- ۶۰ تا ۹۰ درصد کربن مزارع قهوه در خاک ذخیره میشود.
- درختان بالغ نسبت به تعداد زیاد درختان کوچک، نقش مهمتری در ذخیره کربن دارند.
- درآمد حاصل از اعتبارهای کربنی هنوز سهم بسیار اندکی از درآمد کشاورزان را تشکیل میدهد.
آیا قهوهای که هر صبح مینوشید به سپر پنهانی از درختان نیاز دارد؟
قهوه سایهکشت (Shade-grown Coffee) سالهاست بهعنوان یکی از دوستدارترین روشهای تولید قهوه برای محیطزیست معرفی میشود. اکنون یک مطالعه جامع که نتایج دهها پژوهش میدانی را بررسی کرده است نشان میدهد بسیاری از مزایای زیستمحیطی این روش واقعاً پایه علمی دارند، هرچند برخی ادعاهای رایج هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارند.
نتایج این پژوهش نشان میدهد بزرگترین ذخیره کربن مزارع قهوه نه در تنه درختان، بلکه در خاک پنهان شده است. همچنین وجود درختان سایهدار میتواند به افزایش مقاومت مزارع در برابر خشکسالی، گرمای شدید، بارندگیهای نامنظم کمک کند.
قهوه زیر فشار فزاینده تغییرات اقلیمی
بیش از ۲۵ میلیون خانواده کشاورز خردهمالک در سراسر جهان از طریق تولید قهوه امرار معاش میکنند. بیشتر این کشاورزان در قطعات کوچک زمینهای گرمسیری فعالیت دارند، شرایطی که بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر گرمایش جهانی قرار گرفته است.
مطالعات اخیر نشان دادهاند شرایط موردنیاز برای کشت قهوه بهتدریج نامناسبتر میشود. افزایش دمای هوا، بارشهای نامنظم، طولانیتر شدن دورههای خشکسالی، همگی فشار بیشتری بر مزارع قهوه وارد میکنند.
این تغییرات علاوه بر کاهش کیفیت شرایط رشد، فرسایش خاک را نیز افزایش میدهند. بیشترین آسیب نیز متوجه کشاورزانی است که توان مالی محدودی برای جبران خسارت ناشی از برداشت ضعیف دارند.
کشاورزی جنگلمحور؛ راهکاری برای آینده قهوه
یکی از راهکارهایی که در سالهای اخیر توجه بیشتری را جلب کرده، استفاده از سیستم کشاورزی جنگلمحور (Agroforestry) است.
در این روش، گیاهان قهوه بهجای قرار گرفتن زیر نور مستقیم خورشید، در زیر سایه درختان رشد میکنند. این تغییر ساده میتواند ساختار کل مزرعه را دگرگون کند.
برای بررسی تأثیر واقعی این روش، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی Altyeb Ali Abaker Omer از دانشگاه Puer چین، نتایج ۴۶ مطالعه میدانی منتشرشده بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۵ را گردآوری و تحلیل کردند.
بیشترین ذخیره کربن دقیقاً کجاست؟
بیشتر ۴۶ مطالعه مورد بررسی، میزان کربن ذخیرهشده را در دو بخش اندازهگیری کرده بودند:
- زیستتوده چوبی درختان و درختچههای بالای سطح زمین
- کربن ذخیرهشده در خاک زیر آنها
نتایج برخلاف تصور رایج بود.
اگرچه تاج درختان بیشتر به چشم میآید، اما معمولاً این خاک است که بزرگترین مخزن کربن محسوب میشود. در بسیاری از مزارع، بین ۶۰ تا ۹۰ درصد کل کربن موجود در مزرعه داخل خاک ذخیره شده بود.
به بیان دیگر، آنچه در زیر سطح زمین قرار دارد، نقش بسیار مهمتری نسبت به آنچه دیده میشود ایفا میکند.
البته اندازهگیری ریشهها و لایههای عمیقتر خاک کار سادهای نیست. به همین دلیل بسیاری از پژوهشها این مقادیر را برآورد کردهاند، نه اینکه مستقیماً اندازهگیری کنند.
همچنین مقایسه نتایج میان مزارع مختلف دشوار است، زیرا پژوهشگران عمقهای متفاوتی از خاک را نمونهبرداری کردهاند.
اندازه درخت مهمتر از تعداد گونههاست
نتایج مطالعه نشان داد افزودن درختان سایهدار تأثیر قابل توجهی بر میزان ذخیره کربن دارد.
مزارع قهوه سایهکشت در مقایسه با مزارعی که زیر نور کامل خورشید قرار داشتند، بین دو تا چهار برابر کربن بیشتری ذخیره میکردند. این مقدار معادل حدود نیم تن تا بیش از سه تن کربن در هر جریب زمین در طول یک سال بود.
اما یکی از مهمترین یافتههای پژوهش، ارتباط ذخیره کربن با اندازه درختان بود، نه تعداد گونههای گیاهی.
چند درخت بزرگ و بالغ میتوانستند کربن بسیار بیشتری نسبت به تعداد زیادی درخت کوچک ذخیره کنند؛ موضوعی که پیشتر در بسیاری از مطالعات اختصاصی قهوه کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
از سوی دیگر، اقداماتی مانند حذف درختان سایه، تنک کردن پوشش درختی یا تبدیل مزرعه به کشت تکمحصولی قهوه، باعث کاهش محسوس ذخیره کربن میشد.
با این حال پژوهشگران تأکید میکنند سایه بیش از حد نیز میتواند عملکرد برداشت محصول را کاهش دهد. بنابراین بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که پوشش سایه در سطحی متعادل حفظ شود؛ نقطهای که میان تولید محصول، ذخیره کربن تعادل برقرار میکند.
درختان چگونه از مزارع قهوه در برابر شرایط سخت محافظت میکنند؟
همان تاج درختانی که کربن را در خود و خاک زیرشان ذخیره میکنند، شرایط محیطی مزرعه را نیز تغییر میدهند. سایه درختان باعث کاهش دمای هوای اطراف گیاهان قهوه میشود.
این پوشش درختی همچنین سرعت تبخیر آب را کاهش میدهد، به خاک کمک میکند رطوبت بیشتری در دورههای خشک حفظ کند. مطالعات مختلف نشان دادهاند این شرایط با پایداری بیشتر تولید قهوه ارتباط دارد.
شواهدی از مقاومت بیشتر در برابر بلایای طبیعی
برخی از قویترین شواهد پس از وقوع بلایای طبیعی به دست آمده است.
در مزارع آسیبدیده از طوفانهای سهمگین در پورتوریکو، مزارع قهوه سایهکشت سریعتر از مزارع بدون سایه بهبود پیدا کردند. این مزارع علاوه بر بازیابی سریعتر، مقدار بیشتری کربن نیز در خود نگه داشتند.
در اتیوپی نیز سیستمهای دارای پوشش سایه بیشتر، هم از نظر میزان ذخیره کربن، هم از نظر تراکم پوشش درختی، عملکرد بهتری نسبت به مزارع فاقد این پوشش داشتند.
در این شرایط، خاک دو نقش مهم را بهطور همزمان ایفا میکند:
- ذخیره مقدار بیشتری کربن
- بهبود ساختار خاک و افزایش توان نگهداری آب
همین ویژگیها احتمالاً به مزارع کمک میکنند دورههای خشکسالی را بهتر پشت سر بگذارند.
به بیان دیگر، خاک تنها به یک مخزن بزرگتر کربن تبدیل نمیشود، بلکه سالمتر، پایدارتر نیز خواهد بود.
کدام ادعاها هنوز به اثبات نرسیدهاند؟
بررسی جدید مرز مشخصی میان آنچه اثبات شده، آنچه هنوز فرضیه است ترسیم میکند.
آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی بر تولید قهوه بهخوبی مستند شدهاند. مطالعات متعدد کاهش مناطق مناسب کشت، افزایش آفات، دشوارتر شدن شرایط تولید را ثبت کردهاند.
اما بخش دیگر داستان، یعنی اینکه ذخیره بیشتر کربن تا چه اندازه واقعاً از مزارع در برابر تنشهای اقلیمی محافظت میکند، هنوز شواهد مستقیمی ندارد.
کمبود مطالعات میدانی مستقیم
تعداد کمی از پژوهشها عملکرد واقعی مزارع غنی از کربن را هنگام وقوع خشکسالی یا موجهای گرمای شدید اندازهگیری کردهاند.
بسیاری از مطالعات تنها از شاخصهای غیرمستقیم مانند موارد زیر استفاده کردهاند:
- میزان پوشش تاج درختان
- حجم بقایای گیاهی روی خاک
- ویژگیهای ظاهری مزرعه
در نتیجه، ارتباط میان ذخیره بالای کربن، افزایش مقاومت گیاهان در برابر تنشهای اقلیمی، اگرچه منطقی به نظر میرسد، هنوز در بسیاری از شرایط بهصورت مستقیم آزمایش نشده است.
محدود بودن دامنه جغرافیایی مطالعات
یکی دیگر از محدودیتهای این مرور علمی، تمرکز مطالعات بر چند منطقه خاص جهان است.
بخش عمده شواهد موجود از کشورهای آمریکای لاتین، شرق آفریقا، بخشهایی از آسیا به دست آمده است، در حالی که بسیاری از مناطق مهم تولیدکننده قهوه هنوز به اندازه کافی بررسی نشدهاند.
بنابراین الگویی که در کشوری مانند اتیوپی مشاهده میشود، الزاماً برای مناطقی با خاک، میزان بارندگی، شرایط اقلیمی متفاوت قابل تعمیم نیست.
آیا نگهداری درختان برای کشاورزان صرفه اقتصادی دارد؟
برای بسیاری از کشاورزان، تصمیم نهایی بر اساس مسائل اقتصادی گرفته میشود.
یکی از امیدهای مطرحشده طی سالهای اخیر، استفاده از اعتبارهای کربنی (Carbon Credits) بوده است؛ طرحهایی که در ازای ذخیره کربن در زمینهای کشاورزی به تولیدکنندگان پرداخت مالی انجام میدهند.
اما نتایج این بررسی نشان میدهد درآمد حاصل از این روش هنوز بسیار محدود است.
در یکی از معدود مطالعاتی که این موضوع را محاسبه کرده بود، پرداختهای مرتبط با اعتبار کربن کمتر از یک درصد درآمد سالانه مزرعه را تشکیل میداد.
درختان از راههای دیگری درآمد ایجاد میکنند
اگرچه درآمد حاصل از فروش اعتبار کربن ناچیز بود، اما درختان مزایای اقتصادی مهم دیگری برای خانوارهای کشاورز ایجاد میکنند.
- تولید میوه
- تأمین هیزم
- تولید چوب
- پایداری بیشتر برداشت محصول در سیستمهای کشت ترکیبی
بر همین اساس، پژوهشگران تأکید میکنند شواهد مربوط به کاهش ریسک اقتصادی در مزارع سایهکشت نسبتاً قوی است.
اما شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد ذخیره کربن بهتنهایی درآمد کشاورزان را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
در نتیجه، معرفی قهوه سایهکشت صرفاً بهعنوان راهی برای کسب درآمد از بازار کربن میتواند انتظاراتی فراتر از واقعیت ایجاد کند.
این یافتهها چه تغییری در آینده تولید قهوه ایجاد میکنند؟
این مرور علمی به یک نتیجه مهم میرسد: بخش عمده کربن مزارع قهوه در دو بخش بهصورت همزمان ذخیره میشود؛ درختان بزرگ و کهنسال، خاکی که این درختان از آن محافظت میکنند.
این نخستین مطالعهای است که سه موضوع مهم ذخیره کربن، تابآوری مزارع، معیشت کشاورزان را در قالب یک ارزیابی جامع و اختصاصی درباره مزارع قهوه کنار یکدیگر قرار میدهد.
نتایج این پژوهش پیام مهمی برای کشاورزان، برنامههای توسعه کشاورزی، سیاستگذاران دارد.
- از درختان بالغ سایهدار محافظت شود.
- پوشش سایه در سطحی متعادل حفظ شود.
- برای افزایش کوتاهمدت عملکرد، درختان بهطور گسترده حذف نشوند.
همچنین این نتایج هشداری برای طراحان برنامههای اعتبار کربن محسوب میشود؛ پرداختهای مالی ناشی از ذخیره کربن بهتنهایی نمیتواند درآمد یک مزرعه را تضمین کند.
گام بعدی پژوهشگران، انجام مطالعات میدانی مستقیم است؛ پژوهشهایی که عملکرد مزارع غنی از کربن را در شرایط واقعی مانند خشکسالی، موجهای گرما، سالهای کمبارش ارزیابی کنند.
اگر تحقیقات آینده این نتایج را تأیید کنند، درختانی که امروز بر فراز بوتههای قهوه سایه انداختهاند، میتوانند بهعنوان یک سپر اثباتشده در برابر تنشهای اقلیمی شناخته شوند؛ سپری که هم از مزرعه محافظت میکند، هم در نهایت کیفیت و پایداری فنجان قهوهای را که هر روز مینوشیم تحت تأثیر قرار میدهد.
نتایج این پژوهش در نشریه علمی Frontiers in Forests and Global Change منتشر شده است.
سؤالات متداول
قهوه سایهکشت چیست؟
قهوه سایهکشت روشی است که در آن بوتههای قهوه زیر پوشش درختان رشد میکنند. این روش به حفظ خاک، ذخیره کربن، کاهش تنشهای اقلیمی کمک میکند.
بیشترین کربن در مزارع قهوه کجا ذخیره میشود؟
بر اساس این پژوهش، بین ۶۰ تا ۹۰ درصد کربن موجود در مزارع قهوه معمولاً در خاک ذخیره میشود، نه در تنه یا شاخههای درختان.
آیا وجود درختان سایه باعث کاهش محصول میشود؟
پوشش سایه متعادل بهترین نتیجه را ایجاد میکند. سایه بیش از حد میتواند عملکرد برداشت را کاهش دهد، اما حذف کامل درختان نیز ذخیره کربن، پایداری مزرعه را کم میکند.
آیا کشاورزان از اعتبارهای کربنی درآمد قابل توجهی کسب میکنند؟
بر اساس مطالعات موجود، درآمد حاصل از اعتبارهای کربنی هنوز بسیار محدود است و در یکی از پژوهشها کمتر از یک درصد درآمد مزرعه را تشکیل میداد.
جمعبندی
این پژوهش نشان میدهد قهوه سایهکشت میتواند نقش مهمی در افزایش ذخیره کربن، بهبود سلامت خاک، افزایش تابآوری مزارع در برابر تغییرات اقلیمی داشته باشد. با این حال، برخی مزایای ادعاشده همچنان به مطالعات میدانی بیشتری نیاز دارند. حفظ درختان بالغ و ایجاد پوشش سایه متعادل، در حال حاضر یکی از عملیترین راهکارها برای پایداری تولید قهوه به شمار میرود.
اگر به موضوعات محیطزیست، کشاورزی پایدار، تغییرات اقلیمی علاقهمند هستید، مطالب فوتوفن را دنبال کنید.
