تحلیل جدید نشان می‌دهد ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی برای نوجوانان، به‌تنهایی راهکار مؤثری نیست و ممکن است خطرات را به محیط‌های آنلاین پنهان‌تر منتقل کند.
- استرالیا پس از اجرای قانون کاهش محسوسی در استفاده نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی مشاهده نکرد.
- ممنوعیت ممکن است نوجوانان را به پیام‌رسان‌های رمزنگاری‌شده یا چت‌بات‌های هوش مصنوعی سوق دهد.
- پژوهشگران تأکید می‌کنند موفقیت قوانین باید با میزان ایمن‌تر شدن طراحی پلتفرم‌ها سنجیده شود، نه فقط کاهش زمان استفاده.
ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی برای نوجوانان؛ آیا واقعاً از آن‌ها محافظت می‌کند؟
ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی برای نوجوانان ممکن است در نگاه نخست اقدامی قاطع برای حفاظت از سلامت روان جوانان به نظر برسد، اما تحلیل تازه پژوهشگران نشان می‌دهد این سیاست لزوماً خطرات را از بین نمی‌برد، بلکه ممکن است آن‌ها را به فضاهایی منتقل کند که نظارت بر آن‌ها بسیار دشوارتر است.
محدودیت‌هایی مانند قوانینی که در استرالیا اجرا شده، همچنین بریتانیا قصد اجرای آن را دارد، شاید بخشی از آسیب‌های فضای مجازی را کاهش دهد، اما هم‌زمان می‌تواند پیامدهای ناخواسته جدیدی ایجاد کند. این هشدار در شرایطی مطرح شده که دولت‌ها با سرعت در حال تدوین سیاست‌هایی برای مقابله با نگرانی‌های مربوط به سلامت روان نوجوانان هستند.
نگاه کلان به مسئله ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی
این تحلیل توسط Dr. Amrit Kaur Purba از London School of Hygiene & Tropical Medicine (LSHTM) به همراه همکارانش، همچنین یک نویسنده نوجوان انجام شده است.
به اعتقاد پژوهشگران، ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی یک راه‌حل ساده و مستقل نیست، بلکه تغییری در بخشی از یک سیستم بسیار بزرگ شامل خانواده‌ها، مدارس، شرکت‌های فناوری، پلتفرم‌های اجتماعی، همچنین خود نوجوانان محسوب می‌شود.
هر تغییری در یکی از اجزای این سیستم می‌تواند بر سایر بخش‌ها اثر بگذارد. برای مثال، محدودیت حساب‌های کاربری ممکن است رفتار شرکت‌های فناوری، شیوه نظارت والدین، همچنین محل حضور نوجوانان در اینترنت را تغییر دهد.
پیامدهای ناخواسته ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی
دکتر پوربا و همکارانش این محدودیت‌ها را یک مداخله در کل سیستم می‌دانند، نه صرفاً راهکاری برای تغییر رفتار.
او در گفت‌وگو با Earth.com می‌گوید:
«یک محدودیت ممکن است برخی آسیب‌ها را کاهش دهد، اما هم‌زمان آسیب‌های دیگری را جابه‌جا کند، همچنین پیامدهای ناخواسته‌ای ایجاد کند که تنها با گذشت زمان آشکار شوند.»
به گفته نویسندگان، اگر دولت‌ها بدون درک کامل این سیستم قوانین جدید را اجرا کنند، ممکن است تنها ظاهری از کنترل ایجاد شود، در حالی که عوامل اصلی آسیب‌های آنلاین همچنان بدون تغییر باقی بمانند.
بریتانیا نیز پس از استرالیا قصد دارد تا سال ۲۰۲۷ دسترسی افراد زیر ۱۶ سال به پلتفرم‌های اصلی شبکه‌های اجتماعی را محدود کند.
تجربه استرالیا چه چیزی نشان داد؟
استرالیا نخستین کشوری بود که حداقل سن ۱۶ سال را برای ایجاد حساب کاربری در شبکه‌های اجتماعی تعیین کرد. این قانون از دسامبر ۲۰۲۵ اجرایی شد.
ارزیابی اولیه که صدها نوجوان استرالیایی را قبل، همچنین بعد از اجرای قانون بررسی کرد، نشان داد میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی تقریباً تغیری نکرده است.
- بیش از هشت نفر از هر ده نوجوان زیر ۱۶ سال، سه ماه پس از اجرای قانون همچنان از پلتفرم‌های محدودشده استفاده می‌کردند.
- بیشتر آن‌ها از حساب‌های شخصی خود استفاده می‌کردند.
- رایج‌ترین روش احراز سن تنها وارد کردن تاریخ تولد بود.
- تنها درصد کمی از نوجوانان برای دور زدن قوانین به حساب‌های جعلی یا مرور خصوصی روی آوردند.
این یافته‌ها نشان می‌دهد ممنوعیت روی کاغذ، تغییر محسوسی در رفتار واقعی کاربران ایجاد نکرده است؛ زیرا سیستم‌های احراز هویت ضعیف بودند، نوجوانان نیز به‌سادگی از آن‌ها عبور کردند.
در عمل، چیزی که تغییر کرد بیشتر ظاهر کنترل بود، نه واقعیت استفاده روزانه نوجوانان.
شباهت رفتار شرکت‌های فناوری با صنایع دخانیات و الکل
پژوهشگران برای پیش‌بینی آینده به تجربه صنایع دخانیات، همچنین الکل اشاره می‌کنند.
این صنایع طی دهه‌ها روش‌های مختلفی برای کاهش اثر قوانین محدودکننده پیدا کردند. به اعتقاد تیم پژوهشی، شرکت‌های شبکه‌های اجتماعی نیز احتمالاً از راهبردهای مشابه استفاده خواهند کرد.
- تعریف مجدد مفهوم شبکه اجتماعی برای خارج شدن از شمول قوانین.
- سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مرتبط با نظارت کمتر.
- استفاده از لابی‌گری.
- تأثیرگذاری بر افکار عمومی.
- حمایت مالی از پژوهش‌ها برای هدایت سیاست‌گذاری.
چگونه ممنوعیت می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد؟
در حالی که شرکت‌ها خود را با قوانین جدید تطبیق می‌دهند، نوجوانان نیز مسیرهای جدیدی پیدا می‌کنند.
برخی از آن‌ها ممکن است از پلتفرم‌های عمومی به محیط‌های خصوصی‌تر مانند پیام‌رسان‌های رمزنگاری‌شده یا چت‌بات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی مهاجرت کنند؛ فضاهایی که نظارت بر آن‌ها بسیار محدودتر است، بزرگسالان نیز کمتر در آن حضور دارند.
پژوهش دیگری نیز نشان داده است که ممنوعیت‌های سختگیرانه می‌توانند نتیجه معکوس داشته باشند. نوجوانان این قوانین را نوعی کنترل تلقی کرده، استفاده خود را پنهان می‌کنند؛ موضوعی که اعتماد میان نوجوانان، همچنین بزرگسالانی را که مسئول حمایت از آن‌ها هستند، کاهش می‌دهد.
چه کسانی بیشترین سود یا زیان را می‌برند؟
دکتر پوربا در ایمیلی به Earth.com می‌گوید:
«سیاستی که برای همه یکسان طراحی شده است، الزاماً برای همه به یک شکل تجربه نمی‌شود.»
این تحلیل نشان می‌دهد نوجوانانی که خانواده‌ای حمایتگر، مهارت‌های دیجیتال مناسب، همچنین فعالیت‌های سالم خارج از فضای مجازی دارند، راحت‌تر با حذف شبکه‌های اجتماعی کنار می‌آیند.
اما نوجوانانی که با انزوا، مشکلات خانوادگی یا شرایط ناپایدار زندگی مواجه هستند، بیشترین آسیب را خواهند دید؛ زیرا برای برخی از آن‌ها اینترنت تنها محل دریافت حمایت اجتماعی است.
شبکه‌های اجتماعی؛ گاهی یک مسیر نجات
نویسنده نوجوان این پژوهش می‌نویسد شبکه‌های اجتماعی می‌توانند «محلی برای فرار از شرایط دشوار» باشند؛ جایی که دوستی‌ها شکل می‌گیرند، افراد کسانی شبیه خود را پیدا می‌کنند.
اگر این فضا بدون ارائه جایگزین مناسب حذف شود، نوجوانانی که بیشترین نیاز را به آن دارند، بیشترین آسیب را خواهند دید.
در چنین شرایطی، قانونی که برای حمایت از نوجوانان آسیب‌پذیر نوشته شده، ممکن است یکی از معدود مسیرهای حمایتی آن‌ها را از بین ببرد، در حالی که نوجوانان برخوردار تقریباً تغییری احساس نکنند.
در نتیجه، آسیب از بین نمی‌رود، بلکه بیشتر بر دوش آسیب‌پذیرترین افراد جامعه قرار می‌گیرد.
موفقیت این سیاست چگونه باید سنجیده شود؟
پژوهشگران معتقدند اگر قرار است چنین قوانینی اجرا شوند، باید ارزیابی آن‌ها نیز جامع باشد.
به گفته آن‌ها، تمرکز صرف بر شاخص‌هایی مانند مدت زمان استفاده از صفحه‌نمایش یا تغییرات کوتاه‌مدت خلق‌وخو، تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد.
ارزیابی دقیق باید موارد زیر را نیز بررسی کند:
- مشارکت نوجوانان در مدرسه
- کیفیت روابط دوستانه
- واکنش شرکت‌های فناوری
- تغییر رفتار پلتفرم‌ها
- پیامدهای بلندمدت طی سال‌ها، نه فقط چند هفته
تیم پژوهشی پیشنهاد می‌کند پیش از اجرای قوانین، کل سیستم ترسیم شود تا سیاست‌گذاران بتوانند ارتباط اجزای مختلف را بهتر درک کنند.
دیدگاه پژوهشگران درباره موفقیت سیاست‌گذاری
پژوهشگران تأکید می‌کنند این یافته‌ها به معنای تعویق اقدام تا دستیابی به شواهد کامل نیست، بلکه نشان می‌دهد ممنوعیت به‌تنهایی احتمالاً بسیار مؤثرتر از آنچه در عمل خواهد بود، به نظر می‌رسد.
دکتر پوربا در پاسخ به پرسش Earth.com درباره معیار موفقیت گفت:
«در نهایت، مهم‌ترین معیار موفقیت شاید صرفاً تغییر رفتار نوجوانان نباشد، بلکه این باشد که آیا مقررات، شرکت‌های فناوری را به طراحی محیط‌های دیجیتال ایمن‌تر ترغیب می‌کند یا خیر.»
به همین دلیل، چالش اصلی تنها تصویب قانون نیست، بلکه وادار کردن پلتفرم‌ها به طراحی مسئولانه‌تر محیط‌های دیجیتال است.
نتایج این پژوهش در مجله علمی The BMJ منتشر شده است.
سؤالات متداول
آیا ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی استفاده نوجوانان را متوقف می‌کند؟
بر اساس داده‌های اولیه استرالیا، میزان استفاده نوجوانان تغییر محسوسی نداشته است.
چرا پژوهشگران با ممنوعیت کامل مخالف هستند؟
زیرا معتقدند این سیاست ممکن است خطرات را به محیط‌های آنلاین پنهان‌تر منتقل کند، بدون آنکه ریشه مشکلات را برطرف کند.
کدام نوجوانان بیشتر آسیب می‌بینند؟
نوجوانانی که با انزوا، مشکلات خانوادگی یا کمبود حمایت اجتماعی روبه‌رو هستند.
پژوهشگران چه معیارهایی را برای ارزیابی موفقیت پیشنهاد می‌کنند؟
بررسی روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی، واکنش شرکت‌های فناوری، پیامدهای بلندمدت، نه فقط میزان استفاده از صفحه‌نمایش.
جمع‌بندی
شواهد موجود نشان می‌دهد ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی به‌تنهایی راهکاری قطعی برای محافظت از نوجوانان نیست. موفقیت این سیاست زمانی محقق می‌شود که هم‌زمان شرکت‌های فناوری، خانواده‌ها، مدارس، سیاست‌گذاران برای ایجاد محیطی ایمن‌تر همکاری کنند.
اگر به موضوع سلامت روان، فناوری، سیاست‌گذاری دیجیتال علاقه‌مند هستید، مطالب تخصصی ما را دنبال کنید.
