آزمایشهای MCED میتوانند سیگنال دهها سرطان را از خون شناسایی کنند، اما هنوز برای جایگزینی غربالگریهای استاندارد شواهد کافی برای کاهش مرگومیر ندارند.
- MCED با بررسی الگوهای methylation روی cell-free DNA میتواند سیگنال مربوط به انواع مختلف سرطان را از یک نمونه خون شناسایی کند.
- PATHFINDER 2 و NHS-Galleri عملکرد قابل توجهی را نشان دادند، اما NHS-Galleri به هدف اصلی کاهش Stage III/IV نرسید.
- Galleri فعلاً جایگزین ماموگرافی، کولونوسکوپی و سایر غربالگریهای استاندارد نیست و هنوز کاهش مرگومیر ناشی از سرطان با استفاده گسترده از این آزمایش ثابت نشده است.
آیا یک آزمایش خون میتواند بیش از ۵۰ نوع سرطان را پیش از بروز علائم پیدا کند؟ فناوری Multi-Cancer Early Detection یا MCED دقیقاً با همین هدف توسعه یافته است. با این حال، نتایج تازه دو مطالعه بزرگ PATHFINDER 2 و NHS-Galleri که ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ در Nature Medicine منتشر شدند، نشان میدهند فاصله میان «پیدا کردن سیگنال سرطان» و «اثبات اینکه غربالگری باعث نجات جان بیشتر افراد میشود» همچنان مهم است.
همزمان، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ کمیته مشورتی Molecular and Clinical Genetics Panel وابسته به FDA درباره درخواست تأیید پیش از عرضه Galleri تشکیل جلسه داده است. این جلسه برای بررسی و رأیگیری درباره درخواست PMA برگزار میشود و توصیه کمیته مشورتی الزامآور نیست. در اسناد رسمی FDA در همین تاریخ نیز Galleri همچنان آزمایشی توصیف شده که برای تأیید FDA در حال بررسی است و تأیید یا مجوز FDA ندارد.
MCED چیست و آزمایش Galleri چگونه سرطان را پیدا میکند؟
Multi-Cancer Early Detection به گروهی از آزمایشهای خون گفته میشود که بهجای جستوجوی یک سرطان مشخص، به دنبال نشانههای مشترک چندین نوع سرطان در یک نمونه خون هستند.
Galleri برای این کار الگوهای خاص methylation را روی قطعات cell-free DNA یا cfDNA بررسی میکند. cfDNA قطعات DNA آزادشده از سلولهاست که در جریان خون وجود دارند. سلولهای سرطانی میتوانند الگوهای متیلاسیون متفاوتی نسبت به سلولهای سالم داشته باشند. الگوریتم آزمایش از این الگوها برای شناسایی یک «سیگنال سرطان» استفاده میکند.
چطور محل احتمالی سرطان مشخص میشود؟
Galleri فقط به دنبال پاسخ «سرطان هست یا نیست» نیست. اگر سیگنال سرطان شناسایی شود، آزمایش تلاش میکند Cancer Signal Origin یا CSO را نیز پیشبینی کند؛ یعنی مشخص کند سیگنال احتمالاً از کدام بخش بدن منشأ گرفته است.
این اطلاعات قرار نیست جای تصویربرداری، نمونهبرداری یا آزمایشهای تشخیصی را بگیرد. هدف آن این است که پزشک بتواند بررسیهای بعدی را هدفمندتر انجام دهد. در PATHFINDER 2 دقت پیشبینی محل منشأ سیگنال ۹۱.۳ درصد بود. در NHS-Galleri نیز این شاخص در دورهای مختلف غربالگری حدود ۹۱ تا ۹۴ درصد گزارش شد.
PATHFINDER 2 چه چیزی نشان داد؟
مطالعه PATHFINDER 2 یک مطالعه آیندهنگر و مداخلهای در ایالات متحده و کانادا بود. در مجموع ۳۵٬۸۷۸ نفر ۵۰ ساله یا بیشتر که در زمان ورود به مطالعه شک بالینی به سرطان نداشتند، وارد مطالعه شدند. از میان آنها ۳۲٬۰۰۷ نفر برای تحلیل عملکرد آزمایش قابل ارزیابی بودند.
- نرخ شناسایی سرطان: ۰.۵۴ درصد
- Positive Predictive Value یا PPV: ۶۰.۳ درصد
- Negative Predictive Value یا NPV: ۹۹.۲ درصد
- Specificity: ۹۹.۶۴ درصد
- Episode Sensitivity برای همه سرطانها: ۳۹.۳ درصد
- Episode Sensitivity برای گروه از پیش تعیینشده ۱۲ سرطان مهم: ۶۹.۸ درصد
- دقت پیشبینی محل منشأ سیگنال: ۹۱.۳ درصد
- تعداد افراد مورد نیاز برای غربالگری جهت شناسایی یک سرطان: ۱۸۵ نفر
از ۳۵٬۳۳۵ فرد قابل ارزیابی از نظر ایمنی، ۲۱۳ نفر پس از نتیجه مثبت آزمایش تحت یک یا چند اقدام تهاجمی قرار گرفتند. در مجموع ۲۹۵ اقدام تهاجمی انجام شد و ۹۰.۵ درصد آنها غیرجراحی بودند. در زمان تحلیل، عارضه جدی مرتبط با مطالعه گزارش نشد.
یک نکته مهم درباره Sensitivity
در PATHFINDER 2، حساسیت برای همه سرطانها ۳۹.۳ درصد بود. یعنی از میان سرطانهایی که طی بازه پیگیری تعریفشده تشخیص داده شدند، آزمایش در حدود چهار مورد از هر ۱۰ مورد توانست سیگنال مثبت ایجاد کند.
این عدد برای گروه ۱۲ سرطان از پیش تعیینشده که سهم بزرگی از مرگهای ناشی از سرطان را تشکیل میدهند، به ۶۹.۸ درصد رسید. بنابراین نمیتوان یک عدد واحد را به همه انواع سرطان تعمیم داد؛ عملکرد آزمایش بسته به نوع سرطان و مرحله بیماری تفاوت دارد.
NHS-Galleri با ۱۴۲٬۲۵۰ شرکتکننده چه نشان داد؟
NHS-Galleri از نظر طراحی با PATHFINDER 2 تفاوت مهمی داشت. این مطالعه یک کارآزمایی تصادفیشده در نظام سلامت بریتانیا بود و ۱۴۲٬۲۵۰ نفر ۵۰ تا ۷۷ ساله پس از خونگیری اولیه بهطور تصادفی در گروه مداخله یا کنترل قرار گرفتند. گروه مداخله علاوه بر مراقبت معمول، آزمایش MCED دریافت کرد و افراد دارای سیگنال مثبت برای بررسی تشخیصی وارد مسیرهای استاندارد NHS شدند.
نتایج عملکرد آزمایش در سه دور غربالگری نشان داد که:
- PPV: ۵۸.۰ درصد در دور اول، ۵۰.۴ درصد در دور دوم و ۴۵.۸ درصد در دور سوم
- Specificity: بین ۹۹.۵۰ تا ۹۹.۶۰ درصد
- False Positive Rate: بین ۰.۴۰ تا ۰.۵۰ درصد
- Episode Sensitivity برای همه سرطانها: ۳۷.۲ درصد در دور اول، ۲۷.۱ درصد در دور دوم و ۲۶.۷ درصد در دور سوم
- Episode Sensitivity برای ۱۲ نوع سرطان از پیش تعیینشده: ۶۳.۴ درصد در دور اول، ۴۷.۶ درصد در دور دوم و ۵۰.۷ درصد در دور سوم
- دقت پیشبینی محل منشأ سیگنال: حدود ۹۱.۱ تا ۹۳.۶ درصد در دورهای مختلف
در مجموع سه دور، ۹۳۷ شرکتکننده دارای سرطان اولیهای بودند که توسط MCED شناسایی شده بود. پژوهشگران تأکید کردند که این تحلیلها عمدتاً توصیفی بودند و برای آنها آزمون فرضیه آماری بهعنوان هدف اصلی انجام نشده بود.
NHS-Galleri به هدف اصلی خود رسید؟ خیر
مهمترین نکته برای درک نتایج NHS-Galleri همینجاست. هدف اصلی کارآزمایی این بود که مشخص شود افزودن غربالگری سالانه با MCED به مراقبت معمول، میزان تشخیص سرطانهای Stage III و Stage IV را در گروه مداخله کاهش میدهد یا نه.
این هدف اصلی محقق نشد. در تحلیل ۱۲ سرطان از پیش تعیینشده، تعداد موارد Stage III/IV در گروه مداخله ۷۰۶ مورد و در گروه کنترل ۶۸۸ مورد بود و نسبت میزان بروز ۱.۰۳ گزارش شد؛ نتیجه از نظر آماری به کاهش موردنظر نرسید.
در عین حال، نتایج ثانویه و اکتشافی نشاندهنده کاهش موارد Stage IV در برخی دورهها و افزایش تشخیص سرطانهای مراحل پایینتر بودند. این یافتهها مهم هستند، اما نباید آنها را با اثبات کاهش مرگومیر ناشی از سرطان یکسان دانست.
تا زمان انتشار این مقاله، هنوز ثابت نشده است که استفاده گسترده از Galleri یا MCED باعث کاهش مرگومیر ناشی از سرطان در سطح جمعیت میشود. خود مقاله Nature Medicine نیز تأکید میکند که برای تعیین فایده بالینی واقعی این آزمایشها، به کارآزماییهای تصادفیشده و پیگیری طولانیتر نیاز است.
چهار اصطلاح آماری که برای فهم آزمایش سرطان باید بدانیم
۱. Sensitivity یا حساسیت
حساسیت میگوید آزمایش از میان افرادی که واقعاً سرطان دارند، چه درصدی را شناسایی میکند.
مثلاً اگر ۱۰۰ نفر واقعاً سرطان داشته باشند و آزمایش ۸۰ نفر را مثبت شناسایی کند، حساسیت ۸۰ درصد است. ۲۰ نفر باقیمانده نتیجه منفی گرفتهاند، در حالی که سرطان داشتهاند؛ این افراد در گروه False Negative قرار میگیرند.
۲. Specificity یا اختصاصیت
اختصاصیت نشان میدهد آزمایش در میان افرادی که سرطان ندارند، با چه احتمالی نتیجه منفی میدهد.
اگر اختصاصیت ۹۹ درصد باشد، یعنی از هر ۱۰۰ فرد بدون سرطان، بهطور میانگین ۹۹ نفر نتیجه منفی واقعی میگیرند و حدود یک نفر ممکن است به اشتباه نتیجه مثبت دریافت کند.
۳. Positive Predictive Value یا PPV
PPV پاسخ این سؤال است: اگر آزمایش مثبت شد، احتمال اینکه فرد واقعاً سرطان داشته باشد چقدر است؟
در PATHFINDER 2، PPV برابر ۶۰.۳ درصد بود. یعنی در جمعیت مورد مطالعه، از افرادی که نتیجه مثبت داشتند، حدود ۶ نفر از هر ۱۰ نفر در بازه تعریفشده سرطان تشخیص داده شد. این عدد به معنی آن نیست که هر نتیجه مثبت قطعاً سرطان را ثابت میکند؛ نتیجه مثبت باید با بررسیهای تشخیصی تأیید شود.
۴. False Positive یا مثبت کاذب
مثبت کاذب یعنی آزمایش سیگنال سرطان نشان میدهد، اما بررسیهای بعدی سرطان را تأیید نمیکنند.
در NHS-Galleri، اختصاصیت حدود ۹۹.۵ درصد بود. بنابراین نرخ مثبت کاذب حدود ۰.۵ درصد بود. این رقم در نگاه اول بسیار کوچک به نظر میرسد، اما وقتی آزمایشی برای میلیونها فرد سالم استفاده شود، همین نیم درصد میتواند به هزاران نتیجه مثبت و نیازمند بررسی بیشتر تبدیل شود.
چرا اختصاصیت ۹۹ درصد هم میتواند مسئلهساز باشد؟
فرض کنیم یک آزمایش با اختصاصیت ۹۹ درصد را روی ۱ میلیون فرد سالم اجرا کنیم.
- ۹۹ درصد از افراد، یعنی ۹۹۰ هزار نفر، نتیجه منفی واقعی خواهند داشت.
- ۱ درصد، یعنی حدود ۱۰ هزار نفر، ممکن است نتیجه مثبت کاذب بگیرند.
حالا اگر اختصاصیت را به ۹۹.۵ درصد افزایش دهیم، تعداد مثبتهای کاذب در همین یک میلیون فرد سالم به حدود ۵ هزار نفر میرسد.
این مثال نشان میدهد چرا در غربالگری جمعیتی، حتی خطایی کمتر از یک درصد میتواند از نظر تعداد افراد درگیر قابل توجه باشد. نتیجه مثبت ممکن است به تصویربرداری، آزمایشهای تکمیلی، نمونهبرداری یا اقدامات تهاجمی منجر شود. در PATHFINDER 2 نیز بخشی از افراد پس از نتیجه مثبت تحت اقدامات تهاجمی قرار گرفتند.
False Negative چرا به اندازه مثبت کاذب مهم است؟
اگر آزمایش سیگنال سرطان را پیدا نکند، به این معنی نیست که فرد حتماً سرطان ندارد.
این موضوع بهویژه در آزمایشهای MCED اهمیت دارد، زیرا مقدار DNA آزادشده از تومور در خون میتواند کم باشد و الگوی سیگنال نیز میان انواع مختلف سرطان و مراحل بیماری متفاوت است.
FDA نیز در اسناد مربوط به جلسه ۲۳ سپتامبر تصریح کرده است که نتیجه No Cancer Signal Detected سرطان را رد نمیکند و افراد باید همچنان غربالگریهای استاندارد توصیهشده برای سرطانهای مشخص را ادامه دهند.
پس چرا Galleri جای ماموگرافی و کولونوسکوپی را نمیگیرد؟
دلیل اصلی این است که این دو گروه از فناوریها الزاماً یک کار واحد انجام نمیدهند.
- ماموگرافی برای پیدا کردن تغییرات مشکوک در بافت پستان طراحی شده است.
- کولونوسکوپی مستقیماً داخل روده بزرگ را بررسی میکند و میتواند برخی ضایعات را شناسایی کند.
- غربالگری دهانه رحم مستقیماً تغییرات سلولی مرتبط با سرطان دهانه رحم را بررسی میکند.
- غربالگری ریه در افراد واجد شرایط با تصویربرداری اختصاصی انجام میشود.
- MCED تلاش میکند یک سیگنال مولکولی مشترک میان سرطانهای متعدد را از خون پیدا کند.
بنابراین یک آزمایش خون MCED ممکن است پوشش بسیار گستردهتری داشته باشد، اما الزاماً برای هر سرطان به اندازه یک روش اختصاصی حساس نیست. در واقع، FDA در اسناد بررسی Galleri تأکید کرده است که نتیجه منفی این آزمایش نباید جایگزین غربالگریهای استاندارد تکسرطانی شود.
یک آزمایش برای بیش از ۵۰ سرطان؛ مزیت اصلی کجاست؟
مزیت بالقوه MCED این است که یک نمونه خون میتواند همزمان به دنبال سیگنالهای مربوط به تعداد زیادی سرطان باشد؛ از جمله سرطانهایی که برای آنها برنامه غربالگری جمعیتی معمولی وجود ندارد.
Galleri برای شناسایی سیگنال بیش از ۵۰ نوع سرطان طراحی شده است. در میان این سرطانها، انواعی مانند سرطان پانکراس، تخمدان و کبد/مجاری صفراوی قرار دارند که گزینههای غربالگری معمول جمعیتی محدودی دارند یا فاقد غربالگری روتین هستند.
این ویژگی میتواند یک خلأ مهم را هدف قرار دهد: بسیاری از سرطانها تا زمانی که علائم ایجاد نکنند، روش غربالگری روتین ندارند. اما «پیدا کردن سرطانهای بیشتر» بهتنهایی برای اثبات سود جمعیتی کافی نیست؛ باید مشخص شود تشخیص زودتر در نهایت به پیامدهای بهتر، از جمله کاهش مرگومیر، منجر میشود.
PATHFINDER 2 و NHS-Galleri چه تفاوتی دارند؟
- PATHFINDER 2: مطالعه آیندهنگر و مداخلهای با ۳۵٬۸۷۸ شرکتکننده در آمریکای شمالی بود و تمرکز اصلی آن بر عملکرد و ایمنی آزمایش در جمعیت موردنظر استفاده بود.
- NHS-Galleri: یک کارآزمایی تصادفیشده بزرگ با ۱۴۲٬۲۵۰ شرکتکننده در انگلستان بود که علاوه بر عملکرد آزمایش، به دنبال بررسی اثر آن بر تشخیص سرطانهای مراحل III و IV در سطح جمعیت بود.
- در PATHFINDER 2، حساسیت کلی ۳۹.۳ درصد، PPV برابر ۶۰.۳ درصد و اختصاصیت ۹۹.۶۴ درصد بود.
- در NHS-Galleri، عملکرد آزمایش در طول سه دور متفاوت بود؛ حساسیت کلی در هر دور حدود ۲۶.۷ تا ۳۷.۲ درصد و اختصاصیت حدود ۹۹.۵ تا ۹۹.۶ درصد بود.
شباهت کلی نتایج این دو مطالعه از نظر عملکرد آزمایش قابل توجه است، اما تفاوت طراحی، جمعیت، سیستم سلامت و هدف اصلی مطالعات باید هنگام مقایسه اعداد در نظر گرفته شود. Nature Medicine نیز این دو مطالعه را مکمل یکدیگر توصیف کرده و تأکید کرده است که چالش بعدی اثبات فایده در سطح جمعیت است.
وضعیت FDA برای Galleri در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶
در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، کمیته Molecular and Clinical Genetics Panel از Medical Devices Advisory Committee جلسهای درباره درخواست Premarket Approval یا PMA برای Galleri برگزار کرده است.
نکته مهم این است که جلسه کمیته مشورتی به معنی تأیید FDA نیست. کمیته به FDA مشاوره میدهد و توصیههای آن الزامآور نیستند. اسناد رسمی FDA برای این جلسه نیز Galleri را محصولی توصیف میکنند که درخواست PMA آن در حال بررسی است.
در سند رسمی ارائهشده به کمیته نیز صراحتاً آمده است که Galleri تا این مرحله توسط FDA تأیید یا مجوز دریافت نکرده است. بنابراین وضعیت FDA در تاریخ انتشار این مقاله را نباید با «تأیید FDA» اشتباه گرفت.
آیا Galleri میتواند جایگزین غربالگری سرطان شود؟
خیر، بر اساس شواهد و وضعیت رسمی موجود در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، Galleri نباید جایگزین غربالگریهای استاندارد شود.
منطق آن ساده است: یک نتیجه منفی MCED سرطان را رد نمیکند و حساسیت آزمایش برای همه سرطانها و مراحل بیماری ۱۰۰ درصد نیست. از طرف دیگر، نتیجه مثبت نیز تشخیص قطعی سرطان نیست و به بررسی تشخیصی نیاز دارد.
FDA در اسناد جلسه تأکید کرده است که افراد باید غربالگریهای استاندارد توصیهشده برای سرطانهای مشخص را ادامه دهند. بنابراین در عمل، MCED در صورت استفاده، باید بهعنوان یک ابزار مکمل در کنار روشهای استاندارد در نظر گرفته شود، نه جایگزین آنها.
سؤال مهمتر از «چند سرطان را پیدا میکند» چیست؟
برای یک فناوری غربالگری، سؤال نهایی فقط این نیست که «چند سرطان پیدا شد؟»
سؤال مهمتر این است که آیا پیدا کردن این سرطانها زودتر باعث میشود افراد بیشتری زنده بمانند؟
این تفاوت میان test performance و clinical utility است. Sensitivity، specificity و PPV به ما میگویند آزمایش چگونه کار میکند. اما کاهش مرگومیر به ما میگوید استفاده از آن آزمایش در دنیای واقعی آیا نتیجهای معنادار برای سلامت جمعیت ایجاد میکند یا نه.
NHS-Galleri در همین نقطه اهمیت ویژهای دارد، زیرا یک کارآزمایی تصادفیشده در مقیاس بسیار بزرگ بود. با این حال، هدف اصلی آن برای کاهش ترکیبی سرطانهای Stage III/IV محقق نشد و هنوز داده کافی برای اثبات کاهش مرگومیر ناشی از سرطان در اثر استفاده گسترده از MCED وجود ندارد.
جمعبندی: آزمایش خون سرطان یک ابزار جدید است، نه جایگزین غربالگری
آزمایش خون ۵۰ سرطان یا فناوری MCED یکی از مهمترین مسیرهای جدید در تشخیص زودهنگام سرطان است. PATHFINDER 2 با ۳۵٬۸۷۸ شرکتکننده نشان داد Galleri میتواند سیگنال سرطان را با اختصاصیت بالا و PPV قابل توجه شناسایی کند. NHS-Galleri نیز با ۱۴۲٬۲۵۰ شرکتکننده نشان داد این فناوری در مقیاس جمعیتی قابل اجرا و قادر به شناسایی سرطانهایی است که ممکن است در غربالگریهای معمول دیده نشوند.
اما بخش مهم ماجرا این است که NHS-Galleri به هدف اصلی کاهش Stage III/IV نرسید و هنوز ثابت نشده است که استفاده گسترده از Galleri مرگومیر ناشی از سرطان را کاهش میدهد. بنابراین در شرایط فعلی، بهترین برداشت علمی از این فناوری این نیست که «یک آزمایش خون جای همه غربالگریها را میگیرد»، بلکه این است که MCED میتواند در آینده یک لایه اضافی برای پیدا کردن سرطانهایی باشد که روش غربالگری استانداردی ندارند.
برای خواننده: نتیجه منفی Galleri به معنی نداشتن سرطان نیست و نتیجه مثبت نیز به معنی تشخیص قطعی سرطان نیست. غربالگریهای استاندارد متناسب با سن، جنسیت و عوامل خطر همچنان باید طبق توصیه پزشک ادامه پیدا کنند.
سؤالات متداول درباره آزمایش خون ۵۰ سرطان
آیا آزمایش Galleri واقعاً بیش از ۵۰ نوع سرطان را بررسی میکند؟
بله. Galleri برای شناسایی سیگنال بیش از ۵۰ نوع سرطان طراحی شده است، اما حساسیت آن برای همه انواع و مراحل سرطان یکسان نیست.
آیا نتیجه مثبت Galleri یعنی فرد سرطان دارد؟
خیر. نتیجه مثبت به معنی شناسایی سیگنال سرطان است و باید با آزمایشها و بررسیهای تشخیصی مانند تصویربرداری یا نمونهبرداری تأیید شود.
آیا نتیجه منفی Galleri سرطان را رد میکند؟
خیر. آزمایش ممکن است برخی سرطانها را شناسایی نکند. به همین دلیل FDA تأکید کرده است که غربالگریهای استاندارد باید ادامه پیدا کنند.
چرا اختصاصیت ۹۹.۵ درصد هنوز میتواند مثبت کاذب ایجاد کند؟
چون حتی نرخ خطای ۰.۵ درصد در جمعیتی بسیار بزرگ میتواند به هزاران نتیجه مثبت کاذب منجر شود و این نتایج ممکن است بررسیهای پزشکی بیشتر را ضروری کنند.
آیا Galleri مورد تأیید FDA است؟
در تاریخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، خیر. کمیته مشورتی FDA در حال بررسی درخواست PMA برای Galleri بود و اسناد رسمی FDA در همان تاریخ تأکید میکردند که این آزمایش هنوز FDA-cleared یا FDA-approved نشده است.
یادآوری: نتایج آزمایشهای MCED باید در کنار سابقه پزشکی، عوامل خطر و غربالگریهای استاندارد تفسیر شوند. این فناوری امیدوارکننده است، اما شواهد فعلی هنوز برای جایگزین کردن روشهای استاندارد غربالگری کافی نیست.