دو کودک پیشدبستانی ممکن است در طول یک هفته به یک اندازه بخوابند، اما عادتهای خواب کاملاً متفاوتی داشته باشند.
یکی از آنها تقریباً هر روز در ساعت مشخصی به خواب میرود و بیدار میشود. دیگری برنامه خوابی دارد که هر شب تغییر میکند.
پژوهش جدید نشان میدهد این تفاوت میتواند برای یادگیری اهمیت داشته باشد.
کودکانی که برنامه خواب منظمتری نداشتند، در ارزیابیهای مربوط به واژگان و حافظه عملکرد ضعیفتری از خود نشان دادند؛ صرفنظر از اینکه در مجموع چند ساعت خوابیده بودند.
اهمیت خواب منظم در رشد شناختی کودکان
برای سالها دانشمندان خواب بیشتر بر مدت زمان خواب تمرکز داشتند.
اما پژوهشهای جدیدتر، منظم بودن خواب را نیز به عنوان شاخصی مستقل از سلامت در نظر میگیرند؛ یعنی اینکه زمان خواب و میزان خواب یک کودک از روزی به روز دیگر تا چه اندازه ثابت باقی میماند.
در یکی از مطالعات انجامشده روی بزرگسالان، برنامههای خواب نامنظم با وضعیت سلامت ضعیفتر مرتبط بودند و گاهی حتی بهتر از مدت زمان خواب میتوانستند خطرات سلامتی را پیشبینی کنند.
بیشتر این شواهد از مطالعات نوجوانان و بزرگسالان به دست آمده بود، نه کودکانی که تازه به سن پیشدبستانی رسیدهاند.
همین شکاف پژوهشی باعث شد کارولینا روسین، دانشجوی تحصیلات تکمیلی دانشگاه ماساچوست امهرست، توجه خود را به کوچکترین گروه سنی معطوف کند.
او و همکارانش میخواستند بدانند آیا بینظمی در برنامه خواب با نحوه تفکر و یادگیری کودکان پیشدبستانی ارتباط دارد یا خیر.
بررسی الگوهای خواب در کودکان پیشدبستانی
پژوهشگران وضعیت خواب ۳۷۹ کودک پیشدبستانی با میانگین سنی کمی بیش از چهار سال را بررسی کردند.
برای این کار از فناوری «اکتیگرافی» استفاده شد؛ حسگرهای کوچکی که روی مچ دست قرار میگیرند و با ثبت حرکات بدن زمان خواب و بیداری کودک را تخمین میزنند.
به جای محاسبه مجموع ساعات خواب، محققان میزان نوسان برنامه خواب هر کودک را اندازهگیری کردند.
یکی از شاخصها تغییرات نقطه میانی خواب را ثبت میکرد؛ یعنی زمانی که دقیقاً در میانه فاصله بین به خواب رفتن و بیدار شدن قرار دارد.
شاخص دیگری تغییرات مدت زمان خواب از شبی به شب دیگر را اندازهگیری میکرد.
معیار سوم که «جتلگ اجتماعی» نام دارد، اختلاف زمان خواب کودک در روزهای برنامهریزیشده و روزهای آزاد را نشان میداد؛ پدیدهای که پیشتر در مطالعات بزرگسالان نیز توصیف شده است.
به طور میانگین، زمان خوابیدن و بیدار شدن کودکان حدود نیم ساعت تغییر داشت و مدت زمان خواب شبانه نوسانات بیشتری را نشان میداد.
ارزیابی حافظه، واژگان و توجه
برای سنجش تواناییهای شناختی و یادگیری، کودکان سه آزمون مختلف را انجام دادند.
در آزمون اول، دایره واژگان آنها بررسی شد. از کودکان خواسته میشد تصویری را که با واژه گفتهشده مطابقت داشت انتخاب کنند.
آزمون دوم حافظه دیداری-فضایی را ارزیابی میکرد؛ توانایی به خاطر سپردن محل قرارگیری اشیا در فضا.
کودکان ابتدا یک شبکه از خانهها را مشاهده میکردند و سپس باید به خاطر میآوردند کدام خانهها علامتگذاری شده بودند.
سومین آزمون نیز توجه اجرایی را میسنجید؛ توانایی تمرکز کردن و نادیده گرفتن عوامل حواسپرتی.
همه کودکان در تمام آزمونها شرکت نکردند. امتیازهای واژگان از بیش از ۳۰۰ کودک به دست آمد، اما آزمونهای حافظه و توجه هر کدام روی گروه کوچکتری شامل حدود ۶۰ کودک انجام شد.
تأثیر الگوی خواب بر عملکرد یادگیری
زمانی که پژوهشگران میزان نظم خواب را با نتایج آزمونها مقایسه کردند، تأثیر آن بر زبانآموزی کاملاً آشکار شد.
کودکانی که ساعت خواب و بیداری آنها از شبی به شب دیگر تغییرات بیشتری داشت و همچنین کودکانی که مدت خوابشان نوسان بیشتری نشان میداد، واژگان کمتری را درک میکردند.
افزایش جتلگ اجتماعی نیز با عملکرد ضعیفتر در آزمون واژگان همراه بود.
این ارتباط حتی پس از حذف اثر مجموع ساعات خواب نیز باقی ماند. به عبارت دیگر، دو کودک با تعداد ساعات خواب برابر میتوانستند نتایج متفاوتی کسب کنند.
حافظه فضایی نیز الگوی مشابهی نشان داد.
کودکانی که زمان خواب نامنظمتر و جتلگ اجتماعی بیشتری داشتند، در یادآوری محل علامتها روی شبکه عملکرد ضعیفتری داشتند.
با این حال، مدت زمان خواب تأثیری بر این امتیازها نداشت.
یافته غیرمنتظره پژوهش
نتیجهای که محققان را شگفتزده کرد به آزمون توجه اجرایی مربوط میشد.
هیچ ارتباطی میان توجه اجرایی و شاخصهای منظم بودن خواب مشاهده نشد.
این نتیجه برخلاف انتظار پژوهشگران بود. اگر خواب نامنظم باعث کاهش عملکرد در واژگان و حافظه میشد، انتظار میرفت توانایی تمرکز نیز تحت تأثیر قرار گیرد.
اما هیچ رابطهای در این زمینه مشاهده نشد.
روسین این تفاوت را نشانهای دانست که خواب نامنظم ممکن است همه مهارتهای ذهنی را به یک شکل تحت تأثیر قرار ندهد.
به گفته او، تحقیقات بیشتری لازم است تا مشخص شود آیا این الگو در گروههای سنی و شرایط اجتماعی مختلف نیز تکرار میشود یا خیر.
چرا ثبات در ساعت خواب اهمیت دارد؟
نتایج این مطالعه نشان داد ثبات در برنامه خواب، مستقل از تعداد ساعات خواب، نقش مهمی ایفا میکند.
ممکن است کودکی ۱۰ تا ۱۳ ساعت خواب توصیهشده را دریافت کند، اما اگر این ساعات در زمانهای نامنظم توزیع شوند، همچنان از مزایای کامل خواب بهرهمند نشود.
برای خانوادهها، این یافته توجه را به بخشهایی از برنامه روزانه جلب میکند که معمولاً کمتر مورد توجه قرار میگیرند؛ از جمله ثابت نگه داشتن ساعت خواب و بیداری حتی در روزهای تعطیل.
پژوهشگران سالهاست که ارتباط میان عادتهای سالم خواب و یادگیری، حافظه کودکان خردسال را گزارش کردهاند.
البته این مطالعه تنها ارتباط میان عوامل را نشان میدهد و ثابت نمیکند که خواب نامنظم مستقیماً باعث کاهش عملکرد شناختی میشود.
ممکن است عوامل دیگری در محیطهای خانوادگی آشفته هم بر کیفیت خواب و هم بر عملکرد شناختی کودکان تأثیر بگذارند.
با این حال، حتی پس از حذف اثر مجموع ساعات خواب، ارتباط میان بینظمی خواب و نتایج ضعیفتر همچنان باقی ماند.
نگاهی تازه به نقش خواب در رشد کودکان
مهمترین دستاورد این پژوهش، بررسی کوچکترین گروه سنی در این حوزه است.
تا پیش از این، بیشتر شواهد مربوط به ارتباط میان خواب نامنظم و عملکرد شناختی از مطالعات نوجوانان و بزرگسالان به دست آمده بود.
اینکه آیا همین الگو در کودکانی که هنوز در حال یادگیری نخستین واژههای خود هستند نیز وجود دارد، پرسشی بود که پاسخ روشنی نداشت.
کارولینا روسین میگوید: «این یافتهها شواهد رو به رشدی را تقویت میکنند که نشان میدهد منظم بودن خواب، نه فقط مدت زمان آن، نقش مهمی در رشد سالم کودکان ایفا میکند.»
اکنون پرسشهای اصلی بر علت و گستره این تأثیر متمرکز شدهاند.
اگر برنامههای خواب منظم بتوانند عملکرد شناختی کودکان را بهبود دهند، والدین و پزشکان ابزاری ساده اما مؤثر در اختیار خواهند داشت؛ ابزاری به سادگی تعیین یک ساعت خواب ثابت.
گام بعدی پژوهشگران بررسی این فرضیه در گروههای سنی بیشتر و محیطهای خانوادگی متنوعتر است.
نتایج این مطالعه در نشریه علمی Sleep منتشر شده است.
نتیجهگیری
این پژوهش نشان میدهد که منظم بودن خواب کودکان پیشدبستانی میتواند نقشی مهم در رشد واژگان، حافظه و فرآیند یادگیری آنها داشته باشد. بنابراین والدین علاوه بر توجه به مدت خواب، باید ثبات در ساعت خواب و بیداری را نیز به عنوان بخشی مهم از سلامت و رشد شناختی فرزند خود در نظر بگیرند.
