- حدود نیمی از گونههای مناطق معتدل در گرمترین بخش محدوده زیستی خود از بین رفتهاند.
- مناطق معتدل سریعتر از مناطق استوایی در حال گرم شدن هستند.
- بیش از ۷۰ درصد گونهها قادر به مهاجرت به زیستگاههای خنکتر نبودهاند.
تغییرات اقلیمی و حیات وحش؛ گونههایی که انتظار نداشتیم بیشتر آسیب ببینند
اگر از مردم بپرسید تغییرات اقلیمی در کجا بیشترین آسیب را به حیات وحش وارد میکند، بسیاری به جنگلهای بارانی، صخرههای مرجانی و گونههای استوایی اشاره میکنند که تنها در بازه محدودی از دما قادر به زندگی هستند. برای سالها دانشمندان نیز همین باور را داشتند.
اما پژوهشی گسترده که هزاران گونه گیاهی و جانوری را بررسی کرده است، نشان میدهد این فرضیه قدیمی ممکن است کاملاً وارونه باشد. گونههایی که با سریعترین سرعت در حال ناپدید شدن هستند، شاید در مناطقی معتدل و فصلی زندگی کنند؛ مناطقی که کیلومترها از جنگلهای بارانی فاصله دارند.
چرخشی غافلگیرکننده در درک تأثیر تغییرات اقلیمی
تیمی پژوهشی به سرپرستی گوپال مورالی از دانشگاه آریزونا (UArizona)، دادههای مربوط به بررسیهای حیات وحش را از نزدیک به ۴۰ هزار منطقه در سراسر جهان گردآوری کرد.
پژوهشگران بیش از ۵۱۰۰ گونه گیاهی و جانوری را طی سالها و حتی دههها دنبال کردند.
آنچه محققان اندازهگیری کردند، «انقراضهای محلی» بود؛ وضعیتی که طی آن یک گونه از منطقهای خاص ناپدید میشود اما همچنان در نقاط دیگر به حیات خود ادامه میدهد. این نوع از دست رفتن خاموش گونهها، از نخستین نشانههای جهان در حال گرم شدن محسوب میشود.
نتایج نشان داد تقریباً نیمی از تمام گونههای مناطق معتدل در گرمترین بخش محدوده زیستی خود از بین رفتهاند. در میان گونههای استوایی، این رقم به حدود یکسوم میرسید.
فرضیه قدیمی چرا شکل گرفت؟
دانشمندان دلایل منطقی برای تمرکز بر مناطق استوایی داشتند. گونههای استوایی در شرایطی تکامل یافتهاند که دمای هوا در طول سال تغییر چندانی نمیکند. به همین دلیل تصور میشد توان تحمل دماهایی را که هرگز تجربه نکردهاند، نداشته باشند.
در مقابل، گیاهان و جانوران مناطق معتدل هر سال نوسانات دمایی تابستان تا زمستان را تجربه میکنند. انتظار میرفت همین موضوع باعث شود هنگام افزایش دما مقاومتر باشند.
با این حال، جان وینز، استاد بومشناسی و زیستشناسی تکاملی دانشگاه آریزونا، پیشتر روندی متفاوت گزارش کرده بود.
مطالعه او در سال ۲۰۱۶ که تعداد بسیار کمتری از گونهها را بررسی کرده بود، نشان داده بود که تلفات در مناطق استوایی شدیدتر است.
گرمایش سریعتر در مناطق معتدل
مناطق معتدل، بهویژه نواحی نزدیک به قطبها، در حال حاضر سریعتر از مناطق استوایی گرم میشوند.
در بازهای ۲۵ ساله، دمای گرمترین مناطق معتدل حدود ۶ درجه فارنهایت افزایش یافت. در مقابل، سریعترین مناطق گرمشونده استوایی تنها حدود نصف این مقدار افزایش دما را تجربه کردند.
همین اختلاف برای عبور جمعیتهای جانوری و گیاهی از آستانه بقا کافی است.
در سراسر شمال دور، سرعت گرمایش بسیار فراتر از میانگین جهانی بوده است. گیاهان و جانورانی که هرگز به تحمل گرمای زیاد نیاز نداشتند، اکنون ناچار شدهاند با شرایط جدید سازگار شوند.
گونهها چگونه به افزایش دما پاسخ میدهند؟
پژوهشگران با مقایسه واکنش گونهها به افزایش دما دریافتند گونههای مناطق معتدل دستکم به اندازه گونههای استوایی آسیبپذیر هستند. در برخی تحلیلها، حتی حساسیت بیشتری نیز از خود نشان دادند.
این نتیجه، باور دیرینهای را به چالش میکشد که زندگی در اقلیمهای فصلی بهطور طبیعی گونهها را برای مقابله بهتر با گرمایش آماده میکند.
مقاومت فصلی که قرار بود نقش سپر محافظ را ایفا کند، پس از فرا رسیدن موج گرما مزیت واقعی ایجاد نکرد.
این الگو در میان گروههای بسیار متفاوت از موجودات، چه در خشکی چه در آب، مشاهده شد و محدود به شاخه خاصی از درخت حیات نبود.
هیچ پناهگاه امنی وجود ندارد
در مناطق استوایی، بیشترین تلفات در گرمترین بخش محدوده پراکنش گونهها رخ داد؛ نتیجهای که انتظار میرفت.
اما در مناطق معتدل، جمعیتها تقریباً در سراسر نقشه در حال ناپدید شدن بودند. گونهها فقط در حاشیههای گرم آسیب ندیدند، بلکه در تمام زیستگاههای خود روند کاهشی را تجربه کردند.
وینز گفت: «برای جمعیت بسیاری از گونههای مناطق معتدل، واقعاً هیچ نقطه امنی وجود ندارد.»
بسیاری تصور میکنند حیات وحش با افزایش دما به سادگی به مناطق خنکتر مهاجرت خواهد کرد. اما این تیم دریافت بیش از ۷۰ درصد گونهها در همان محل باقی ماندهاند.
بسیاری از آنها جایی برای رفتن ندارند:
- جادهها، شهرها، مسیر حرکت را مسدود میکنند.
- زمینهای کشاورزی مانع جابهجایی میشوند.
- ماهیها در دریاچهها و رودخانههای خود گرفتار میمانند.
- گونههای کوهستانی تا جایی بالا میروند که دیگر کوهی برای صعود باقی نمیماند.
در کوه لمون در نزدیکی توسان آریزونا، تنههای خشک درختانی که زمانی در ارتفاعات پایینتر رشد میکردند، هنوز پابرجا هستند.
بازنگری در ارزیابی خطرات اقلیمی
سالها تلاشهای حفاظتی مرتبط با اقلیم بر مناطق استوایی متمرکز بود و این مناطق بهعنوان خط مقدم نابودی تنوع زیستی شناخته میشدند.
این مطالعه نشان میدهد مناطق معتدل نیز به همان اندازه نیازمند توجه هستند. نتایج همچنین مشخص میکند که در هر منطقه باید به دنبال چه الگوهایی بود.
اگر جمعیتهای مناطق معتدل بتوانند در هر نقطهای از محدوده پراکنش خود از بین بروند، تمرکز صرف بر گرمترین نواحی، بخش بزرگی از خطر را نادیده میگیرد.
مورالی گفت: «هم در گونههای استوایی هم در گونههای معتدل، هماکنون آثار این پدیده را مشاهده میکنیم.»
این یافتهها پیشبینی آیندهای دور نیستند. پژوهشگران مناطقی را که تحت تأثیر شدید جنگلزدایی و گسترش ساختوساز قرار گرفته بودند، کنار گذاشتند. بنابراین نتایج به خسارتهای واقعی و فعلی در طبیعت اشاره دارد.
هشداری جدی برای آینده حیات وحش
پیام اصلی این پژوهش روشن است؛ در دادههای اخیر، گونههای مناطق معتدل سریعتر از گونههای استوایی از محدوده زیستی خود ناپدید میشوند.
این موضوع تعیین میکند زیستشناسان از این پس تمرکز خود را کجا قرار دهند. دیگر نمیتوان مناطق استوایی را تنها کانون بحران دانست.
عرضهای جغرافیایی میانی که مدتها ایمن تصور میشدند، اکنون نیازمند پایش دقیق در سراسر محدوده پراکنش گونهها هستند، نه فقط در گرمترین نقاط آن.
پرسشهای جدیدی نیز مطرح شدهاند؛ اینکه این تلفات با چه سرعتی گسترش خواهند یافت، کدام گونهها توان سازگاری دارند، آیا مناطق حفاظتشده میتوانند با جهان در حال گرم شدن همگام شوند یا خیر.
نتایج این پژوهش در نشریه Nature Climate Change منتشر شده است.
سؤالات متداول
آیا گونههای استوایی بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی میبینند؟
بر اساس این مطالعه، گونههای مناطق معتدل در سالهای اخیر سریعتر از گونههای استوایی دچار انقراض محلی شدهاند.
انقراض محلی چیست؟
به وضعیتی گفته میشود که یک گونه از منطقهای خاص ناپدید شود اما همچنان در سایر مناطق حضور داشته باشد.
چرا گونههای مناطق معتدل آسیبپذیر شدهاند؟
زیرا این مناطق با سرعت بیشتری گرم میشوند و بسیاری از گونهها توان سازگاری یا مهاجرت به زیستگاههای مناسب را ندارند.
آیا گونهها میتوانند به مناطق خنکتر مهاجرت کنند؟
بیش از ۷۰ درصد گونههای بررسیشده در محل خود باقی ماندهاند و موانع طبیعی و انسانی جابهجایی آنها را دشوار کرده است.
این پژوهش در کجا منتشر شده است؟
این مطالعه در مجله علمی Nature Climate Change منتشر شده است.
نتیجهگیری
پژوهش جدید نشان میدهد در موضوع تغییرات اقلیمی و حیات وحش باید نگاه سنتی خود را تغییر دهیم. مناطق معتدل دیگر پناهگاههای امن محسوب نمیشوند و حفاظت از گونهها نیازمند توجهی گستردهتر و دقیقتر است.
اگر به آینده تنوع زیستی اهمیت میدهید، یافتههای علمی جدید را دنبال کنید و آگاهی خود را درباره پیامدهای واقعی تغییرات اقلیمی افزایش دهید.
