کاهش وزن معمولاً بهعنوان یک پیروزی قطعی برای سلامتی در نظر گرفته میشود. پزشکان وزن کمتر بدن را با کنترل بهتر قند خون و کاهش خطر ابتلا به بیماریهای مزمن مرتبط میدانند.
در سالهای جوانی، کاهش وزن اغلب بدون نگرانی خاصی به بهبود سلامت عمومی کمک میکند.
اما در میانسالی شرایط متفاوت میشود. سیستمهای بدن واکنشهای جدیدی نشان میدهند و کاهش وزن میتواند تغییرات پنهانی را در مغز فعال کند.
پژوهش جدیدی از دانشگاه بنگوریون نقب نشان میدهد که کاهش وزن در میانسالی اگرچه متابولیسم را بهبود میدهد، اما همزمان پاسخهای استرسی را در نواحی کلیدی مغز فعال میکند.
تغییرات کاهش وزن در میانسالی
دانشمندان چاقی ناشی از رژیم غذایی و کاهش وزن را در موشها در دو مرحله از زندگی بررسی کردند. یک گروه نماینده دوران جوانی بود و گروه دیگر نماینده میانسالی.
هر دو گروه با رژیم پرچرب دچار افزایش وزن شدند و سپس با بازگشت به رژیم غذایی معمول وزن خود را کاهش دادند. سطح قند خون در هر دو گروه سنی بهبود یافت که نشان میدهد کاهش وزن حتی در میانسالی نیز کنترل گلوکز را بازیابی میکند.
موشهای میانسال وزن اضافی را آهستهتر از موشهای جوان از دست دادند. با این حال، تحمل گلوکز در مدتزمانی کوتاه به سطح سالم بازگشت.
این یافتهها از یک ایده روشن حمایت میکنند: بهبود متابولیک میتواند پیش از پایان کامل کاهش وزن رخ دهد. کنترل مناسب قند خون نیازمند انتظار طولانی نیست.
کاهش وزن در میانسالی چگونه به مغز فشار میآورد
در حالی که متابولیسم بهبود یافت، بافت مغز الگوی متفاوتی نشان داد. پژوهشگران بر هیپوتالاموس تمرکز کردند؛ ناحیهای از مغز که گرسنگی، مصرف انرژی و تعادل هورمونی را کنترل میکند.
چاقی بهخودیخود التهاب این ناحیه را افزایش میدهد. کاهش وزن در مراحل اولیه، التهاب را در موشهای میانسال حتی بیشتر کرد.
میکروگلیاها که سلولهای ایمنی داخل مغز هستند، فعالتر شدند و اندازه آنها افزایش یافت. بزرگ شدن میکروگلیا معمولاً نشانه یک وضعیت التهابی است.
دانشمندان همچنین فعالسازی قویتر NF-kappa B را شناسایی کردند؛ سیگنالی مولکولی که با پاسخهای ایمنی مرتبط است. این فعالسازی برای چندین هفته در مراحل اولیه کاهش وزن ادامه داشت.
در موشهای جوان، کاهش وزن با کاهش خفیف التهاب مغزی همراه بود. اما در موشهای میانسال، واکنش کاملاً معکوس بود و فعالیت ایمنی مغز افزایش یافت.
ژنها از تغییرات عمیقتر پرده برمیدارند
برای درک عمیقتر این تغییرات، پژوهشگران فعالیت ژنها را در هیپوتالاموس بررسی کردند. هزاران ژن در طول کاهش وزن در موشهای میانسال تغییر فعالیت نشان دادند.
بسیاری از ژنهای مرتبط با تولید انرژی و ترمیم سلولی کمفعال شدند. مسیرهای مربوط به فسفریلاسیون اکسیداتیو و تولید گرما نیز کاهش فعالیت داشتند.
این مسیرها به سلولها کمک میکنند انرژی تولید کنند و استرس را مدیریت نمایند. کاهش فعالیت آنها نشان میدهد سلولهای مغزی ممکن است در مواجهه با تغییرات ناگهانی انرژی در میانسالی دچار چالش شوند.
در مقابل، موشهای جوان تغییرات ژنی بسیار کمتری نشان دادند که بیانگر تابآوری بیشتر در سنین پایینتر است.
سلامت متابولیک همچنان بهبود مییابد
یک نتیجه شگفتانگیز نیز بهدست آمد. حتی با افزایش التهاب مغزی، کنترل قند خون بسیار سریع به حالت طبیعی بازگشت.
نظریههای پیشین بر این باور بودند که کاهش التهاب مغز باید پیش از بازیابی متابولیک رخ دهد. نتایج این پژوهش این دیدگاه را به چالش میکشد. بهبود کنترل گلوکز میتواند بدون آرام شدن پاسخهای ایمنی مغز اتفاق بیفتد.
«یافتههای ما نشان میدهد کاهش وزن در میانسالی نسخه کپیشدهای از آنچه در جوانی جواب میدهد نیست.»
— آلون زِمِر، دانشجوی MD-PhD و نویسنده اول پژوهش
«کاهش وزن همچنان برای بازیابی سلامت متابولیک در چاقی ضروری است، اما باید تأثیر آن بر مغز میانسالی را بهتر بشناسیم تا سلامت مغز به خطر نیفتد.»
بافت چربی چگونه به استرس مغز دامن میزند
پژوهشگران بافت چربی خارج از مغز را نیز بررسی کردند. در موشهای میانسال، التهاب درون بافت چربی در مراحل اولیه کاهش وزن همچنان بالا باقی ماند.
سلولهای چربی سیگنالهای التهابی و اسیدهای چرب را وارد جریان خون کردند. سطوح بالاتر اسیدهای چرب در گردش میتوانند به مغز برسند و میکروگلیاها را فعال کنند.
ارتباط معناداری میان التهاب بافت چربی و اندازه میکروگلیا در هیپوتالاموس مشاهده شد. این پیوندها نشاندهنده نوعی ارتباط میان چربی بدن و سلولهای ایمنی مغز است.
تجزیه سریع چربی در طول کاهش وزن ممکن است سلولهای مغزی را با سیگنالهای انرژی بیشازحد مواجه کند و التهاب را فعال سازد.
ابزارهای پیشرفته، اثرات پنهان را آشکار میکنند
«مطالعه ما پاسخ تطبیقی بدن به کاهش وزن را در دو بُعد مکمل مولکولی و ساختاری توصیف میکند.»
— دکتر الکساندرا تسیتسرینا، دانشگاه بنگوریون نقب
این تصویربرداری پیشرفته با میکروسکوپی دقیق و تحلیل محاسباتی امکان شناسایی تغییرات ظریف با پیامدهای بالقوه سلامت را فراهم کرد.
چنین ابزارهایی به دانشمندان اجازه داد سلولهای منفرد میکروگلیا را بررسی کنند و سیگنالهای مولکولی را شناسایی نمایند که روشهای استاندارد ممکن است از آنها غافل شوند.
انتخابهای کاهش وزن در میانسالی اهمیت دارند
کاهش وزن در میانسالی همچنان مزایای متابولیک روشنی دارد. کاهش قند خون خطر دیابت را کم میکند و از سلامت بلندمدت حمایت مینماید. با این حال، واکنشهای مغزی نیز نیازمند توجه هستند.
التهاب موقت ممکن است به سازگاری بدن کمک کند، اما استرس طولانیمدت یا تکرارشونده میتواند خطر افت حافظه یا بیماریهای تحلیلبرنده عصبی را در آینده افزایش دهد.
پژوهشهای آینده ممکن است رویکردهای آهستهتر و تدریجیتر برای کاهش وزن را بررسی کنند. تنظیم سرعت میتواند فشار بر سلولهای مغزی را کاهش دهد و در عین حال مزایای متابولیک را حفظ کند.
همچنین ممکن است درمانهایی برای آرامسازی التهاب مغزی در طول کاهش وزن توسعه یابد.
این مطالعه در نشریه علمی GeroScience منتشر شده است.
اگر به ارتباط میان کاهش وزن، مغز و سلامت متابولیک علاقهمند هستید، مقالههای مرتبط ما را بخوانید یا دیدگاه خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید.
