اگر پرواز شما بهدلیل اعتصاب لغو شود، حق شما فقط غرامت نقدی نیست؛ در بسیاری از نظامهای حقوقی، بازپرداخت یا پرواز جایگزین و در موارد مشمول، غذا، هتل و حملونقل نیز مطرح است.
- اعتصابها یکسان نیستند: اعتصاب کارکنان ایرلاین با اعتصاب فرودگاه، امنیت یا کنترل ترافیک هوایی میتواند نتیجه حقوقی متفاوتی داشته باشد.
- غرامت با مراقبت فرق دارد: حذف غرامت نقدی لزوماً به معنای حذف غذا، هتل، حملونقل یا گزینه پرواز جایگزین نیست.
- قانون محل و مسیر را بررسی کنید: EU261، UK261، قوانین آمریکا، استرالیا و SHY-YOLCU ترکیه را نباید به یکدیگر یا به همه پروازهای جهان تعمیم داد.
اعتصاب کارکنان Qantas در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در فرودگاههای Sydney، Brisbane، Adelaide و Perth یک نمونه روشن از این پرسش است که هنگام مختلشدن پرواز، دقیقاً چه چیزی باید از ایرلاین دریافت کنیم. در این رویداد، کارکنان بخشهای زمینی و برخی نیروهای مرتبط با Qantas دست به اعتصاب ۲۴ ساعته زدند و همزمان در Sydney نیز اعتصاب جداگانه کارکنان امنیتی فرودگاه انجام شد.
اما یک نکته مهم وجود دارد: نوع اعتصاب تعیین میکند که آیا ممکن است غرامت نقدی حذف شود یا نه. این موضوع با حق بازپرداخت بلیت، تغییر مسیر، غذا، هتل و حملونقل یکی نیست. بنابراین «اعتصاب» بهتنهایی پاسخ کاملی برای حقوق مسافر نیست.
اعتصاب Qantas چه چیزی را نشان میدهد؟
در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، اتحادیه Transport Workers’ Union اعلام کرد کارکنان بخشهایی از Qantas Ground Services، Australian airExpress و QantasLink در Sydney، Brisbane، Adelaide و Perth برای ۲۴ ساعت دست از کار کشیدهاند. در Sydney همچنین حدود ۴۰۰ نیروی بازرسی امنیتی فرودگاه در دو نوبت دست به توقف کار زدند.
این دو رویداد از نظر حقوق مسافر یکسان نیستند. گروه اول عمدتاً به عملیات زمینی و کارکنان مرتبط با Qantas مربوط میشد، در حالی که اعتصاب دیگر مربوط به نیروهای امنیتی فرودگاه بود. همین تفاوت در قوانین مسافری اروپا و بریتانیا اهمیت زیادی دارد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره این رویداد، Qantas اعلام کرده بود برای مدیریت اختلال برنامههای جایگزین دارد و انتظار نداشت این اقدامات به شکل گسترده پروازهای مسافری داخلی و بینالمللی را مختل کند.
اول نوع اعتصاب را مشخص کنید
برای بررسی حقوق مسافر در لغو پرواز، ابتدا باید بدانید چه گروهی اعتصاب کرده است. چهار حالت اصلی را از هم جدا کنید:
۱. اعتصاب کارکنان خود ایرلاین
این گروه شامل خلبانان، مهمانداران، کارکنان تعمیر و نگهداری یا دیگر کارکنانی است که مستقیماً برای شرکت هواپیمایی کار میکنند.
در اتحادیه اروپا، دیوان دادگستری اتحادیه اروپا در پرونده مربوط به اعتصاب خلبانان SAS اعلام کرده است که اعتصاب سازمانیافته کارکنان خود شرکت هواپیمایی، در شرایط معمول، «شرایط فوقالعاده» محسوب نمیشود. بنابراین چنین اعتصابی لزوماً ایرلاین را از پرداخت غرامت ثابت EU261 معاف نمیکند.
البته استثنا ممکن است وجود داشته باشد. اگر منشأ اعتصاب موضوعی باشد که فقط مقامات عمومی قادر به حل آن هستند، ارزیابی میتواند متفاوت شود.
۲. اعتصاب کارکنان فرودگاه
کارکنان فرودگاه ممکن است مستقیماً برای ایرلاین کار نکنند. تعطیلی یا اختلال در خدمات فرودگاه میتواند عملیات ایرلاین را مختل کند.
در چارچوب EU261 و UK261، اعتصاب کارکنان فرودگاه معمولاً در دسته رویدادهای خارج از کنترل ایرلاین قرار میگیرد. در نتیجه ممکن است غرامت ثابت حذف شود؛ اما این موضوع بهمعنای حذف خودکار حق بازپرداخت، تغییر مسیر یا مراقبت از مسافر نیست.
۳. اعتصاب کارکنان امنیتی
اعتصاب نیروهای Security یا بازرسی امنیتی فرودگاه نیز معمولاً خارج از کنترل مستقیم ایرلاین است. اگر این اعتصاب باعث لغو یا تأخیر پرواز شود، در چارچوب اروپا و بریتانیا میتواند نمونهای از Extraordinary Circumstances باشد.
در چنین شرایطی ممکن است غرامت نقدی ثابت پرداخت نشود، اما سایر حقوق مسافر همچنان میتواند برقرار باشد.
۴. اعتصاب کنترل ترافیک هوایی
اعتصاب کارکنان Air Traffic Control یا تصمیمات مدیریت ترافیک هوایی از نمونههای کلاسیک رویدادهای خارج از کنترل ایرلاین هستند. UK CAA نیز اعتصاب کارکنان کنترل ترافیک هوایی را در میان مواردی قرار میدهد که ممکن است شرایط فوقالعاده محسوب شوند.
بنابراین نباید صرفاً با دیدن عبارت «Strike» نتیجه گرفت که هیچ مبلغ یا خدمتی به مسافر تعلق نمیگیرد.
چهار حق را با هم اشتباه نگیرید
وقتی پرواز لغو میشود، چهار مفهوم متفاوت مطرح است:
- Monetary Compensation: غرامت ثابت بابت اختلال و شرایط تعیینشده در قانون.
- Refund: بازگرداندن مبلغ بلیت در صورت انتخاب بازپرداخت.
- Re-routing: انتقال مسافر به مقصد با پرواز یا مسیر جایگزین.
- Right to Care: تأمین نیازهای ضروری هنگام انتظار، مانند غذا، نوشیدنی، ارتباطات، هتل و حملونقل مربوط به اقامت.
این حقوق الزاماً به یکدیگر وابسته نیستند. برای مثال، ممکن است اعتصاب باعث حذف غرامت نقدی شود اما ایرلاین همچنان موظف باشد مسافر را به مقصد برساند یا هزینههای مراقبتی لازم را تأمین کند.
EU261؛ وقتی پرواز تحت قانون اتحادیه اروپا است
EU261 را نباید به همه پروازهای جهان تعمیم داد. این مقررات فقط زمانی اعمال میشوند که پرواز در محدوده جغرافیایی و شرایط مقرر در قانون اروپا قرار داشته باشد.
در صورت لغو پرواز مشمول EU261، مسافر اصولاً باید بتواند بین بازپرداخت بلیت یا تغییر مسیر به مقصد نهایی انتخاب کند. تغییر مسیر میتواند در اولین فرصت مناسب یا در تاریخی بعدی با توجه به شرایط و ظرفیت موجود انجام شود.
غرامت نقدی در EU261
مبالغ استاندارد EU261 عبارتاند از:
- ۲۵۰ یورو برای پروازهای تا ۱۵۰۰ کیلومتر.
- ۴۰۰ یورو برای پروازهای بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر تا ۳۵۰۰ کیلومتر و برخی پروازهای درون اتحادیه اروپا.
- ۶۰۰ یورو برای سایر پروازهای بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر.
این مبالغ جدا از بازپرداخت یا تغییر مسیر هستند. با این حال، در صورت وجود شرایط قانونی خاص یا وقوع شرایط فوقالعاده، غرامت ثابت ممکن است پرداخت نشود.
Right to Care در EU261
در زمان انتظار برای پرواز جایگزین، مقررات EU261 حق مراقبت را پیشبینی میکند. این مراقبت میتواند شامل غذا و نوشیدنی متناسب با مدت انتظار، امکانات ارتباطی و در صورت نیاز، محل اقامت و حملونقل بین فرودگاه و محل اقامت باشد.
نکته مهم این است که دیوان دادگستری اتحادیه اروپا تصریح کرده است که وقوع شرایط فوقالعاده، بهخودیخود حق مراقبت از مسافر را از بین نمیبرد. یعنی ممکن است غرامت نقدی صفر شود اما تعهد مربوط به مراقبت همچنان وجود داشته باشد.
UK261؛ بریتانیا چه تفاوتی دارد؟
UK261 پس از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، چارچوب حقوق مسافر بریتانیا را تشکیل میدهد. UK CAA تأکید میکند که این مقررات برای پروازهای مشمول قانون بریتانیا اعمال میشوند؛ برای مثال پروازهای خروجی از فرودگاههای بریتانیا، صرفنظر از شرکت هواپیمایی، در محدوده آن قرار میگیرند.
برای پروازهای ورودی به بریتانیا نیز نوع شرکت هواپیمایی اهمیت دارد. بنابراین نباید UK261 را به هر پروازی که مقصد آن لندن یا دیگر شهرهای بریتانیاست تعمیم داد.
غرامت UK261
مبالغ استاندارد فعلی UK261 برای پروازهای مشمول عبارتاند از:
- ۲۲۰ پوند برای پروازهای کمتر از ۱۵۰۰ کیلومتر.
- ۳۵۰ پوند برای پروازهای بین ۱۵۰۰ تا ۳۵۰۰ کیلومتر.
- ۵۲۰ پوند برای پروازهای بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر در شرایطی که معیارهای کامل غرامت برقرار باشد.
در برخی شرایط که پرواز جایگزین با تأخیر محدودتری به مقصد میرسد، مبلغ غرامت میتواند ۵۰ درصد کاهش پیدا کند.
Refund یا Re-routing در UK261
در صورت لغو پرواز مشمول UK261، مسافر میتواند بازپرداخت بخش استفادهنشده بلیت را انتخاب کند یا درخواست پرواز جایگزین داشته باشد. پرواز جایگزین میتواند در اولین فرصت مناسب یا در تاریخ دیگری که برای مسافر مناسب است انجام شود.
Right to Care در UK261
UK CAA میگوید در زمان انتظار، ایرلاین باید مراقبت لازم را فراهم کند. این مراقبت شامل غذا و نوشیدنی، امکان برقراری ارتباط و در صورت نیاز اقامت شبانه در هتل و حملونقل مربوط به آن است.
اگر ایرلاین نتواند خدمات لازم را فراهم کند، مسافر میتواند هزینههای معقول را شخصاً پرداخت کند و با نگهداری رسیدها درخواست بازپرداخت کند. هزینه باید منطقی باشد؛ برای مثال انتظار بازپرداخت یک هتل لوکس یا هزینههای غیرضروری منطقی نیست.
Extraordinary Circumstances دقیقاً چه چیزی را حذف میکند؟
یکی از مهمترین نکات در حقوق مسافر در لغو پرواز این است که Extraordinary Circumstances معمولاً به غرامت ثابت مربوط میشود، نه اینکه همه حقوق مسافر را یکجا از بین ببرد.
سناریو ۱: اعتصاب کنترل ترافیک هوایی
فرض کنید پرواز شما از لندن به مقصد دیگری لغو شده و علت آن اعتصاب کارکنان Air Traffic Control است.
- ممکن است غرامت ثابت UK261 به شما تعلق نگیرد.
- حق انتخاب بازپرداخت یا پرواز جایگزین همچنان مطرح است.
- در زمان انتظار، حق مراقبت میتواند برقرار باشد.
- اگر شب در مقصد اولیه یا مسیر جایگزین گرفتار شوید، در شرایط مقرر موضوع هتل و حملونقل مطرح میشود.
سناریو ۲: اعتصاب کارکنان امنیتی فرودگاه
اگر کارکنان امنیتی فرودگاه اعتصاب کنند و به همین دلیل ایرلاین نتواند پرواز را انجام دهد، این وضعیت میتواند خارج از کنترل ایرلاین محسوب شود.
در چنین حالتی، احتمال حذف غرامت ثابت وجود دارد اما این امر بهتنهایی به معنای از بین رفتن حق تغییر مسیر یا مراقبت نیست.
سناریو ۳: اعتصاب کارکنان خود ایرلاین
در چارچوب EU261، اگر خلبانان یا سایر کارکنان خود ایرلاین در یک اعتصاب صنفی شرکت کنند، موضوع متفاوت است. دیوان دادگستری اتحادیه اروپا در پرونده Airhelp علیه SAS چنین اعتصابی را در شرایط مورد بررسی، رویدادی داخلی برای شرکت دانست و آن را شرایط فوقالعاده تلقی نکرد.
در نتیجه، اگر سایر شرایط قانونی برقرار باشد، احتمال مطالبه غرامت ثابت همچنان وجود دارد. البته هر پرونده باید بر اساس علت دقیق اعتصاب، شرایط آن و اقدامات ایرلاین بررسی شود.
سناریو ۴: یک رویداد واقعاً خارج از کنترل ایرلاین
فرض کنید یک اختلال جدی در کنترل ترافیک هوایی رخ دهد و باعث لغو پرواز شود. در چنین وضعیتی ممکن است غرامت ثابت پرداخت نشود.
اما مسافر همچنان باید میان گزینههای قانونی مربوط به ادامه سفر یا بازپرداخت قرار گیرد و در نظامهایی مانند EU261 یا UK261، حق مراقبت نیز میتواند ادامه داشته باشد.
آمریکا؛ قانون اروپا را به پروازهای آمریکا تعمیم ندهید
در آمریکا چارچوب حقوقی با EU261 و UK261 متفاوت است. وزارت حملونقل آمریکا، U.S. Department of Transportation، برای پرواز لغوشده اعلام میکند که اگر ایرلاین پرواز را لغو کند و مسافر نخواهد سفر کند یا اعتبار سفر و گزینههای جایگزین را نپذیرد، حق بازپرداخت قیمت بلیت وجود دارد؛ دلیل لغو پرواز در این حق بازپرداخت تعیینکننده نیست.
اما این موضوع با یک غرامت ثابت مشابه EU261 تفاوت دارد. قوانین فدرال آمریکا برای هر لغو پرواز ناشی از اعتصاب، مبلغ ثابتی مانند ۲۵۰، ۴۰۰ یا ۶۰۰ یورو تعیین نمیکنند.
همچنین نباید فرض کرد که در هر اعتصاب، ایرلاین طبق قانون فدرال آمریکا موظف به پرداخت هتل و غذا است. ممکن است تعهدات اضافی در سیاست خدمات مشتری خود ایرلاین وجود داشته باشد، اما این موضوع با حق قانونی بازپرداخت یکسان نیست.
استرالیا؛ Qantas و قانون مصرفکننده
نمونه Qantas در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در استرالیا قرار دارد. در این کشور چارچوب حقوق مسافر مانند EU261 یک جدول واحد و عمومی برای پرداخت غرامت ثابت در همه لغوهای پروازی ایجاد نکرده است.
کمیسیون رقابت و مصرفکننده استرالیا، ACCC، توضیح میدهد که Consumer Guarantees میتوانند برای خدمات سفر اعمال شوند. یکی از این تضمینها، ارائه خدمت در مدت زمان معقول است.
اگر پرواز لغو یا بیش از حد معطل شود، بسته به شرایط ممکن است مسافر حق دریافت پرواز جایگزین یا بازپرداخت داشته باشد. اگر جایگزین ارائهشده در مدت معقول نباشد، حقوق مصرفکننده میتواند گزینه دیگری مانند انتخاب خدمت جایگزین یا بازپرداخت را مطرح کند.
ACCC همچنین تأکید میکند که سیاست جبران خسارت هر ایرلاین میتواند خدماتی مانند اقامت یا هزینه غذا را پوشش دهد. بنابراین در استرالیا باید علاوه بر Consumer Guarantees، شرایط قرارداد و سیاست خدمات ایرلاین را نیز بررسی کرد.
در نتیجه، اعتصاب کارکنان Qantas را نمیتوان صرفاً با جدول EU261 تحلیل کرد. برای یک مسافر در استرالیا، علت اختلال، قرارداد حمل، شرایط لغو و سیاست ایرلاین اهمیت دارند.
ترکیه؛ مقررات SHY-YOLCU چه میگوید؟
در ترکیه، مقررات اصلی حقوق مسافران هوایی SHY-YOLCU است که توسط سازمان هواپیمایی کشوری ترکیه، SHGM، اجرا میشود.
این مقررات برای پروازهای شرکتهای هواپیمایی ترکیه از فرودگاههای ترکیه به مقصدهای داخلی یا خارجی و همچنین پروازهای شرکتهای خارجی از فرودگاههای ترکیه، در شرایط مقرر، اعمال میشود.
در صورت لغو پرواز، SHGM برای مسافر حقوقی مانند خدمات، بازپرداخت بلیت یا تغییر مسیر و در شرایط قانونی، غرامت پیشبینی کرده است.
غرامت در SHY-YOLCU
- پرواز داخلی: ۱۰۰ یورو معادل لیر ترکیه طبق نرخ مقرر در مقررات.
- پرواز خارجی تا ۱۵۰۰ کیلومتر: ۲۵۰ یورو.
- پرواز خارجی بین ۱۵۰۰ تا ۳۵۰۰ کیلومتر: ۴۰۰ یورو.
- پرواز خارجی بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر: ۶۰۰ یورو.
در برخی شرایط، اگر پرواز جایگزین با زمان رسیدن مشخصی ارائه شود، مبلغ غرامت میتواند ۵۰ درصد کاهش پیدا کند.
اعتصاب در ترکیه و شرایط فوقالعاده
در SHY-YOLCU، «اوضاع فوقالعاده» شامل مواردی مانند بیثباتی سیاسی، شرایط جوی نامناسب، بلایای طبیعی، خطرات امنیتی، کمبودهای غیرمنتظره ایمنی پرواز و اعتصاب تعریف شده است.
راهنمای رسمی SHGM نیز تصریح میکند که اگر ایرلاین بتواند ثابت کند با وجود اتخاذ همه اقدامات لازم، یک وضعیت فوقالعاده باعث لغو شده است، الزام پرداخت غرامت از بین میرود. با این حال، حق خدمات و همچنین بازپرداخت یا تغییر مسیر طبق مقررات میتواند باقی بماند.
مقایسه سریع EU261، UK261، آمریکا، استرالیا و ترکیه
- اتحادیه اروپا: بازپرداخت یا تغییر مسیر و در شرایط مقرر مراقبت؛ غرامت ثابت در صورت تحقق شرایط قانونی؛ شرایط فوقالعاده میتواند غرامت را حذف کند.
- بریتانیا: بازپرداخت یا تغییر مسیر و حق مراقبت برای پروازهای مشمول UK261؛ غرامت ثابت در شرایط مقرر؛ اعتصاب کارکنان فرودگاه یا کنترل ترافیک هوایی میتواند غرامت را حذف کند.
- آمریکا: در صورت لغو پرواز توسط ایرلاین، مسافری که سفر نکند میتواند طبق قواعد DOT مستحق بازپرداخت باشد؛ قانون فدرال غرامت ثابت مشابه EU261 تعیین نمیکند.
- استرالیا: حقوق مصرفکننده بر اساس Consumer Guarantees و شرایط قرارداد بررسی میشود؛ جایگزینی یا بازپرداخت بسته به شرایط ممکن است مطرح باشد.
- ترکیه: SHY-YOLCU حقوق مربوط به خدمات، بازپرداخت، تغییر مسیر و در شرایط مقرر غرامت را مشخص میکند؛ اعتصاب در فهرست شرایط فوقالعاده قرار دارد.
اگر پروازتان بهدلیل اعتصاب لغو شد، این کارها را انجام دهید
- علت دقیق لغو را از ایرلاین بهصورت کتبی دریافت کنید.
- مشخص کنید اعتصاب مربوط به کارکنان ایرلاین، فرودگاه، امنیت یا کنترل ترافیک هوایی بوده است.
- قبل از پذیرش Voucher یا Credit، بررسی کنید آیا حق بازپرداخت نقدی دارید.
- اگر میخواهید سفر کنید، گزینه Re-routing را بررسی کنید.
- اگر شبمانی لازم شد، درباره هتل و حملونقل از ایرلاین سؤال کنید.
- اگر مجبور شدید هزینه غذا، هتل یا حملونقل را خودتان پرداخت کنید، همه رسیدها را نگه دارید.
- در صورت رد درخواست غرامت، دلیل اعلامشده توسط ایرلاین برای Extraordinary Circumstances را بخواهید.
- محدوده قانونی پرواز را بررسی کنید؛ EU261 و UK261 برای همه پروازهای جهان اعمال نمیشوند.
جمعبندی؛ حقوق مسافر در لغو پرواز فقط غرامت نیست
حقوق مسافر در لغو پرواز را باید به چهار بخش جداگانه تقسیم کرد: غرامت نقدی، بازپرداخت، تغییر مسیر و مراقبت. اعتصاب کارکنان خود ایرلاین با اعتصاب فرودگاه یا کنترل ترافیک هوایی از نظر مقررات اروپایی و بریتانیایی یکسان نیست.
در اروپا و بریتانیا، یک اعتصاب خارجی مانند اعتصاب کارکنان فرودگاه یا کنترل ترافیک هوایی میتواند شرایط فوقالعاده ایجاد کند و غرامت ثابت را از بین ببرد؛ اما حق مراقبت و گزینههای ادامه سفر یا بازپرداخت لزوماً از بین نمیروند. در آمریکا، استرالیا و ترکیه نیز باید قوانین همان کشور و شرایط پرواز را جداگانه بررسی کرد.
اگر پروازتان لغو شد، قبل از قبول هر Voucher یا خرید بلیت جایگزین از جیب خود، ابتدا علت لغو و کشور یا مقررات حاکم بر پرواز را مشخص کنید.
سؤالات متداول
آیا اعتصاب همیشه باعث از بین رفتن غرامت پرواز میشود؟
خیر. نوع اعتصاب اهمیت دارد. در EU261، اعتصاب کارکنان خود ایرلاین در شرایط مشخص لزوماً Extraordinary Circumstances نیست، در حالی که اعتصاب کارکنان فرودگاه یا کنترل ترافیک هوایی میتواند چنین وضعیتی ایجاد کند.
اگر غرامت نقدی تعلق نگیرد، آیا هتل و غذا هم حذف میشوند؟
نه لزوماً. در EU261 و UK261، شرایط فوقالعاده میتواند غرامت ثابت را حذف کند اما حق مراقبت از مسافر همچنان برقرار باشد.
اگر پرواز لغو شود، بازپرداخت بهتر است یا پرواز جایگزین؟
این انتخاب به برنامه سفر شما بستگی دارد. در نظامهای مشمول EU261 و UK261، مسافر در شرایط لغو معمولاً بین بازپرداخت و تغییر مسیر گزینه دارد.
آیا EU261 برای پروازهای آمریکا یا استرالیا هم اجرا میشود؟
خیر. EU261 یک مقررات جهانی نیست. ابتدا باید بررسی شود پرواز در محدوده جغرافیایی و شرایط اعمال مقررات اروپا قرار دارد یا خیر.
در ترکیه اعتصاب چه اثری بر غرامت دارد؟
SHY-YOLCU اعتصاب را در میان شرایط فوقالعاده قرار میدهد. اگر ایرلاین بتواند شرایط قانونی را ثابت کند، ممکن است از پرداخت غرامت معاف شود؛ اما حقوق مربوط به خدمات، بازپرداخت یا تغییر مسیر طبق مقررات میتواند باقی بماند.
منابع اصلی
- European Commission – Air Passenger Rights
- EUR-Lex – Regulation (EC) No 261/2004
- UK Civil Aviation Authority – Flight Delays and Cancellations / UK261
- U.S. Department of Transportation – Refunds
- Australian Competition and Consumer Commission – Travel Delays and Cancellations
- Republic of Türkiye Directorate General of Civil Aviation (SHGM) – SHY-YOLCU
- Transport Workers’ Union Australia – اطلاعیه اعتصاب ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶