- یک سالگی حساسترین دوره نسبت به تأثیر صفحهنمایش بر رشد شناختی بود.
- اثر منفی استفاده از نمایشگرها در شش سالگی دوباره ظاهر شد.
- مواجهه تجمعی بیشتر با صفحهنمایش با عملکرد تحصیلی پایینتر ارتباط داشت.
تأثیر صفحهنمایش بر کودکان؛ کدام سنین بیشترین حساسیت را دارند؟
پژوهش جدیدی نشان میدهد که تأثیر صفحهنمایش بر کودکان تنها به میزان استفاده محدود نمیشود، بلکه سن کودک هنگام مواجهه با نمایشگرها نیز نقش مهمی دارد. نتایج این مطالعه بلندمدت نشان میدهد استفاده بیشتر از صفحهنمایش در برخی سنین خاص، بهویژه یک سالگی و شش سالگی، با عملکرد تحصیلی ضعیفتر و کاهش حافظه کاری در سالهای بعد ارتباط دارد.
امروزه کودکان بسیار زودتر از گذشته با تلفنهای هوشمند و تبلتها آشنا میشوند. بسیاری از والدین پیش از آنکه کودک قادر به راه رفتن یا صحبت کردن باشد، یک دستگاه دیجیتال در اختیار او قرار میدهند. یافتههای جدید نشان میدهد این مواجهه زودهنگام ممکن است پیامدهایی داشته باشد که سالها بعد آشکار شوند.
پیگیری کودکان از یک سالگی تا سالهای مدرسه
این تحقیق توسط پژوهشگران Inserm و National University of Singapore (NUS) انجام شد.
محققان از دادههای پروژه Growing Up in Singapore Towards Healthy Outcomes (GUSTO) استفاده کردند.
والدین میزان استفاده روزانه فرزندان خود از صفحهنمایش را در شش مقطع زمانی گزارش کردند:
- یک سالگی
- یک سال و نیمگی
- دو سالگی
- سه سالگی
- شش سالگی
- هشت سالگی
چند سال بعد، روانشناسان آموزشدیده همان کودکان را ارزیابی کردند. عملکرد تحصیلی آنها در ۹ سالگی و حافظه کاری در ۱۰.۵ سالگی اندازهگیری شد. در مجموع ۵۰۲ کودک در این مطالعه حضور داشتند.
حافظه کاری نوعی «دفترچه یادداشت ذهنی» است که کودکان برای نگهداری و پردازش همزمان اطلاعات از آن استفاده میکنند. این توانایی با بسیاری از مهارتهای یادگیری در کلاس درس ارتباط مستقیم دارد.
استفاده از صفحهنمایش با افزایش سن بیشتر شد
میانگین استفاده روزانه از صفحهنمایش در طول کودکی بهطور پیوسته افزایش یافت.
- در یک سالگی: حدود ۲.۱ ساعت در روز
- در هشت سالگی: حدود ۳ ساعت در روز
سازمانهای بهداشتی مدتهاست درباره این موضوع هشدار دادهاند.
- سازمان جهانی بهداشت (WHO) توصیه میکند کودکان تا ۱۸ تا ۲۴ ماهگی در معرض صفحهنمایش قرار نگیرند.
- American Academy of Pediatrics توصیه میکند کودکان ۲ تا ۵ ساله کمتر از یک ساعت در روز از صفحهنمایش استفاده کنند.
با این حال بسیاری از خانوادهها از این توصیهها فراتر میروند. تاکنون نتایج تحقیقات درباره تأثیر این موضوع بر رشد ذهنی کودکان یکدست نبوده است، زیرا تعداد کمی از مطالعات، کودکان را برای سالهای طولانی دنبال کردهاند.
ارتباط استفاده بیشتر از نمایشگر با نتایج ضعیفتر تحصیلی
در مقایسههای اولیه، کودکانی که در سالهای ابتدایی زندگی زمان بیشتری را صرف صفحهنمایش میکردند، در سالهای بعد نمرات پایینتری کسب کردند.
این الگو هم در عملکرد تحصیلی ۹ سالگی و هم در حافظه کاری ۱۰.۵ سالگی مشاهده شد.
پژوهشگران سپس عواملی مانند پیشینه خانوادگی و سایر متغیرهای تأثیرگذار را در تحلیل خود لحاظ کردند. اگرچه شدت برخی ارتباطها کاهش یافت، اما چندین رابطه همچنان پابرجا ماند.
کدام سنین بیشترین تأثیر را داشتند؟
سنین حساس برای عملکرد تحصیلی
حتی پس از اعمال اصلاحات آماری، استفاده از صفحهنمایش در سنین زیر با عملکرد تحصیلی ضعیفتر مرتبط باقی ماند:
- یک سالگی
- یک سال و نیمگی
- شش سالگی
سنین حساس برای حافظه کاری
برای حافظه کاری، الگوی محدودتری مشاهده شد. استفاده بیشتر از صفحهنمایش در:
- یک سالگی
- شش سالگی
با نتایج ضعیفتر حافظه کاری در ۱۰.۵ سالگی ارتباط داشت.
سنین دو و سه سالگی نتیجه متفاوتی داشتند
پس از در نظر گرفتن سایر عوامل، میزان استفاده از صفحهنمایش در دو و سه سالگی نتوانست نتایج شناختی و تحصیلی آینده را پیشبینی کند.
یک سالگی؛ حساسترین دوره رشد مغز
بزرگترین اثر مشاهدهشده در کل پژوهش مربوط به یک سالگی بود.
هر ساعت اضافه استفاده روزانه از صفحهنمایش در این سن، با افت قابلتوجه عملکرد تحصیلی در سالهای بعد همراه بود.
این یافته نشان میدهد سالهای نخست زندگی یک پنجره بسیار حساس در رشد مغز هستند. زمانی که کودک به جای تعامل مستقیم با محیط و افراد، مدت بیشتری را صرف تماشای نمایشگر میکند، فرصتهای یادگیری مهمی را از دست میدهد.
پژوهشگران میگویند: «بزرگترین اندازه اثر در میان تمام نقاط زمانی بررسیشده مربوط به یک سالگی بود.»
آنها افزودند: «این موضوع نشان میدهد اوایل دوران نوزادی ممکن است دورهای با حساسیت بالا باشد؛ زمانی که مغز در حال رشد کودک نسبت به جایگزین شدن تعاملات آموزشی با زمان استفاده از صفحهنمایش آسیبپذیرتر است.»
بازگشت اثرات منفی در شش سالگی
یکی از یافتههای غیرمنتظره مطالعه این بود که ارتباطهای مشاهدهشده در دو و سه سالگی کمرنگ شدند، اما در شش سالگی دوباره ظاهر شدند.
در این سن، استفاده بیشتر از صفحهنمایش بار دیگر با:
- عملکرد تحصیلی ضعیفتر
- حافظه کاری ضعیفتر
ارتباط داشت.
این یافته نشان میدهد تنها سالهای ابتدایی زندگی مهم نیستند، بلکه آغاز آموزش رسمی نیز دورهای حساس محسوب میشود.
محققان توضیح دادند: «برای ما جالب بود که استفاده از صفحهنمایش در دو و سه سالگی ارتباط معناداری نشان نداد، اما این ارتباطها در شش سالگی و همزمان با ورود کودکان به آموزش رسمی دوباره ظاهر شدند.»
آنها تأکید کردند: «بنابراین موضوع فقط به سالهای اولیه محدود نمیشود؛ استفاده از صفحهنمایش در دوران بعدی کودکی نیز اهمیت دارد.»
اثر تجمعی صفحهنمایش بر نمرات درسی
پژوهشگران مجموع زمان استفاده از صفحهنمایش در کل دوران کودکی را نیز بررسی کردند.
نتایج نشان داد هرچه میزان مواجهه تجمعی بیشتر باشد، عملکرد تحصیلی در آینده پایینتر خواهد بود.
اما حافظه کاری چنین الگویی را دنبال نکرد. تأثیرات آن بیشتر به سنین خاص وابسته بود تا مجموع ساعات استفاده.
به بیان دیگر:
- عملکرد تحصیلی تحت تأثیر استفاده مداوم در طول سالها قرار داشت.
- حافظه کاری بیشتر به دورههای زمانی مشخص واکنش نشان میداد.
چرا کاهش زمان استفاده اهمیت دارد؟
پژوهشگران نتیجهگیری کردند که در مورد استفاده کودکان از صفحهنمایش، «هرچه کمتر، بهتر» است.
افزایش یک ساعت استفاده روزانه ممکن است در یک کودک خاص اثر آشکاری نداشته باشد، اما در مقیاس جمعیتی میتواند تعداد زیادی از کودکان را به سمت عملکرد تحصیلی ضعیفتر سوق دهد.
این موضوع نشان میدهد محدود کردن استفاده از صفحهنمایش از دوران نوزادی و همچنین در زمان ورود به مدرسه میتواند مزایای بلندمدتی داشته باشد.
پرسشهای مهمی که هنوز بیپاسخ ماندهاند
پژوهشگران تأکید میکنند که تعداد ساعات استفاده تنها بخشی از داستان است.
عوامل زیر نیز باید در تحقیقات آینده بررسی شوند:
- کیفیت محتوای مشاهدهشده
- نوع دستگاه مورد استفاده
- میزان همراهی والدین هنگام تماشا
برای مثال، تفاوت زیادی میان کودکی وجود دارد که همراه والدین یک ویدیوی آموزشی یا طبیعت را تماشا میکند با کودکی که بهتنهایی ویدیوهای سریع و پیدرپی را مرور میکند.
همچنین پژوهشگران تأکید کردند که این مطالعه نمیتواند ثابت کند صفحهنمایش مستقیماً باعث افت عملکرد میشود. نتایج تنها نشاندهنده وجود ارتباط میان این عوامل هستند.
با این حال، یافتهها نشان میدهند سالهای نخست زندگی، بهویژه یک سالگی، دورهای بسیار حساس هستند که عادتهای مرتبط با صفحهنمایش میتوانند اثرات ماندگاری بر یادگیری و حافظه بر جای بگذارند.
سؤالات متداول
آیا استفاده از موبایل در یک سالگی برای کودک مضر است؟
این مطالعه نشان داد هر ساعت اضافه استفاده از صفحهنمایش در یک سالگی با افت بیشتر عملکرد تحصیلی در سالهای بعد ارتباط دارد.
کدام سن بیشترین حساسیت را نسبت به صفحهنمایش دارد؟
براساس نتایج پژوهش، یک سالگی قویترین ارتباط را با پیامدهای شناختی و تحصیلی آینده نشان داد.
آیا استفاده از صفحهنمایش در شش سالگی هم اهمیت دارد؟
بله. محققان دریافتند ارتباط میان استفاده بیشتر از صفحهنمایش و عملکرد ضعیفتر تحصیلی و حافظه کاری در شش سالگی دوباره ظاهر میشود.
آیا این تحقیق ثابت میکند صفحهنمایش باعث افت تحصیلی میشود؟
خیر. این پژوهش تنها وجود ارتباط میان این عوامل را نشان میدهد و رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند.
جمعبندی
نتایج این مطالعه نشان میدهد تأثیر صفحهنمایش بر کودکان تنها به تعداد ساعات استفاده محدود نیست و زمان مواجهه نیز اهمیت زیادی دارد. یک سالگی و شش سالگی بهعنوان دو دوره حساس شناسایی شدند که استفاده بیشتر از نمایشگرها در آنها با نتایج ضعیفتر تحصیلی و شناختی در آینده ارتباط دارد.
اگر والدین هستید، مدیریت استفاده از صفحهنمایش از دوران نوزادی و سالهای آغاز مدرسه میتواند گامی مهم برای حمایت از رشد شناختی فرزندتان باشد.
