هر سال میلیونها نفر برای انجام مناسک حج به مکه سفر میکنند. این سفر یکی از مهمترین عبادات در اسلام به شمار میرود.
زائران مسیرهای طولانی را پیاده طی میکنند، در فضای باز عبادت میکنند، چندین روز میان مکانهای مقدس جابهجا میشوند.
اما این سفر معنوی اکنون خطرناکتر از گذشته شده است. افزایش دمای زمین فشار شدیدی بر بدن انسان وارد میکند، شرایط حج را دشوارتر کرده است.
حج در برابر موج گرمای شدید
حج برای مسلمانانی که توانایی انجام آن را دارند یک فریضه دینی است. هر سال حدود دو میلیون نفر در مکه گرد هم میآیند تا این مراسم را انجام دهند.
بیشتر مناسک حج در فضای باز برگزار میشود. زائران ساعتهای طولانی پیادهروی میکنند، در حال دعا میایستند، چند روز در محیطهای روباز حضور دارند.
منطقه مکه بهطور طبیعی آبوهوای بسیار گرمی دارد، بهویژه در فصل تابستان.
در ژوئن ۲۰۲۴ حدود ۱۳۰۰ نفر در جریان حج جان خود را از دست دادند. علت اصلی این اتفاق گرمای شدید اعلام شد.
دما بسیار بالا بود. همزمان رطوبت هوا نیز افزایش یافته بود، موضوعی که خنک شدن بدن را دشوارتر میکند. بسیاری از زائران ساعتهای طولانی بدون محافظت کافی در برابر آفتاب در فضای باز حضور داشتند.
گرمای شدید چگونه بدن انسان را تحت تاثیر قرار میدهد
دانشمندان شرایط حج ۲۰۲۴ را بررسی کردند. آنها مفهومی به نام «حد بقای بدن» را مطالعه کردند. این نقطه زمانی است که بدن دیگر حتی با تعریق نیز قادر به خنک کردن خود نیست.
بر اساس نتایج این پژوهش، در چندین ساعت از هر روز حج، حتی افراد جوان ۱۸ تا ۴۰ ساله نیز از مرز ایمنی عبور کرده بودند.
به این معنا که حتی افراد سالم و جوان نیز در معرض خطر جدی قرار داشتند. یکی از روزها شرایط بسیار بحرانیتری داشت.
بررسیها نشان داد در تاریخ ۱۷ ژوئن ۲۰۲۴، ترکیب دمای بالا، رطوبت شدید حدود چهار ساعت پیاپی از آستانه تحمل بدن انسان عبور کرده بود.
در چنین شرایطی بدن انسان دیگر نمیتواند تنها با تعریق دمای داخلی خود را کنترل کند، حضور در فضای باز بدون سایه میتواند تهدیدکننده جان انسان باشد.
در عمل، چهار ساعت حضور در گرمای بیرون میتوانست برای بسیاری از افراد مرگبار باشد.
افزایش دمای زمین، خطر حج را بیشتر میکند
تاریخ برگزاری حج هر سال تغییر میکند، زیرا بر اساس تقویم قمری تعیین میشود. به همین دلیل زمان آن هر سال کمی زودتر میشود.
در حال حاضر حج بهتدریج از ماههای بسیار گرم فاصله میگیرد، موضوعی که بهصورت موقت باعث کاهش فشار گرما شده است.
اما حدود سال ۲۰۵۰، مراسم حج دوباره در اوج تابستان برگزار خواهد شد. تا آن زمان پیشبینی میشود دمای جهانی نیز افزایش بیشتری پیدا کند.
این موضوع میتواند باعث شود زائران آینده با شرایطی حتی سختتر از سال ۲۰۲۴ روبهرو شوند. دانشمندان با استفاده از مدلهای اقلیمی آینده این وضعیت را بررسی کردهاند.
نتایج این تحقیقات نشان میدهد عبور از مرز تحمل بدن انسان در آینده سریعتر و مکررتر اتفاق خواهد افتاد. این مسئله نیاز فوری به اقدامات سازگاری و همچنین کاهش اثرات تغییرات اقلیمی را نشان میدهد.
به بیان ساده، موجهای گرمای خطرناک در آینده طولانیتر و شدیدتر خواهند شد.
افزایش جمعیت زائران، افزایش ریسک سلامت
حتی افزایش اندک دمای جهانی نیز میتواند خطرات سلامتی را به شکل چشمگیری بیشتر کند.
اگر میانگین گرمایش زمین به ۱.۵ درجه سانتیگراد برسد، خطر گرمازدگی در حج میتواند پنج برابر شود. در صورت رسیدن به ۲ درجه، این خطر ممکن است تا ۱۰ برابر افزایش پیدا کند.
عربستان سعودی قصد دارد امکان حضور تعداد بیشتری از مسلمانان در حج را فراهم کند تا افراد بیشتری بتوانند این فریضه دینی را انجام دهند.
اما حضور جمعیت بیشتر در شرایط گرمای شدید، به معنای افزایش کلی خطرات نیز خواهد بود.
مقامات سعودی در سالهای اخیر ایستگاههای خنککننده، فضاهای سایهدار، خدمات درمانی پیشرفتهتری ایجاد کردهاند. بخشی از مناسک نیز اکنون در محیطهای سرپوشیده انجام میشود.
این اقدامات به کاهش خطر کمک میکنند، اما نمیتوانند تهدید گرمای شدید را کاملاً از بین ببرند.
آینده حج در عصر تغییرات اقلیمی
مراسم حج را نمیتوان بهراحتی جابهجا یا تغییر داد، زیرا مناسک آن باید در مکانها و زمانهای مشخصی انجام شود.
پژوهشگران معتقدند حتی اگر راهکارهای سازگاری دولت عربستان بخشی از خطرات را کاهش دهد، ماهیت سنتی حج همچنان در برابر گرمای شدید آسیبپذیر خواهد بود.
به همین دلیل، کاهش گرمایش جهانی همچنان مهمترین راهکار برای حفظ امنیت زائران در آینده محسوب میشود.
این مسئله نیازمند کاهش انتشار گازهای گلخانهای در سراسر جهان است.
اگر دمای زمین در آینده کنترل شود، احتمال ایمنتر شدن مراسم حج نیز افزایش پیدا میکند.
گرمای شدید، تهدیدی جدی برای زائران حج
بسیاری از زائران از کشورهای آسیایی و آفریقایی میآیند؛ کشورهایی که سهم کمتری در ایجاد تغییرات اقلیمی داشتهاند، اما بیشترین آسیب را تحمل میکنند.
این موضوع پرسشهایی درباره عدالت اقلیمی و مسئولیت جهانی ایجاد کرده است.
در حال حاضر، قرار گرفتن حج در ماههای خنکتر فرصتی برای برنامهریزی بهتر، توسعه زیرساختهای ایمنی فراهم کرده است.
اما اتفاقات سال ۲۰۲۴ نشان داد گرمای شدید همین حالا نیز یک تهدید جدی برای سلامت زائران محسوب میشود.
آینده مراسم حج تا حد زیادی به واکنش جهان در برابر تغییرات اقلیمی وابسته خواهد بود.
این تحقیقات قرار است در مجمع عمومی ۲۰۲۶ اتحادیه علوم زمین اروپا ارائه شود؛ رویدادی که در ماه می ۲۰۲۶ برگزار خواهد شد.
جمعبندی
گرمایش زمین اکنون به یکی از مهمترین چالشهای مراسم حج تبدیل شده است. افزایش دما، رطوبت بالا، ازدحام جمعیت میتواند امنیت میلیونها زائر را در سالهای آینده تهدید کند.
برای مطالعه تازهترین گزارشهای علمی، اخبار تغییرات اقلیمی، تحلیل رویدادهای جهانی، مقالات ما را دنبال کنید.
