ذهنی طولانی نیاز دارند. برنامه‌نویسی، تولید محتوا، طراحی، حسابداری، درس خواندن، کار با تلفن همراه و حتی رانندگی طولانی، همگی فعالیت‌هایی هستند که خستگی ذهنی ایجاد می‌کنند.
در چنین شرایطی کافئین جذاب است؛ چون می‌تواند برای مدتی احساس خواب‌آلودگی را کاهش دهد.
اما یک خطر کوچک هم اینجا وجود دارد.
گاهی قهوه تبدیل به ابزاری برای پنهان کردن کمبود خواب می‌شود. فرد شب دیر می‌خوابد، صبح با قهوه خودش را بیدار می‌کند، بعدازظهر دوباره قهوه می‌خورد و مصرف دیرهنگام کافئین دوباره خواب شب را به تأخیر می‌اندازد.
به این ترتیب چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن قهوه به جای مکمل یک سبک زندگی سالم، تبدیل به وسیله‌ای برای ادامه دادن یک برنامه فرسایشی می‌شود.
بنابراین شاید سؤال درست این نباشد که «قهوه خوب است یا بد؟» بلکه باید پرسید: «ما چرا و چه زمانی قهوه می‌نوشیم؟»
چرا قهوه خانگی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؟
چند سال قبل درست کردن یک قهوه خوب در خانه برای خیلی‌ها کاری تخصصی به نظر می‌رسید. امروز آموزش استفاده از موکاپات، فرنچ پرس، اسپرسوساز و ابزارهای دمی تقریباً همه‌جا پیدا می‌شود.
از طرف دیگر دسترسی آنلاین به انواع قهوه هم کار را ساده‌تر کرده است.
فروشگاه‌های تخصصی مانند کافارو نیز دقیقاً روی همین تغییر رفتار تمرکز کرده‌اند؛ یعنی کسی که می‌خواهد در خانه قهوه درست کند، بتواند بر اساس نوع دستگاه، میزان کافئین و سلیقه طعمی خود انتخاب مناسب‌تری داشته باشد.
این تغییر یک نتیجه اقتصادی هم دارد: به جای خرید هر فنجان از کافه، می‌توان هزینه را با تهیه قهوه و دم‌آوری در خانه مدیریت کرد.
البته کافه همچنان نقش اجتماعی خودش را دارد. خیلی‌ها برای خود قهوه به کافه نمی‌روند؛ برای ملاقات، کار کردن، قرار دوستانه یا چند ساعت فاصله گرفتن از خانه می‌روند. بنابراین بعید است قهوه خانگی جای کافی‌شاپ را بگیرد. این دو بیشتر در کنار یکدیگر رشد کرده‌اند.
آیا ما واقعاً بیشتر قهوه دوست داریم یا بیشتر به آن نیاز پیدا کرده‌ایم؟
احتمالاً هر دو.
ذائقه جامعه تغییر کرده و افراد بیشتری با انواع قهوه آشنا شده‌اند. شبکه‌های اجتماعی هم این روند را سریع‌تر کرده‌اند. دسترسی به تجهیزات خانگی و خرید اینترنتی نیز تهیه قهوه را آسان‌تر کرده است.
اما در کنار تمام این‌ها، نمی‌توان نقش خستگی، فشار کاری و نیاز به چند دقیقه فاصله گرفتن از روزمرگی را نادیده گرفت.
قهوه برای خیلی‌ها همان چند دقیقه است.
چند دقیقه‌ای که تلفن کنار می‌رود، کار متوقف می‌شود و تنها چیزی که اهمیت دارد یک فنجان گرم است.
شاید به همین دلیل است که در دوره‌ای که زندگی پیچیده‌تر، سریع‌تر و از نظر اقتصادی و ذهنی پرتنش‌تر شده، یک عادت بسیار ساده تا این اندازه محبوب شده است.
یک فنجان قهوه قرار نیست همه‌چیز را حل کند
قهوه نمی‌تواند مشکلات اقتصادی را حل کند، خستگی مزمن را از بین ببرد یا جای درمان مشکلات روحی را بگیرد.
اما می‌تواند یک آیین کوچک باشد؛ فرصتی برای مکث، گفت‌وگو یا شروع دوباره کار.
و شاید راز محبوبیت امروز قهوه دقیقاً همین باشد: در جهانی که کنترل خیلی از اتفاقات از دست ما خارج است، انتخاب نوع قهوه، آماده کردن آن و چند دقیقه نوشیدنش هنوز جزو همان چیزهای کوچک و قابل‌کنترلی است که می‌توانیم برای خودمان نگه داریم.
شاید ما فقط قهوه‌خورتر نشده‌ایم؛ شاید بیشتر از قبل به همین لحظه‌های کوچک نیاز داریم.
