کاهش شدید تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، ریسک افزایش قیمت نفت، سوخت هواپیما، هزینه حمل دریایی، بیمه و کالاهای وابسته به انرژی را بالا برده است؛ اما کاهش فعلی تردد با بسته‌شدن کامل تنگه یکسان نیست.
- تردد قابل مشاهده در آخر هفته ۲۱ سپتامبر به ۱۲ کشتی کاهش یافته، در حالی که پیش از جنگ حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ در روز از هرمز عبور می‌کردند.
- حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز و نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی LNG معمولاً به این مسیر وابسته است.
- عربستان و امارات مسیرهای خط لوله جایگزین دارند، اما ظرفیت این مسیرها برای جبران کل جریان هرمز کافی نیست.
در تازه‌ترین داده‌های منتشرشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶، فقط ۱۲ کشتی حامل کالا در آخر هفته از تنگه هرمز عبور کردند؛ این رقم یک هفته قبل ۳۵ کشتی بود. داده‌های Kpler نشان می‌دهد ترافیک قابل مشاهده در این مسیر حیاتی به‌شدت کاهش یافته است. پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، تنگه هرمز معمولاً روزانه حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ را عبور می‌داد.
با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: کاهش شدید تردد کشتی‌ها به معنی بسته‌شدن کامل تنگه هرمز نیست. روی برخی نفتکش‌ها AIS یا سامانه شناسایی خودکار خاموش است و در نتیجه همه رفت‌وآمدها در داده‌های قابل مشاهده ثبت نمی‌شوند. رویترز نیز گزارش کرده است که تولیدکنندگان خاورمیانه همچنان بخشی از نفت خود را با نفتکش‌هایی صادر می‌کنند که فرستنده‌های خود را خاموش کرده‌اند. بنابراین اعداد مربوط به «کشتی‌های قابل ردیابی» را نباید معادل کل ترافیک واقعی دانست.
تنگه هرمز کجاست و چرا این‌قدر مهم است؟
تنگه هرمز آبراهی باریک میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است که خلیج فارس را به دریای عمان و سپس دریای عرب متصل می‌کند. باریک‌ترین بخش تنگه حدود ۲۱ مایل دریایی یا ۳۹ کیلومتر عرض دارد. مسیرهای کشتیرانی قابل استفاده نیز بسیار محدود هستند.
اهمیت هرمز فقط به نفت خام محدود نیست. نفت خام، میعانات، فرآورده‌های نفتی، گاز مایع‌شده طبیعی یا LNG و سایر کالاها از این مسیر عبور می‌کنند.
طبق داده‌های EIA آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت در روز از تنگه هرمز عبور کرده است. این حجم معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان بوده است.
IEA نیز در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این مسیر عبور کرده و حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان به هرمز وابسته بوده است.
سهم LNG چقدر است؟
تنگه هرمز برای بازار گاز طبیعی مایع نیز یک گلوگاه مهم است. تقریباً ۹۳ درصد صادرات LNG قطر و ۹۶ درصد صادرات LNG امارات متحده عربی از این مسیر عبور می‌کند. مجموع این محموله‌ها حدود ۱۹ درصد تجارت جهانی LNG را تشکیل می‌دهد.
IEA در گزارش بازار گاز سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ نیز اختلال در هرمز را عاملی برای حذف موقت نزدیک به ۲۰ درصد عرضه جهانی LNG از بازار دانسته و تأکید کرده است که این وضعیت باعث افزایش نوسان قیمت گاز شده است.
اگر تنگه هرمز کاملاً بسته شود چه اتفاقی می‌افتد؟
بسته‌شدن کامل تنگه با وضعیت فعلی تفاوت مهمی دارد. در شرایط فعلی، بخشی از کشتی‌ها عبور می‌کنند، برخی محموله‌های نفتی همچنان جابه‌جا می‌شوند و بعضی کشتی‌ها نیز به دلیل خاموش‌کردن AIS در داده‌های عمومی قابل مشاهده نیستند.
در سناریوی بسته‌شدن کامل، مسئله اصلی این است که مقدار بسیار بزرگی از نفت و LNG دیگر نمی‌تواند به‌طور عادی از خلیج فارس خارج شود. مسیرهای جایگزین وجود دارند، اما ظرفیت آنها برای جبران کل حجم عبوری از هرمز کافی نیست.
مسیرهای جایگزین نفت کدام‌اند؟
مهم‌ترین مسیرهای جایگزین مربوط به عربستان سعودی و امارات متحده عربی هستند:
- عربستان سعودی: خط لوله East-West یا Petroline نفت را از منطقه شرقی عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند.
- امارات متحده عربی: خط لوله Abu Dhabi Crude Oil Pipeline یا ADCOP نفت را از میادین داخلی به فجیره در ساحل خلیج عمان می‌رساند.
- ایران: خط لوله Goreh-Jask امکان انتقال نفت به پایانه جاسک در دریای عمان را فراهم می‌کند، اما ظرفیت مؤثر آن در مقایسه با حجم عبوری از هرمز بسیار محدود است.
EIA برآورد می‌کند که خطوط لوله عربستان و امارات در مجموع حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز ظرفیت برای دورزدن تنگه دارند. این رقم بسیار کمتر از حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌ای است که معمولاً روزانه از هرمز عبور می‌کند. EIA همچنین ظرفیت مسیرهای جایگزین را در مجموع حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.
خط لوله عربستان چه ظرفیتی دارد؟
خط لوله East-West عربستان در حالت فعلی ظرفیت اسمی حدود ۵ میلیون بشکه در روز دارد. این خط نفت را از تأسیسات شرقی کشور به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند. عربستان در سال‌های گذشته امکان افزایش موقت ظرفیت آن را نیز ایجاد کرده بود.
با این حال، ظرفیت اسمی خط لوله به معنی وجود همان مقدار ظرفیت آزاد برای صادرات نیست. بخشی از ظرفیت می‌تواند برای مصرف داخلی یا عملیات جاری مورد استفاده قرار گیرد.
امارات چگونه نفت را دور از هرمز صادر می‌کند؟
امارات از خط لوله Abu Dhabi Crude Oil Pipeline استفاده می‌کند که نفت را به پایانه فجیره در خارج از تنگه هرمز منتقل می‌کند. ظرفیت این خط لوله حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز است. امارات همچنین برنامه افزایش ظرفیت این مسیر را دنبال می‌کند.
این مسیر اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا نفت پس از رسیدن به فجیره می‌تواند بدون عبور از خود تنگه هرمز به بازارهای دریایی منتقل شود.
کدام کشورها گزینه‌های محدودتری دارند؟
برای کشورهایی مانند ایران، عراق، کویت، قطر و بحرین، تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات نفت یا LNG است. به همین دلیل بسته‌شدن طولانی‌مدت آن برای این تولیدکنندگان مشکل بزرگ‌تری ایجاد می‌کند. IEA تأکید کرده است که بخش عمده صادرات نفت این کشورها برای رسیدن به بازارهای جهانی به هرمز وابسته است.
اولین اثر احتمالی: نفت گران‌تر می‌شود
اگر اختلال در هرمز طولانی شود، نخستین بازار تحت فشار، بازار نفت است. دلیل ساده است: بازار جهانی باید کمبود احتمالی عرضه قابل دسترس را با ذخایر، تولید سایر مناطق، تغییر مسیر محموله‌ها و کاهش مصرف جبران کند.
IEA در سال ۲۰۲۶ هشدار داده است که اختلال طولانی در جریان نفت می‌تواند بازار جهانی را از وضعیت مازاد عرضه به سمت کسری سوق دهد. این موضوع می‌تواند فشار صعودی بر قیمت نفت ایجاد کند.
البته شدت افزایش قیمت به مدت اختلال، میزان نفت ذخیره‌شده، ظرفیت تولید مازاد، واکنش مصرف‌کنندگان، آزادسازی ذخایر اضطراری و امکان استفاده از مسیرهای جایگزین بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان صرفاً با فرض بسته‌شدن تنگه یک قیمت مشخص برای نفت تعیین کرد.
آیا بنزین هم گران می‌شود؟
بله، اختلال طولانی در هرمز می‌تواند فشار صعودی بر قیمت بنزین ایجاد کند، اما مقدار افزایش در هر کشور متفاوت خواهد بود.
قیمت بنزین فقط به قیمت نفت خام وابسته نیست. هزینه پالایش، حمل‌ونقل، مالیات، عوارض، نرخ ارز و شرایط بازار محلی نیز در قیمت نهایی نقش دارند.
وقتی نفت خام گران‌تر شود یا هزینه رساندن آن به پالایشگاه‌ها افزایش پیدا کند، هزینه تولید و انتقال فرآورده‌هایی مانند بنزین و دیزل نیز می‌تواند افزایش یابد.
IEA در گزارش مربوط به شوک نفتی سال ۲۰۲۶ اشاره کرده است که اختلال هرمز باعث افزایش قابل توجه قیمت برخی فرآورده‌های پالایشی، به‌ویژه دیزل، سوخت جت و LPG شده است.
سوخت هواپیما و قیمت بلیت چه می‌شود؟
یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده اختلال هرمز می‌تواند افزایش هزینه Jet Fuel باشد.
سوخت جت یک محصول پالایشی است. بنابراین افزایش قیمت نفت خام، محدودشدن عرضه برخی فرآورده‌ها و افزایش هزینه حمل می‌تواند قیمت سوخت مورد استفاده شرکت‌های هواپیمایی را بالا ببرد.
افزایش هزینه سوخت لزوماً به معنی افزایش فوری و یکسان قیمت تمام بلیت‌ها نیست. شرکت‌های هواپیمایی ممکن است بخشی از افزایش هزینه را جذب کنند، برنامه پروازی را تغییر دهند یا آن را در قیمت بلیت و هزینه‌های جانبی منعکس کنند.
با این حال، اگر اختلال طولانی باشد و قیمت سوخت برای مدت قابل توجهی بالا بماند، هزینه عملیاتی شرکت‌های هواپیمایی نیز افزایش پیدا می‌کند. این مسئله می‌تواند فشار بیشتری بر قیمت بلیت‌ها ایجاد کند.
هزینه حمل دریایی چرا بالا می‌رود؟
حتی اگر یک محموله نفتی بتواند از مسیر جایگزین عبور کند، مشکل فقط «پیداکردن یک مسیر دیگر» نیست. مسیر طولانی‌تر یعنی مصرف سوخت بیشتر، زمان سفر طولانی‌تر، نیاز بیشتر به کشتی و کاهش تعداد سفرهایی که هر کشتی در یک دوره مشخص می‌تواند انجام دهد.
همزمان، خطرهای امنیتی می‌تواند مالکان کشتی‌ها را به استفاده از مسیرهای پرهزینه‌تر، انتظار برای عبور امن یا تغییر برنامه حمل‌ونقل وادار کند.
گزارش‌های بازار کشتیرانی در جریان بحران ۲۰۲۶ نشان داده‌اند که محدودشدن ظرفیت مؤثر ناوگان نفتکش‌ها می‌تواند نرخ حمل نفتکش‌های بزرگ را به‌شدت افزایش دهد. این افزایش هزینه در نهایت می‌تواند به قیمت نفت تحویلی در مقصد اضافه شود.
بیمه کشتی‌ها چه اثری می‌گیرد؟
ریسک امنیتی بالاتر معمولاً برای صنعت کشتیرانی به معنی افزایش هزینه بیمه است. شرکت‌های بیمه برای سفرهایی که در مناطق پرخطر انجام می‌شوند، ریسک بیشتری در نظر می‌گیرند و این موضوع می‌تواند هزینه بیمه محموله و کشتی را افزایش دهد.
در چنین شرایطی هزینه واقعی حمل فقط کرایه کشتی نیست. هزینه بیمه، سوخت، زمان سفر، تأخیر و ریسک عملیاتی نیز وارد محاسبات می‌شود.
به همین دلیل حتی محموله‌ای که مستقیماً از هرمز عبور نمی‌کند، ممکن است تحت تأثیر افزایش هزینه‌های زنجیره حمل جهانی قرار بگیرد.
قیمت کالاهای مصرفی هم بالا می‌رود؟
اثر هرمز می‌تواند از انرژی به کالاهای دیگر منتقل شود. این انتقال معمولاً از چند مسیر اتفاق می‌افتد:
- افزایش قیمت نفت و فرآورده‌های نفتی
- افزایش هزینه سوخت کشتی‌ها و کامیون‌ها
- افزایش نرخ حمل دریایی
- افزایش هزینه بیمه محموله‌ها
- طولانی‌شدن مسیرهای حمل
- تأخیر در تحویل مواد اولیه و کالاهای نهایی
- افزایش هزینه تولید در صنایع انرژی‌بر
در نتیجه کالاهایی که زنجیره تأمین آنها به حمل‌ونقل دریایی یا انرژی وابستگی بالایی دارد، می‌توانند با فشار هزینه مواجه شوند.
اثر این وضعیت در همه کشورها یکسان نیست. کشورهایی که ذخایر انرژی بیشتری دارند، تولید داخلی بالاتری دارند یا از مسیرهای وارداتی متنوع‌تری استفاده می‌کنند، ممکن است فشار متفاوتی نسبت به کشورهای وابسته به واردات احساس کنند.
AIS خاموش نفتکش‌ها چه معنایی دارد؟
AIS یا Automatic Identification System سامانه‌ای است که اطلاعاتی مانند موقعیت، سرعت و هویت کشتی را برای دیگر شناورها و سامانه‌های ساحلی ارسال می‌کند.
در داده‌های کشتیرانی اخیر، برخی نفتکش‌ها در اطراف منطقه هرمز با AIS خاموش یا با مسیرهای اصطلاحاً «تاریک» مشاهده شده‌اند. در نتیجه داده‌های مبتنی بر ردیابی عمومی ممکن است تمام حرکت‌های واقعی را نشان ندهند.
رویترز در گزارش ۲۱ سپتامبر اعلام کرد که با وجود کاهش شدید ترافیک قابل مشاهده، تولیدکنندگان خاورمیانه همچنان با نفتکش‌هایی که فرستنده‌های خود را خاموش کرده‌اند نفت صادر می‌کنند.
اما خاموش‌بودن AIS به‌تنهایی درباره انگیزه یک کشتی نتیجه قطعی نمی‌دهد. این وضعیت فقط نشان می‌دهد که داده موقعیت کشتی در سامانه AIS قابل مشاهده نبوده است. تعیین علت خاموش‌کردن فرستنده نیازمند اطلاعات بیشتری درباره هر کشتی و سفر آن است.
وضعیت فعلی هرمز با بسته‌شدن کامل چه تفاوتی دارد؟
- وضعیت فعلی: تردد قابل مشاهده بسیار کمتر از سطح معمول است، اما برخی کشتی‌ها همچنان عبور می‌کنند.
- داده‌های ردیابی: همه کشتی‌ها الزاماً در داده‌های AIS قابل مشاهده نیستند.
- جریان نفت: طبق گزارش Reuters و داده‌های Kpler، صادرات نفت خاورمیانه همچنان ادامه دارد.
- بسته‌شدن کامل: به معنی توقف واقعی عبور عادی کشتی‌ها از مسیر و حذف بخش بسیار بزرگی از ظرفیت صادرات دریایی منطقه خواهد بود.
- مسیرهای جایگزین: عربستان و امارات بخشی از نفت را می‌توانند از مسیرهای غیرهرمزی صادر کنند، اما این ظرفیت برای جایگزینی کل حجم هرمز کافی نیست.
آخرین داده‌های نفتی چه می‌گویند؟
گزارش ۲۱ سپتامبر Reuters نشان می‌دهد صادرات نفت عربستان در سپتامبر به بیش از ۴ میلیون بشکه در روز بازگشته است. این رقم در ماه اوت حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز بود.
در هفته منتهی به ۱۳ سپتامبر، ۱۳ نفتکش که عمدتاً VLCC بودند، حدود ۳۴ میلیون بشکه نفت خام را از هرمز خارج کردند. عربستان حدود نیمی از این حجم را تشکیل می‌داد و عراق حدود ۳۵ درصد سهم داشت.
JPMorgan نیز در یادداشتی در ۱۸ سپتامبر اعلام کرده بود که جریان نفت خاورمیانه طی ۱۰ روز گذشته به‌طور میانگین ۱۷.۱ میلیون بشکه در روز بوده است؛ یعنی حدود ۶.۱ میلیون بشکه در روز کمتر از میانگین سال ۲۰۲۵. بر اساس داده‌های ماهواره‌ای مورد اشاره این تحلیلگران، جریان نفت عربستان از مسیر هرمز در شش روز گذشته به‌طور میانگین ۲.۹ میلیون بشکه در روز بوده که در مقایسه با ۷۰۰ هزار بشکه در روز در اوت افزایش محسوسی داشته است.
اگر اختلال طولانی شود، کدام بازارها حساس‌تر هستند؟
- نفت خام: به دلیل حجم عظیم نفت عبوری از هرمز، یکی از نخستین بازارهای تحت فشار است.
- بنزین و دیزل: افزایش هزینه نفت خام و پالایش می‌تواند قیمت فرآورده‌ها را بالا ببرد.
- Jet Fuel: افزایش هزینه سوخت می‌تواند هزینه عملیاتی شرکت‌های هواپیمایی را افزایش دهد.
- LNG: وابستگی قطر و امارات به هرمز، بازار گاز آسیا و سایر بازارهای واردکننده را حساس می‌کند.
- حمل دریایی: مسیرهای طولانی‌تر و ظرفیت محدودتر کشتی‌ها می‌تواند نرخ حمل را افزایش دهد.
- بیمه دریایی: افزایش ریسک منطقه‌ای می‌تواند هزینه بیمه کشتی و محموله را بالا ببرد.
- کالاها: افزایش هزینه انرژی و حمل می‌تواند به قیمت برخی کالاهای نهایی منتقل شود.
چرا LNG ممکن است حتی بیشتر از نفت تحت فشار قرار بگیرد؟
بازار LNG ویژگی متفاوتی دارد. برخلاف نفت که تولیدکنندگان و مسیرهای متنوع‌تری در جهان دارد، بخش قابل توجهی از صادرات LNG قطر و امارات از هرمز عبور می‌کند.
IEA اعلام کرده است که در جریان اختلال ۲۰۲۶، کاهش صادرات LNG خلیج فارس تا حدی با افزایش عرضه از آمریکای شمالی و آفریقا جبران شده است. با این حال، این جایگزینی کامل و فوری نیست و باعث افزایش رقابت میان خریداران آسیایی و اروپایی برای محموله‌های موجود شده است.
بنابراین در یک بسته‌شدن طولانی، فشار فقط به قیمت نفت محدود نمی‌شود و بازار گاز طبیعی و LNG نیز می‌تواند با نوسان بیشتری روبه‌رو شود.
جمع‌بندی: اگر تنگه هرمز بسته شود چه چیزهایی گران می‌شوند؟
بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند ابتدا بازار نفت و LNG را تحت فشار قرار دهد و سپس اثر آن به بنزین، دیزل، سوخت هواپیما، حمل دریایی، بیمه کشتی و در نهایت بخشی از قیمت کالاها منتقل شود.
اما وضعیت ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ را نباید به‌سادگی «بسته‌شدن کامل هرمز» نامید. داده‌های Reuters و Kpler از کاهش شدید ترافیک قابل مشاهده خبر می‌دهند، در حالی که بخشی از صادرات نفت همچنان ادامه دارد و برخی نفتکش‌ها نیز با AIS خاموش در داده‌های عمومی دیده نمی‌شوند.
نکته کلیدی برای ارزیابی آینده، مدت اختلال و مقدار واقعی نفت و LNG قابل خروج از خلیج فارس است. خطوط لوله عربستان و امارات می‌توانند بخشی از فشار را کاهش دهند، اما ظرفیت آنها با حجم معمول عبوری از هرمز قابل مقایسه نیست. به همین دلیل هرچه اختلال طولانی‌تر شود، احتمال انتقال فشار از بازار انرژی به حمل‌ونقل و قیمت کالاها بیشتر خواهد شد.
سؤالات متداول
اگر تنگه هرمز بسته شود، بنزین گران می‌شود؟
اختلال طولانی می‌تواند با افزایش قیمت نفت و فرآورده‌های نفتی، فشار صعودی بر قیمت بنزین ایجاد کند؛ میزان اثرگذاری در هر کشور متفاوت است.
تنگه هرمز چه مقدار نفت جهان را جابه‌جا می‌کند؟
در سال‌های اخیر حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده نفتی در روز از این مسیر عبور کرده که تقریباً یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان است.
آیا عربستان می‌تواند بدون تنگه هرمز نفت صادر کند؟
بله. عربستان خط لوله East-West را برای انتقال نفت به بندر ینبع در دریای سرخ دارد، اما ظرفیت جایگزین آن محدودتر از حجم معمول عبوری از هرمز است.
آیا خاموش بودن AIS یعنی نفتکش مخفیانه فعالیت می‌کند؟
خیر. خاموش بودن AIS فقط به این معنی است که اطلاعات موقعیت کشتی از طریق این سامانه قابل مشاهده نیست. از این موضوع به‌تنهایی نمی‌توان درباره علت یا هدف حرکت یک کشتی نتیجه‌گیری کرد.
آیا بسته‌شدن هرمز روی قیمت بلیت هواپیما اثر دارد؟
اختلال طولانی می‌تواند قیمت Jet Fuel و هزینه عملیاتی خطوط هوایی را افزایش دهد و در نتیجه فشار صعودی بر قیمت بلیت ایجاد کند؛ اما میزان انتقال هزینه به مسافر به شرایط هر بازار و شرکت هواپیمایی بستگی دارد.
یادآوری
تحولات مربوط به درگیری‌های منطقه خاورمیانه و نقش بازیگران مختلف، از جمله اسرائیل، می‌تواند به‌سرعت تغییر کند. برای ارزیابی اثر اقتصادی تنگه هرمز، بهتر است داده‌های به‌روز درباره جریان نفت، LNG و تردد کشتی‌ها به‌صورت جداگانه بررسی شوند.
برای بررسی روزانه اثر بحران‌های انرژی بر قیمت سوخت، حمل‌ونقل و اقتصاد جهانی، مطالب اقتصادی و فناوری فوت‌وفن را دنبال کنید.
