پادزهری که در یک درمانگاه روستایی نگهداری میشود، فقط برای همان ماری کاربرد دارد که بر اساس زهرش ساخته شده است. اگر ویال اشتباه استفاده شود، عملاً هیچ اثری نخواهد داشت.
سیستمهای درمانی سالها تأمین این پادزهرها را بر پایه یک فرض ساده تنظیم کرده بودند: مارهای خطرناک هر منطقه در همان محدوده باقی میمانند.
اما تا امروز، هیچکس تمام ۵۰۸ گونه مار سمی خطرناک جهان را بهصورت یکجا، با جزئیات دقیق نقشهبرداری نکرده بود تا مشخص شود این خزندگان در آینده به کدام مناطق حرکت خواهند کرد.
اکنون پاسخ این پرسش، برنامه تأمین پادزهرها را تغییر داده است.
مارگزیدگی؛ قاتلی فراموششده در عصر تغییرات اقلیمی
سالانه حدود ۱۳۰ هزار نفر بر اثر مارگزیدگی جان خود را از دست میدهند، ۴۰۰ هزار نفر دیگر نیز با آسیبهای دائمی زنده میمانند؛ از قطع عضو گرفته تا نارسایی کلیه، آسیب عصبی، ناتوانیهایی که زندگی کاری افراد را نابود میکند.
تقریباً تمام این قربانیان در مناطق روستایی دور از خدمات درمانی زندگی میکنند. این بحران سالها فقط یک مشکل توسعهای در نظر گرفته میشد، نه یک مسئله زیستمحیطی.
سازمان جهانی بهداشت قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ میزان مرگومیر و ناتوانی ناشی از مارگزیدگی را به نصف کاهش دهد، اما همواره در تعیین محل مناسب برای ارسال کمکها با مشکل روبهرو بوده است.
«آنا اف. وی. پینتور» زیستشناس بخش کنترل بیماریهای گرمسیری نادیدهگرفتهشده در ژنو، هدایت این پروژه را برای رفع این خلأ اطلاعاتی بر عهده داشت.
تیم او با جزئیاتی بیسابقه مشخص کرد خطرناکترین مارهای جهان واقعاً در چه مناطقی زندگی میکنند.
نقشهبرداری از تمام گونههای مار سمی جهان
پژوهشگران دادههای مربوط به حضور مارها را از پایگاههای اطلاعاتی عمومی، مجموعههای موزهای، یادداشتهای میدانی، مقالات علمی، پستهای تأییدشده شبکههای اجتماعی جمعآوری کردند.
بیش از ۳۰ متخصص مارشناسی تمام اطلاعات را بررسی کردند تا بزرگترین پایگاه داده مکانی مارها در جهان شکل بگیرد.
سپس پژوهشگران مناسب بودن زیستگاه را برای تمام ۵۰۸ گونه مار سمی دارای اهمیت پزشکی مدلسازی کردند.
مشاهدات هر گونه با دادههای اقلیمی، پوشش گیاهی، خاک، جمعیت انسانی در مقیاس دقیق مقایسه شد.
در مرحله بعد، مدلها به آینده منتقل شدند. پژوهشگران پیشبینیهای اقلیمی سالهای ۲۰۵۰ و ۲۰۹۰ را وارد کردند؛ آن هم بر اساس سناریویی که در آن انتشار کربن همچنان بالا باقی میماند.
نتیجه این کار، یک اطلس جهانی از محل زندگی مارها در دهههای آینده بود.
همپوشانی مناطق زندگی انسانها و مارهای سمی
تیم تحقیقاتی شاخصی به نام «شاخص همپوشانی مار و انسان» ایجاد کرد؛ معیاری که نشان میدهد چه تعداد انسان در قلمرو بالقوه هر گونه مار زندگی میکنند.
هر جا جمعیت انسانها و مارها هر دو متراکم باشند، شرایط برای افزایش خطر فراهم میشود.
بیشترین همپوشانی در مناطق جنوب صحرای آفریقا و کمربند جنوب آسیا بهویژه هند مشاهده شد. بخشهایی از آمریکای مرکزی، آمریکای جنوبی، خاورمیانه نیز در معرض خطر قرار دارند.
نقشههای جدید، تصویر واقعی بار جهانی مارگزیدگی را تأیید میکنند.
تا پیش از این مطالعه، هیچ پژوهشی چنین تصویری را با این میزان جزئیات، برای تمام گونهها ارائه نکرده بود.
مطالعات جهانی قبلی فقط حدود ۲۰۰ گونه شناختهشده را پوشش میدادند و بسیاری از گونههای نادر یا کمتر مطالعهشده کاملاً نادیده گرفته شده بودند.
برندگان و بازندگان تغییرات اقلیمی در میان مارهای سمی
پیشبینیها فقط یک مسیر مشخص را نشان نمیدهند. برخی گونهها قلمرو خود را از دست میدهند.
برای مثال، «پاف آدر» یا افعی پفکی آفریقایی تا سال ۲۰۹۰ با کاهش شدید زیستگاه روبهرو خواهد شد، زیرا شرایط اقلیمی مطلوبش از بین میرود.
اما همه مارها در وضعیت مشابهی نیستند.
برخی گونهها قلمرو بیشتری به دست میآورند. برای نمونه، کبری تفکننده گردنسیاه که عامل تعداد زیادی از مارگزیدگیها در شرق و غرب آفریقا است، احتمالاً در سراسر قاره گسترش پیدا میکند.
دو گونه آمریکای شمالی شامل «کاتنماوث» و «کاپرهِد» نیز بهتدریج به مناطق شمالیتر حرکت خواهند کرد.
با این حال، بیشتر مارهای سمی در مجموع زیستگاه بیشتری از دست میدهند تا آنچه به دست میآورند.
بیش از نیمی از گونهها تا سال ۲۰۹۰ کاهش قابلتوجهی در محدوده زیستی و همپوشانی با جمعیت انسانی خواهند داشت؛ حتی در سناریوی انتشار بالای کربن.
تغییر محدوده پراکندگی مارها در جهان
وقتی پژوهشگران حرکت گونهها را در مناطق مختلف میانگینگیری کردند، الگوی مشخصی آشکار شد.
مارها به سمت عرضهای جغرافیایی بالاتر حرکت میکنند؛ در نیمکره شمالی به سمت شمال، در استرالیا به سمت جنوب. این روند با تلاش گونهها برای دنبال کردن دماهای مناسب سازگار است.
البته رفتار هر گونه متفاوت است.
در ایالات متحده، مار کاتنماوث وارد ایالتهایی میشود که پیشتر خارج از محدوده طبیعی آن بودند.
گونه مرگبار «کریت چندنواره» در آسیا به سمت شمال چین حرکت میکند.
در استرالیا، مارهای کشنده از مناطق خشک داخلی به سمت سواحل پیشروی میکنند.
در آفریقا و آمریکای جنوبی وضعیت پیچیدهتر است؛ مناطقی از رشد در کنار نواحی کاهش جمعیت در حوزههای کنگو و آمازون دیده میشود.
مطالعهای منطقهای در هند نیز الگوی مشابهی را نشان داده بود؛ تغییری متفاوت از یک دره به دره دیگر. بنابراین نقشههای کلی بهتنهایی کافی نیستند.
پادزهرها باید همراه با مارها جابهجا شوند
درمان مارگزیدگی شدید به دسترسی سریع به پادزهر مناسب در بیمارستان وابسته است.
بیشتر پادزهرها فقط برای گونههای مشخص یا گروههای منطقهای خاص طراحی شدهاند. در نتیجه، درمانگاهی که برای یک جامعه مار خاص تجهیز شده، ممکن است در برابر گونهای دیگر کاملاً بیفایده باشد.
ویال اشتباه یعنی زمان ازدسترفته.
با جابهجایی گونهها، زنجیره تأمین نیز باید تغییر کند.
برای مثال، درمانگاهی در کارولینای شمالی که امروز بهندرت با مارگزیدگی کاپرهِد روبهرو میشود، ممکن است طی ۲۰ سال آینده موارد بسیار بیشتری را تجربه کند.
همچنین بیمارستانی در کنیا که اکنون عمدتاً موارد افعی پفکی را مدیریت میکند، احتمال دارد در آینده بیشتر با کبریهای تفکننده مواجه شود.
تیم پینتور این مجموعه داده را بهگونهای طراحی کرد که بلافاصله قابل استفاده باشد. نقشههای کشوری روی پلتفرم عمومی سازمان جهانی بهداشت قرار گرفتهاند تا دولتها بتوانند پیش از افزایش موارد مارگزیدگی، پادزهر مناسب را در مکان درست ذخیره کنند.
مارهای سمی؛ گونههایی که باید حفظ شوند
با وجود تمام بحثها درباره گسترش محدوده مارها، داستان اصلی همچنان کاهش جمعیت است.
مارها جوندگانی را شکار میکنند که محصولات کشاورزی را نابود میکنند و بیماری گسترش میدهند. آنها بخشی حیاتی از زنجیرههای غذایی هستند.
از بین رفتن مارها میتواند به اکوسیستمهایی آسیب بزند که جوامع روستایی به آن وابستهاند.
بیش از سه مورد از هر ده گونه مار سمی مهم جهان هماکنون در فهرست گونههای در معرض تهدید، نزدیک به تهدید، یا گونههای کماطلاعات قرار دارند.
تغییرات اقلیمی فشار بیشتری بر این جمعیتها وارد خواهد کرد؛ بهویژه گونههایی که محدوده زیستی کوچکی دارند و جایی برای عقبنشینی ندارند.
این خط پایه جدید، تمام مارهای سمی دارای اهمیت پزشکی را با وضوح بالا پوشش میدهد.
سیستمهای درمانی در هند، چین، جنوب شرقی ایالات متحده اکنون میتوانند بهجای واکنش دیرهنگام، برای آینده برنامهریزی کنند.
در نهایت، نقشه خطر سرانجام با واقعیت در حال هماهنگ شدن است.
نتیجهگیری
تغییرات اقلیمی فقط دما و آبوهوا را تغییر نمیدهد؛ بلکه محدوده زیستی مارهای سمی را نیز جابهجا میکند. این تغییر میتواند بحران مارگزیدگی را به مناطق جدید منتقل کند و سیستمهای درمانی جهان را مجبور به بازنگری در برنامههای تأمین پادزهر کند.
این پژوهش نشان میدهد آمادگی زودهنگام، دادههای دقیق، برنامهریزی منطقهای نقش حیاتی در کاهش مرگومیر ناشی از مارگزیدگی خواهند داشت.
اگر به موضوعات محیطزیست، حیاتوحش، تغییرات اقلیمی علاقه دارید، مطالب بیشتر را در فوتوفن دنبال کنید.
