یک نقص نرم‌افزاری در سیستم اطلاعات پرواز NATS در بریتانیا فقط در یک میلی‌ثانیه رخ داد، اما محدودیت‌های ایمنی ناشی از آن به لغو بیش از ۲۰۰۰ پرواز انجامید.
- یک نقص نرم‌افزاری در بخشی کوچک از سیستم اطلاعات پرواز NATS در عرض یک میلی‌ثانیه رخ داد، اما پیامد آن به لغو بیش از ۲۰۰۰ پرواز رسید.
- وقتی اطلاعات مورد نیاز کنترلرها قابل اتکا نباشد، کاهش ظرفیت فضای هوایی یک اقدام ایمنی است و می‌تواند به تأخیر و لغو گسترده منجر شود.
- حتی اگر علت اختلال خارج از کنترل ایرلاین باشد، حقوق مسافر درباره مراقبت، بازپرداخت یا پرواز جایگزین همچنان می‌تواند برقرار باشد.
یک خطای یک‌میلی‌ثانیه‌ای چگونه بیش از ۲۰۰۰ پرواز را لغو کرد؟
در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، یک نقص بسیار کوتاه در بخشی از نرم‌افزار کنترل ترافیک هوایی بریتانیا به اختلالی گسترده در شبکه پروازها منجر شد. طبق گزارش مقدماتی NATS، نقص در بخش کوچکی از کدهای سیستم اطلاعات پرواز رخ داد و در عرض تنها یک میلی‌ثانیه باعث تولید داده‌ای نادرست شد.
نتیجه اما به‌هیچ‌وجه در حد یک میلی‌ثانیه نبود: محدودیت‌های ایمنی برای ترافیک هوایی اعمال شد، بیش از ۲۰۰۰ پرواز لغو شد و برنامه سفر صدها هزار مسافر تحت تأثیر قرار گرفت. بازگشت عملیات NATS به وضعیت عادی همان شب انجام شد، اما پاک‌سازی اثرات زنجیره‌ای اختلال بیش از دو روز طول کشید.
این حادثه یک سؤال مهم را مطرح می‌کند: چطور یک خطای بسیار کوچک در یک سیستم کامپیوتری می‌تواند چنین اثر بزرگی روی پروازهای یک کشور داشته باشد؟
دقیقاً چه اتفاقی در سیستم NATS افتاد؟
گزارش مقدماتی NATS که در ۱۸ سپتامبر منتشر شد، علت حادثه را یک نقص نرم‌افزاری در بخش کوچکی از National Airspace System یا NAS اعلام می‌کند؛ سامانه‌ای که از مدیریت فضای هوایی بریتانیا پشتیبانی می‌کند.
بخش آسیب‌دیده با اختصاص کدهایی به هواپیماها ارتباط داشت. این کدها برای شناسایی پروازها روی رادار استفاده می‌شوند. اختصاص کد معمولاً به شکل خودکار انجام می‌شود، اما در شرایط خاص ممکن است درخواست دستی برای اختصاص کد ایجاد شود.
در جریان حادثه، زمانی که یک درخواست دستی برای اختصاص کد هواپیما در حال پردازش بود، سیستم پیامی مربوط به یک فعالیت با اولویت بالاتر دریافت کرد. در نتیجه، پردازش درخواست اختصاص کد متوقف شد.
وقتی سیستم دوباره به پردازش درخواست قبلی برگشت، نقص نرم‌افزاری باعث شد این فرایند به شکل صحیح ادامه پیدا نکند. خروجی ایجادشده خراب بود و این مشکل روی برخی به‌روزرسانی‌های بعدی اطلاعات پرواز نیز اثر گذاشت.
NATS اعلام کرده است که این اتفاق در فضای یک میلی‌ثانیه رخ داد.
بنابراین مسئله این نبود که سیستم برای مدت طولانی از کار افتاده باشد. مشکل اصلی این بود که یک نقص نرم‌افزاری، داده‌ای را که برای مدیریت و شناسایی ترافیک هوایی اهمیت داشت، دچار اختلال کرد.
آیا خطای انسانی عامل حادثه بود؟
طبق گزارش مقدماتی NATS، این حادثه ناشی از خطای انسانی نبود. مدیرعامل NATS نیز اعلام کرده است که مشکل به اقدامات نادرست اپراتورهای نظامی یا غیرنظامی مربوط نبوده است.
NATS همچنین تأکید کرده که حادثه ۸ سپتامبر با قطعی بزرگ سیستم در سال ۲۰۲۳ یا مشکل راداری سال گذشته ارتباطی نداشته است.
در عین حال، دولت بریتانیا از Civil Aviation Authority یا CAA خواسته است یک بررسی مستقل انجام دهد تا یافته‌های NATS بررسی شود و موضوع تاب‌آوری سیستم و سرمایه‌گذاری‌های آینده نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
Flight Data System چیست و چرا این‌قدر مهم است؟
برای درک حادثه باید بدانیم کنترل ترافیک هوایی فقط به رادار وابسته نیست. کنترلرها برای مدیریت ایمن هواپیماها به مجموعه‌ای از اطلاعات مربوط به پروازها نیاز دارند.
Flight Data System بخشی از این زنجیره اطلاعاتی است. داده‌های مربوط به پروازها باید به شکل صحیح پردازش شوند تا کنترلر بتواند وضعیت و هویت هواپیماها را در اختیار داشته باشد و ترافیک را مدیریت کند.
یکی از اطلاعات مهم، کد شناسایی هواپیما روی رادار است. این کد به کنترلر کمک می‌کند هواپیمایی را که روی صفحه رادار مشاهده می‌شود، به اطلاعات مربوط به همان پرواز مرتبط کند.
بنابراین اگر بخشی از اطلاعات قابل اعتماد نباشد، موضوع صرفاً «خراب شدن یک صفحه کامپیوتری» نیست. کنترلر باید مطمئن باشد اطلاعاتی که بر اساس آن درباره ورود، خروج، مسیر و فاصله هواپیماها تصمیم می‌گیرد، قابل اتکا است.
چرا وقتی اطلاعات کم می‌شود، ظرفیت فضای هوایی کاهش پیدا می‌کند؟
اصل اساسی در Air Traffic Control یا ATC، حفظ فاصله ایمن میان هواپیماهاست. کنترلرها باید بتوانند موقعیت هواپیماها را به‌درستی تشخیص دهند و ترافیک را در محدوده تحت کنترل خود مدیریت کنند.
وقتی بخشی از اطلاعات پرواز در دسترس نیست یا قابلیت اعتماد آن کاهش پیدا می‌کند، کنترلر نمی‌تواند همان تعداد هواپیما را با شرایط عادی مدیریت کند.
در چنین وضعیتی راه‌حل ایمنی این نیست که هواپیماها همچنان با همان ظرفیت قبلی وارد فضای هوایی شوند. باید تعداد پروازهایی که می‌توانند وارد بخش‌های مشخصی از فضای هوایی شوند، کاهش پیدا کند.
این همان جایی است که یک نقص نرم‌افزاری می‌تواند به یک محدودیت بزرگ عملیاتی تبدیل شود.
- اطلاعات پرواز کاهش می‌یابد.
- توانایی مدیریت عادی ترافیک کاهش پیدا می‌کند.
- محدودیت‌های پروازی برای حفظ ایمنی اعمال می‌شود.
- تعداد هواپیماهای قابل پذیرش در یک بخش از فضای هوایی کاهش می‌یابد.
- پروازهای بعدی باید منتظر بمانند، تغییر مسیر دهند یا لغو شوند.
چرا اختلالی که محلی بود، سراسر بریتانیا را تحت تأثیر قرار داد؟
طبق گزارش NATS، مشکل نرم‌افزاری مستقیماً پروازهایی را تحت تأثیر قرار داد که در London Area Control Centre مدیریت می‌شدند. این مرکز عمدتاً مسئول پروازهای ارتفاع بالاتر، معمولاً بالاتر از ۲۴۵۰۰ فوت، است.
اما برای راه‌اندازی مجدد National Airspace System و بارگذاری دوباره اطلاعات پرواز، محدودیت‌ها در سراسر بریتانیا اعمال شد.
این نکته کلیدی است: محدود بودن محل وقوع مشکل به معنی محدود بودن اثر آن نیست.
شبکه حمل‌ونقل هوایی به شکل یک مجموعه به‌هم‌پیوسته کار می‌کند. یک هواپیما ممکن است از لندن به شهری دیگر برود، سپس همان هواپیما قرار باشد چند ساعت بعد پرواز دیگری را انجام دهد. خدمه نیز برنامه مشخصی دارند و مسافران، هواپیماها، فرودگاه‌ها و زمان‌های پروازی به یکدیگر وابسته‌اند.
چگونه یک اختلال محلی به تأخیر زنجیره‌ای تبدیل می‌شود؟
فرض کنید یک پرواز قرار است ساعت ۱۰ صبح از لندن به مقصد دیگری پرواز کند. اگر محدودیت ATC باعث شود این پرواز دو ساعت دیرتر انجام شود، هواپیما نیز دو ساعت دیرتر به مقصد می‌رسد.
اما اگر همان هواپیما قرار باشد ساعت ۱۴ پرواز بعدی خود را انجام دهد، حالا پرواز دوم نیز با مشکل مواجه می‌شود.
همین اتفاق درباره خدمه پرواز نیز رخ می‌دهد. اگر یک گروه خلبان و مهماندار به دلیل تأخیر نتوانند خود را به موقع به مقصد بعدی برسانند، پرواز دیگری ممکن است با کمبود خدمه مواجه شود.
فرودگاه‌ها نیز ظرفیت محدودی برای پذیرش و خروج هواپیما دارند. وقتی پروازها از برنامه خارج می‌شوند، هواپیماها ممکن است در زمان‌های نامناسب به فرودگاه برسند یا جایگاه‌های پارک، گیت‌ها و باندها با برنامه قبلی هماهنگ نباشند.
در نتیجه، یک اختلال اولیه می‌تواند به این زنجیره تبدیل شود:
- اختلال در سیستم ATC
- کاهش ظرفیت فضای هوایی
- تأخیر یا توقف برخی پروازها
- جابجایی برنامه هواپیماها و خدمه
- از دست رفتن زمان‌بندی پروازهای بعدی
- افزایش تراکم در فرودگاه‌ها
- تأخیر بیشتر
- لغو بخشی از پروازها برای بازگرداندن شبکه به وضعیت قابل مدیریت
به همین دلیل است که پایان یافتن مشکل فنی لزوماً به معنی پایان فوری اختلال برای مسافران نیست. NATS اعلام کرد عملیاتش همان شب به حالت عادی برگشت، اما اثرات ایجادشده در شبکه بیش از دو روز ادامه داشت.
تفاوت ATC، NATS، فرودگاه و ایرلاین چیست؟
یکی از دلایلی که هنگام چنین حوادثی مسئولیت‌ها با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، این است که مسافر همه آن‌ها را در یک زنجیره واحد می‌بیند. اما وظایفشان متفاوت است.
کنترل ترافیک هوایی یا ATC
ATC وظیفه مدیریت ترافیک هواپیماها در فضای هوایی را بر عهده دارد. کنترلرها به هواپیماها اجازه ورود، خروج، تغییر مسیر یا انجام برخی مانورها را می‌دهند و فاصله ایمن میان هواپیماها را مدیریت می‌کنند.
NATS
NATS ارائه‌دهنده اصلی خدمات کنترل ترافیک هوایی بریتانیاست. حادثه ۸ سپتامبر مربوط به یکی از سامانه‌های مورد استفاده NATS در مدیریت فضای هوایی بود.
فرودگاه
فرودگاه مسئول زیرساخت‌ها و عملیات زمینی خود است؛ از جمله ترمینال، گیت، باند، جایگاه هواپیما و بخش‌هایی از عملیات زمینی. فرودگاه لزوماً مسئول تصمیم کنترل ترافیک هوایی نیست.
ایرلاین
ایرلاین مسئول اجرای پرواز خود، هواپیما، خدمه، برنامه عملیاتی و ارتباط با مسافر است. بنابراین حتی اگر علت اصلی تأخیر از خارج از کنترل ایرلاین باشد، این موضوع لزوماً تمام مسئولیت‌های ایرلاین در قبال مسافر را از بین نمی‌برد.
اگر اختلال ATC باعث لغو پرواز شود، حقوق مسافر چیست؟
این بخش برای مسافران اهمیت ویژه‌ای دارد. طبق اعلام CAA بریتانیا، اختلال NATS در ۸ سپتامبر احتمالاً در دسته «شرایط فوق‌العاده» یا Extraordinary Circumstances قرار می‌گیرد.
در نتیجه، مسافران احتمالاً برای تأخیرها و لغوهایی که مستقیماً ناشی از این حادثه بوده‌اند، مستحق غرامت ثابت نخواهند بود. CAA همچنین اعلام کرده که اثرات زنجیره‌ای ناشی از این حادثه نیز احتمالاً در همین چارچوب قرار می‌گیرند.
با این حال، نبود حق دریافت غرامت ثابت به معنی نبود حقوق مسافر نیست.
۱. حق مراقبت از مسافر
در پروازهایی که مشمول قوانین حقوق مسافر بریتانیا هستند، ایرلاین باید در زمان تأخیر یا لغو، مراقبت لازم را فراهم کند. این مراقبت می‌تواند شامل غذا و نوشیدنی، امکان ارتباط و در صورت نیاز اقامت در هتل و حمل‌ونقل مربوط به آن باشد.
این تعهد مراقبتی صرف‌نظر از علت اختلال وجود دارد و با مسئولیت پرداخت غرامت ثابت تفاوت دارد.
۲. در صورت لغو پرواز، بازپرداخت یا پرواز جایگزین
اگر پرواز مشمول قوانین مربوط به حقوق مسافر بریتانیا لغو شود، ایرلاین باید گزینه‌های قانونی مربوط را ارائه کند. مسافر می‌تواند بسته به شرایط، بازپرداخت هزینه بلیت یا مسیر جایگزین برای رسیدن به مقصد را انتخاب کند.
۳. اگر ایرلاین مراقبت لازم را فراهم نکرد چه کنیم؟
CAA اعلام کرده است اگر ایرلاین در شرایط اختلال گسترده نتواند مراقبت مناسب یا پرواز جایگزین ارائه کند، مسافر می‌تواند هزینه‌های معقول مورد نیاز خود را پرداخت کند و سپس برای بازپرداخت آن اقدام کند.
در چنین شرایطی نگه‌داشتن تمام رسیدها اهمیت زیادی دارد. هزینه‌ها باید منطقی و متناسب با شرایط باشند.
۴. قوانین UK261 برای چه پروازهایی اعمال می‌شود؟
طبق راهنمای CAA، قوانین مربوط به حقوق مسافر بریتانیا در بسیاری از پروازهای ورودی، خروجی و داخلی بریتانیا اعمال می‌شود. به‌طور کلی، پروازهای خارج‌شده از فرودگاه‌های بریتانیا با هر ایرلاینی مشمول این چارچوب هستند. برای پروازهای ورودی به بریتانیا، وضعیت به شرکت هواپیمایی و مسیر بستگی دارد.
بنابراین برای پروازی که از کشوری خارج از بریتانیا به این کشور می‌رسد، باید مشخصات ایرلاین و مسیر بررسی شود.
آیا در اختلال ATC می‌توان غرامت مالی گرفت؟
در حادثه ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، CAA اعلام کرده است که تأخیرها و لغوهای مستقیماً ناشی از مشکل NATS و همچنین اثرات زنجیره‌ای آن احتمالاً در دسته شرایط فوق‌العاده قرار می‌گیرند.
بنابراین انتظار دریافت غرامت ثابت برای این بخش از اختلال نباید با حق دریافت خدمات و مراقبت از مسافر اشتباه گرفته شود.
CAA در عین حال تأکید کرده است که این تفسیر برای راهنمایی است و هر پرونده باید با توجه به شرایط خودش بررسی شود. مسافرانی که با این تفسیر مخالف باشند همچنان می‌توانند ادعای غرامت خود را مطرح کنند و در صورت لزوم موضوع را از مسیرهای قانونی پیگیری کنند.
چرا ایمنی باعث شد پروازها لغو شوند؟
شاید از دید مسافر عجیب باشد که یک نقص نرم‌افزاری کوچک بتواند باعث شود صدها هواپیما نتوانند طبق برنامه پرواز کنند. اما در هوانوردی، کاهش ظرفیت برای حفظ ایمنی بخشی از طراحی سیستم است.
وقتی کنترلرها اطلاعات مورد نیاز را با سطح اطمینان معمول در اختیار ندارند، افزایش تعداد هواپیماها راه‌حل مناسبی نیست. سیستم باید تعداد پروازها را کاهش دهد تا کنترلرها بتوانند ترافیک باقی‌مانده را با فاصله و اطلاعات کافی مدیریت کنند.
NATS نیز تأکید کرده است که در جریان این حادثه، ایمنی در معرض خطر قرار نگرفت. محدودیت‌های اعمال‌شده دقیقاً برای جلوگیری از تبدیل مشکل اطلاعاتی به یک مشکل ایمنی بود.
چرا یک میلی‌ثانیه می‌تواند دو روز اختلال ایجاد کند؟
تفاوت میان مدت خطای فنی و مدت اثر عملیاتی نکته اصلی این حادثه است.
نقص نرم‌افزاری در یک لحظه بسیار کوتاه رخ داد. اما پس از ایجاد داده نادرست، سیستم باید تحت شرایط کنترل‌شده دوباره راه‌اندازی می‌شد و اطلاعات پرواز دوباره بارگذاری می‌شد. هم‌زمان محدودیت‌های ترافیکی نیز بر پروازهای برنامه‌ریزی‌شده اثر گذاشته بود.
وقتی صدها یا هزاران پرواز از برنامه خود عقب می‌افتند، شبکه دیگر نمی‌تواند صرفاً با «برطرف شدن خطا» به وضعیت اولیه برگردد. هواپیماها در جای درست نیستند، خدمه ممکن است در مقصد مورد نیاز نباشند و برنامه پروازها از حالت عادی خارج شده است.
به همین دلیل، یک خطای یک‌میلی‌ثانیه‌ای می‌تواند اثری چندروزه ایجاد کند.
NATS برای جلوگیری از تکرار حادثه چه کرده است؟
NATS اعلام کرده است که مشکل شناسایی شده و اقدامات موقت برای کاهش خطر تکرار آن در نظر گرفته شده است. راه‌حل دائمی نیز در حال آزمایش‌های ایمنی و استقرار است.
NATS همچنین اعلام کرده که طی ۱۰ سال گذشته بیش از یک میلیارد پوند در سیستم‌ها و فناوری‌های خود سرمایه‌گذاری کرده است و قرار است برنامه‌هایی برای سرمایه‌گذاری یک میلیارد پوند دیگر تا پایان سال ۲۰۳۳ به CAA ارائه کند.
در کنار بررسی داخلی NATS، دولت بریتانیا از CAA خواسته است بررسی مستقلی انجام دهد تا یافته‌های NATS و موضوع تاب‌آوری خدمات این سازمان بررسی شود.
سؤالات متداول
چرا اختلال NATS باعث لغو بیش از ۲۰۰۰ پرواز شد؟
یک نقص نرم‌افزاری در سیستم اطلاعات پرواز باعث ایجاد داده خراب و کاهش اطلاعات در دسترس کنترلرها شد. برای حفظ ایمنی، محدودیت‌های ترافیکی اعمال شد و این محدودیت‌ها به تأخیر و لغو گسترده پروازها انجامید.
کد شناسایی راداری هواپیما چه کاربردی دارد؟
این کد به کنترلر کمک می‌کند هواپیمای مشاهده‌شده روی رادار را به اطلاعات مربوط به همان پرواز مرتبط کند. NATS اعلام کرده است نقص موردنظر در فرایند اختصاص چنین کدهایی رخ داده بود.
چرا بعد از رفع مشکل NATS، پروازها فوراً عادی نشدند؟
چون اختلال باعث جابه‌جایی برنامه هواپیماها و خدمه و ایجاد تراکم در شبکه شد. پاک‌سازی این اثرات زنجیره‌ای بیش از دو روز طول کشید.
آیا مسافر پروازی که به دلیل اختلال ATC لغو شده غرامت می‌گیرد؟
طبق نظر فعلی CAA درباره حادثه ۸ سپتامبر، تأخیر و لغو مستقیم یا زنجیره‌ای ناشی از این اختلال احتمالاً «شرایط فوق‌العاده» محسوب می‌شود و غرامت ثابت احتمالاً قابل پرداخت نیست. با این حال، حق مراقبت، بازپرداخت یا پرواز جایگزین همچنان می‌تواند وجود داشته باشد.
در صورت لغو پرواز به دلیل ATC، اول باید با چه کسی تماس گرفت؟
مسافر باید ابتدا با ایرلاین یا شرکت صادرکننده بلیت تماس بگیرد. مسئولیت ارائه اطلاعات، مراقبت و گزینه‌های مربوط به لغو یا تغییر مسیر معمولاً بر عهده ایرلاین است.
جمع‌بندی
اختلال کنترل ترافیک هوایی بریتانیا در ۸ سپتامبر نمونه روشنی از تفاوت میان «اندازه یک نقص فنی» و «اندازه پیامدهای آن» است. طبق گزارش مقدماتی NATS، نقص در بخش کوچکی از کد نرم‌افزار فقط در یک میلی‌ثانیه رخ داد، اما اطلاعات پرواز را تحت تأثیر قرار داد و باعث شد برای حفظ ایمنی، ظرفیت ترافیک هوایی کاهش پیدا کند.
از آنجا که شبکه هوانوردی به هواپیماها، خدمه، فرودگاه‌ها و برنامه‌های پروازی وابسته است، محدودیت اولیه به سرعت به تأخیر و لغوهای زنجیره‌ای تبدیل شد. نتیجه نهایی، لغو بیش از ۲۰۰۰ پرواز و اختلال در برنامه سفر صدها هزار مسافر بود.
برای مسافران نیز یک نکته مهم وجود دارد: حتی در شرایطی که اختلال ATC ممکن است باعث حذف حق دریافت غرامت ثابت شود، حقوق مربوط به مراقبت، بازپرداخت یا پرواز جایگزین لزوماً از بین نمی‌رود. در چنین شرایطی، بررسی قوانین مربوط به پرواز و نگه‌داشتن رسید هزینه‌های ضروری می‌تواند برای پیگیری حقوق مسافر اهمیت داشته باشد.
منابع اصلی: گزارش مقدماتی NATS درباره حادثه ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، راهنمای رسمی Civil Aviation Authority بریتانیا درباره حقوق مسافران و بیانیه CAA درباره اختلال NATS، گزارش Associated Press درباره علت فنی حادثه و پیامدهای آن.
اگر می‌خواهید بدانید تأخیر یا لغو پرواز شما دقیقاً چه حقوقی ایجاد می‌کند، قوانین مربوط به مسیر، ایرلاین و علت اختلال را بررسی کنید و رسید تمام هزینه‌های ضروری خود را نگه دارید.
