کشف احتمالی نوع جدید افسردگی مرتبط با اختلال خواب

پژوهشگران استرالیایی شواهدی از یک نوع احتمالی جدید افسردگی به نام افسردگی شبانه‌روزی (Circadian Depression) پیدا کرده‌اند که با اختلال در ساعت زیستی بدن ارتباط دارد. براساس بررسی بیش از ۱۱ هزار نفر، حدود یک‌چهارم شرکت‌کنندگان الگوی مشخصی از مشکلات خواب و تغییرات خلق‌وخو داشتند که ممکن است نشان‌دهنده زیرگروهی متفاوت از افسردگی باشد. بااین‌حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که هنوز برای تأیید این نوع افسردگی و تعیین روش درمان اختصاصی آن به تحقیقات بیشتری نیاز است.

دیر خوابیدن، خواب طولانی و احساس خستگی شدید هنگام بیدارشدن از مشکلاتی هستند که بسیاری از افراد مبتلا به افسردگی تجربه می‌کنند. اکنون پژوهشی تازه این احتمال را مطرح کرده است که چنین مشکلاتی در بعضی افراد صرفاً پیامد افسردگی نباشند؛ بلکه اختلال در ساعت درونی بدن ممکن است در شکل‌گیری بیماری نیز نقش داشته باشد.

این پژوهش به سرپرستی محققان دانشگاه سیدنی استرالیا انجام شده و نتایج آن در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی The British Journal of Psychiatry منتشر شده است.

گزارش این یافته‌ها ابتدا در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در National Geographic منتشر شد و روزنامه ترکیه‌ای Gazete Oksijen نیز در ۷ نوامبر به بررسی آن پرداخت.

افسردگی شبانه‌روزی چیست و چه ارتباطی با ساعت زیستی بدن دارد؟

افسردگی شبانه‌روزی عنوانی پیشنهادی برای زیرگروهی از افسردگی است که در آن اختلال در ریتم طبیعی خواب و بیداری یکی از ویژگی‌های اصلی محسوب می‌شود.

بدن انسان براساس چرخه‌ای تقریباً ۲۴ ساعته فعالیت می‌کند که به آن ریتم شبانه‌روزی یا ریتم سیرکادین (Circadian Rhythm) گفته می‌شود.

این چرخه تحت کنترل ساعت مرکزی بدن در ناحیه هیپوتالاموس مغز قرار دارد. ساعت زیستی به تنظیم زمان خواب‌آلودگی، بیداری و فعالیت روزانه کمک می‌کند.

نور روز نیز نقش مهمی در تنظیم مجدد این ساعت دارد.

اختلالاتی مانند بی‌خوابی یا خواب بیش‌ازحد در میان افراد مبتلا به افسردگی بسیار رایج هستند. این مشکلات به اندازه‌ای اهمیت دارند که تغییرات خواب در معیارهای تشخیص افسردگی نیز جای می‌گیرند.

بااین‌حال، پژوهشگران استرالیایی معتقدند ممکن است گروه مشخصی از بیماران وجود داشته باشند که اختلال ساعت زیستی در آن‌ها نقش بنیادی‌تری در بیماری ایفا کند.

این فرضیه هنوز به معنای شناسایی یک تشخیص پزشکی مستقل و پذیرفته‌شده نیست.

شش نشانه احتمالی نوع جدید افسردگی

پژوهشگران برای شناسایی افرادی که ممکن است به زیرگروه افسردگی شبانه‌روزی تعلق داشته باشند، شش ویژگی مرتبط با خواب و ریتم زیستی را بررسی کردند.

به گفته آن‌ها، افرادی که دست‌کم سه مورد از شش ویژگی زیر را دارند، ممکن است در این گروه قرار بگیرند:

1. تغییرات خلق‌وخو در فصل‌های مختلف: تغییر وضعیت روانی متناسب با فصل‌های سال.

2. دیر خوابیدن: تمایل به خوابیدن در ساعت‌های دیرتر شب.

3. شب‌زنده‌داری یا تیپ زمانی عصرگاهی: تمایل طبیعی به فعالیت بیشتر در ساعات پایانی روز و شب.

4. خواب بیش‌ازحد: خوابیدن برای مدت طولانی‌تر از معمول.

5. احساس خستگی شدید هنگام بیدارشدن: بیدارشدن با احساس خستگی حتی پس از خواب طولانی.

6. جت‌لگ اجتماعی (Social Jet Lag): ناهماهنگی میان برنامه خواب روزهای کاری یا تحصیلی و روزهای تعطیل.

برای مثال، فردی ممکن است در طول هفته مجبور باشد صبح زود بیدار شود، اما در تعطیلات تا ساعت‌های بسیار دیرتر بخوابد. این تفاوت میان ساعت طبیعی بدن و برنامه اجتماعی می‌تواند باعث ناهماهنگی در ریتم خواب شود.

البته داشتن سه مورد از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای ابتلا به افسردگی شبانه‌روزی نیست. این معیارها در پژوهش برای دسته‌بندی شرکت‌کنندگان استفاده شده‌اند و هنوز یک ابزار تشخیصی تأییدشده برای استفاده عمومی نیستند.

پژوهش روی بیش از ۱۱ هزار نفر چه نتایجی داشت؟

محققان از داده‌های مطالعه ملی ژنتیک افسردگی استرالیا (Australian Genetics of Depression Study) استفاده کردند.

در این بررسی، بیش از ۱۱ هزار شرکت‌کننده مورد مطالعه قرار گرفتند.

در گروه شناسایی‌شده، حدود ۸۰ درصد شرکت‌کنندگان زن بودند و میانگین سنی آن‌ها به ۳۷٫۸۷ سال می‌رسید.

نتایج نشان داد افرادی که در گروه افسردگی شبانه‌روزی قرار گرفته بودند، معمولاً افسردگی را در سنین پایین‌تری تجربه کرده بودند.

همچنین شدت برخی ویژگی‌های بالینی در آن‌ها بیشتر بود؛ ازجمله ناراحتی روانی، شکایت‌های جسمی، افزایش وزن هنگام دوره‌های افسردگی، افکار یا رفتارهای مرتبط با خودکشی و تجربه‌های شبیه شیدایی خفیف یا روان‌پریشی.

این گروه از نظر امتیاز خطر ژنتیکی چند وضعیت دیگر نیز تفاوت‌هایی داشتند:

• اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی (ADHD)

• اختلال دوقطبی

• افسردگی اساسی

• اضطراب

• مقاومت به انسولین

• شاخص توده بدنی و تری‌گلیسیرید

• برخی شاخص‌های التهابی

این یافته‌ها به معنای ابتلای قطعی افراد این گروه به بیماری‌های نام‌برده نیست. پژوهش تنها ارتباط آماری میان الگوی خواب و امتیازهای خطر ژنتیکی را نشان داده است.

محدودیت مهم پژوهش: اطلاعات خواب از خود افراد دریافت شده بود

یکی از نقاط ضعف این مطالعه، اتکا به اطلاعاتی بود که شرکت‌کنندگان درباره وضعیت خواب خود ارائه کرده بودند.

پژوهشگران داده‌های مستقیمی از ابزارهای پوشیدنی ثبت خواب یا اندازه‌گیری هورمون ملاتونین در اختیار نداشتند تا اختلال ساعت زیستی بدن را به‌صورت عینی تأیید کنند.

همچنین طراحی پژوهش مقطعی بود. بنابراین نمی‌توان از نتایج آن نتیجه گرفت که اختلال ساعت زیستی حتماً پیش از افسردگی آغاز شده یا علت مستقیم آن بوده است.

آیا اختلال خواب می‌تواند علت افسردگی باشد؟

یکی از پرسش‌های اصلی این تحقیق آن است که آیا بی‌نظمی ساعت زیستی بدن باعث افسردگی می‌شود یا خود افسردگی موجب اختلال خواب است.

امیلیانا تونینی (Emiliana Tonini)، نویسنده نخست پژوهش و محقق مرکز Brain and Mind دانشگاه سیدنی، معتقد است ممکن است در برخی بیماران، اختلال یا بی‌نظمی ریتم شبانه‌روزی از عوامل زمینه‌ساز ابتلا به افسردگی باشد.

اگر این فرضیه تأیید شود، نگاه به درمان بعضی افراد مبتلا به افسردگی می‌تواند تغییر کند.

به‌جای تمرکز صرف بر نشانه‌های روانی، ممکن است تنظیم ساعت زیستی نیز یکی از اهداف درمان باشد.

اما هنوز روشن نیست که رابطه میان خواب و افسردگی دقیقاً چگونه عمل می‌کند.

در برخی مطالعات، افرادی که به‌طور طبیعی دیرتر می‌خوابند بیشتر در معرض افسردگی بوده‌اند. بااین‌حال، قدرت شواهد موجود برای اثبات رابطه علت و معلولی کافی نیست.

از سوی دیگر، افسردگی می‌تواند به‌خودی‌خود خواب شبانه و فعالیت‌های روزمره را مختل کند. به همین دلیل، تشخیص اینکه کدام مشکل ابتدا آغاز شده دشوار است.

پژوهش دیگری نشان داده است افرادی که از نظر ژنتیکی تمایل دارند یک ساعت زودتر بخوابند، حدود ۲۳ درصد خطر کمتر ابتلا به افسردگی دارند.

البته این یافته به معنای آن نیست که صرفاً یک ساعت زودتر خوابیدن، خطر افسردگی هر فرد را ۲۳ درصد کاهش می‌دهد. مطالعه درباره گرایش ژنتیکی به زمان خواب بوده است.

چرا درمان افسردگی برای بعضی افراد دشوارتر است؟

جیکوب کراوس (Jacob Crouse)، یکی از نویسندگان ارشد پژوهش و محقق مرکز Brain and Mind دانشگاه سیدنی، افسردگی را بیماری بسیار پیچیده‌ای می‌داند که شکل‌های بروز و علت‌های متفاوتی دارد.

به گفته او، همین تنوع می‌تواند یکی از دلایلی باشد که بعضی درمان‌ها برای گروهی از بیماران مؤثر هستند، اما برای گروهی دیگر نتیجه مطلوبی ندارند.

پژوهشگران پیش‌تر نیز تلاش کرده بودند تفاوت‌های زیستی بیماران مبتلا به افسردگی را شناسایی کنند.

برای مثال، در سال ۲۰۲۴ گروهی از دانشمندان شش الگوی متفاوت فعالیت مغزی را در میان افراد مبتلا به افسردگی شناسایی کردند.

آن تحقیق این احتمال را مطرح کرد که ویژگی‌های زیستی متفاوت بیماران می‌تواند بخشی از تفاوت در پاسخ آن‌ها به درمان را توضیح دهد.

اما پژوهش جدید استرالیایی به‌جای اسکن مغز، بر ویژگی‌های خواب و ریتم شبانه‌روزی تمرکز کرده است.

واکنش افرادی که مشکلات مشابه داشتند

کراوس می‌گوید پس از انتشار نتایج، افراد زیادی با گروه پژوهشی تماس گرفتند و اعلام کردند که ویژگی‌های توصیف‌شده با تجربه شخصی آن‌ها مطابقت دارد.

برخی از این افراد توضیح داده بودند که درمان‌های قبلی برایشان نتیجه مطلوبی نداشته است.

این واکنش‌ها نشان‌دهنده اهمیت موضوع برای بیماران است، اما از نظر علمی نمی‌تواند وجود یک زیرگروه مستقل افسردگی را اثبات کند.

آیا داروهای ضدافسردگی در این گروه کمتر اثر می‌کنند؟

طبق نتایج تحقیق، افرادی که در گروه افسردگی شبانه‌روزی قرار گرفته بودند، بیشتر از سایر شرکت‌کنندگان گزارش کردند که داروهای ضدافسردگی برای آن‌ها تأثیر کمتری داشته‌اند.

در مقاله علمی، پاسخ ضعیف‌تر به دو گروه دارویی گزارش شده است:

• مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)

• مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نورآدرنالین (SNRIs)

احتمال گزارش پاسخ مطلوب به این داروها در گروه افسردگی شبانه‌روزی کمتر بود. همچنین عوارض جانبی بیشتری در این گروه گزارش شد.

بااین‌حال، کراوس تأکید می‌کند که این تفاوت الزاماً ناشی از اختلال ساعت زیستی نیست.

ممکن است افراد این گروه ویژگی‌های دیگری داشته باشند که درمان افسردگی آن‌ها را دشوارتر می‌کند.

کالین مک‌کلانگ (Colleen McClung)، روان‌پزشک دانشگاه پیتسبورگ، نیز احتمال می‌دهد بعضی شرکت‌کنندگان در واقع به اختلال دوقطبی مبتلا بوده باشند.

این موضوع اهمیت دارد؛ زیرا اختلال دوقطبی می‌تواند با تغییرات خلق‌وخو و خواب همراه باشد و تشخیص آن از بعضی شکل‌های افسردگی نیازمند ارزیابی دقیق پزشکی است.

چرا دانشمندان برای تأیید نوع جدید افسردگی محتاط هستند؟

با وجود نتایج جالب پژوهش، برخی متخصصان معتقدند هنوز برای معرفی افسردگی شبانه‌روزی به‌عنوان یک زیرگروه مستقل زود است.

دیوید کرتیس (David Curtis)، روان‌پزشک مؤسسه ژنتیک دانشگاه کالج لندن (UCL Genetics Institute)، می‌گوید ممکن است معیارهای استفاده‌شده در تحقیق صرفاً افرادی را شناسایی کرده باشند که افسردگی شدیدتری دارند.

در چنین شرایطی، تفاوت‌های مشاهده‌شده لزوماً به معنای وجود بیماری یا زیرگروهی مجزا نیست.

کرتیس همچنین درباره این فرضیه که شناسایی زیرگروه‌های بیشتر لزوماً به درمان بهتر منجر می‌شود، تردید دارد.

به اعتقاد او، اینکه فردی به داروهای ضدافسردگی گروه SSRI پاسخ مطلوبی نمی‌دهد، به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد که به درمان دیگری بهتر پاسخ خواهد داد.

پژوهشگران دانشگاه سیدنی نیز تأکید کرده‌اند که یافته‌های آن‌ها باید در تحقیقات مستقل تکرار شوند.

برای مشخص‌شدن ارزش واقعی این دسته‌بندی، بررسی سازوکارهای زیستی و توانایی آن در پیش‌بینی پاسخ بیماران به درمان ضروری است.

آیا تنظیم ساعت زیستی بدن می‌تواند افسردگی را درمان کند؟

یکی از نتایج احتمالی این تحقیقات، توجه بیشتر به روش‌های درمانی است که مستقیماً ریتم شبانه‌روزی را هدف قرار می‌دهند.

از مهم‌ترین روش‌هایی که پژوهشگران درباره آن‌ها بحث کرده‌اند می‌توان به نوردرمانی با نور روشن و استفاده از ملاتونین اشاره کرد.

البته اثربخشی این روش‌ها در زیرگروه پیشنهادی افسردگی شبانه‌روزی هنوز به‌طور اختصاصی ثابت نشده است.

نوردرمانی با نور روشن چه تأثیری بر افسردگی دارد؟

نوردرمانی با نور روشن (Bright Light Therapy) روشی است که در آن فرد در شرایط مشخص، در معرض نور مصنوعی با شدت کنترل‌شده قرار می‌گیرد.

مرور مطالعات نشان می‌دهد این روش ممکن است در کاهش علائم برخی انواع افسردگی مؤثر باشد.

در یک فراتحلیل منتشرشده در نشریه JAMA Psychiatry، پژوهشگران نتایج ۱۱ کارآزمایی بالینی با مجموع ۸۵۸ شرکت‌کننده را بررسی کردند.

این بررسی روی افراد مبتلا به اختلالات افسردگی غیر‌فصلی انجام شده بود.

نرخ بهبودی یا فروکش علائم افسردگی در مطالعات نوردرمانی

منبع: JAMA Psychiatry، مرور ۱۱ کارآزمایی بالینی با ۸۵۸ شرکت‌کننده

بر اساس این فراتحلیل، نرخ بهبودی در گروه دریافت‌کننده نوردرمانی ۴۰٫۷ درصد بود؛ درحالی‌که این رقم در گروه کنترل به ۲۳٫۵ درصد رسید.

همچنین نرخ پاسخ به درمان در گروه نوردرمانی ۶۰٫۴ درصد و در گروه کنترل ۳۸٫۶ درصد گزارش شد.

این نتایج نشان می‌دهند نوردرمانی می‌تواند به‌عنوان درمان کمکی در برخی افراد مبتلا به افسردگی غیر‌فصلی مفید باشد.

نکته مهم اینکه این مطالعات به‌طور خاص روی افراد دارای الگوی پیشنهادی افسردگی شبانه‌روزی انجام نشده‌اند. بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که همین میزان اثربخشی برای آن گروه نیز وجود دارد.

آیا زودتر خوابیدن می‌تواند حال روحی را بهتر کند؟

مروری پژوهشی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که جلوکشیدن زمان خواب در افرادی که به‌طور طبیعی دیرتر می‌خوابند، با بهبود وضعیت خلقی ارتباط دارد.

بااین‌حال، دیوید کرتیس تفسیر متفاوتی از این ارتباط ارائه می‌کند.

او معتقد است ممکن است با بهبود افسردگی، الگوی خواب افراد نیز به‌تدریج منظم‌تر شود.

در چنین شرایطی، منظم‌شدن خواب نتیجه بهبود بیماری خواهد بود، نه الزاماً علت آن.

به همین دلیل، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که تغییر زمان خواب به‌تنهایی می‌تواند درمان مؤثری برای افسردگی باشد.

ملاتونین چه نقشی در درمان احتمالی افسردگی دارد؟

ملاتونین هورمونی است که در تنظیم چرخه خواب و بیداری نقش دارد.

ازآنجاکه افسردگی شبانه‌روزی با اختلال ساعت زیستی مرتبط دانسته شده است، پژوهشگران احتمال می‌دهند روش‌های اثرگذار بر این چرخه بتوانند به برخی بیماران کمک کنند.

بااین‌حال، شواهد مربوط به تأثیر مستقیم ملاتونین بر علائم افسردگی هنوز محدود هستند.

براساس گزارشی که نشنال جئوگرافیک به آن اشاره کرده، یک تحلیل پژوهشی نتوانست فایده مشخص و قابل‌توجهی از ملاتونین برای درمان افسردگی نشان دهد.

بنابراین ملاتونین در حال حاضر درمان اثبات‌شده‌ای برای زیرگروه پیشنهادی افسردگی شبانه‌روزی محسوب نمی‌شود.

استفاده از مکمل‌های ملاتونین یا تغییر داروهای ضدافسردگی نیز باید با نظر پزشک انجام شود.

پژوهشگران استرالیایی در حال آزمایش ملاتونین هستند

برای بررسی دقیق‌تر فرضیه افسردگی شبانه‌روزی، گروه پژوهشی دانشگاه سیدنی مطالعه بالینی دیگری را آغاز کرده است.

در این تحقیق، پژوهشگران می‌خواهند بررسی کنند که آیا ملاتونین می‌تواند علائم افسردگی را در جوانانی که ویژگی‌های الگوی شبانه‌روزی را دارند، کاهش دهد یا خیر.

هدف این است که مشخص شود دسته‌بندی بیماران براساس ویژگی‌های خواب و ریتم شبانه‌روزی می‌تواند انتخاب درمان را دقیق‌تر کند.

نتایج این مطالعه ممکن است نشان دهند که شناسایی افسردگی شبانه‌روزی واقعاً کاربرد درمانی دارد یا تنها شیوه متفاوتی برای توصیف بیماران مبتلا به افسردگی است.

تا زمان انتشار نتایج معتبر چنین کارآزمایی‌هایی، این موضوع همچنان یک فرضیه پژوهشی باقی می‌ماند.

سؤالات متداول درباره نوع جدید افسردگی

افسردگی شبانه‌روزی چیست؟

افسردگی شبانه‌روزی یک زیرگروه پیشنهادی افسردگی است که با اختلال در ساعت زیستی بدن، دیر خوابیدن، خواب بیش‌ازحد و خستگی هنگام بیدارشدن ارتباط دارد. وجود مستقل این زیرگروه هنوز به‌طور قطعی تأیید نشده است.

آیا زیاد خوابیدن نشانه افسردگی است؟

خواب بیش‌ازحد می‌تواند یکی از علائم افسردگی باشد، اما به‌تنهایی برای تشخیص این بیماری کافی نیست. پژوهش جدید نشان می‌دهد ترکیب چند ویژگی خواب ممکن است با الگوی مشخصی از افسردگی ارتباط داشته باشد.

آیا شب‌زنده‌داری باعث افسردگی می‌شود؟

برخی مطالعات میان تمایل به دیر خوابیدن و احتمال بیشتر افسردگی ارتباط پیدا کرده‌اند، اما هنوز مشخص نیست که شب‌زنده‌داری علت افسردگی است یا افسردگی موجب تغییر الگوی خواب می‌شود.

آیا نوردرمانی برای درمان افسردگی مؤثر است؟

برخی کارآزمایی‌های بالینی نشان داده‌اند نوردرمانی با نور روشن می‌تواند به‌عنوان درمان کمکی در افسردگی غیرفصلی مؤثر باشد. بااین‌حال، اثربخشی اختصاصی آن برای افسردگی شبانه‌روزی هنوز ثابت نشده است.

آیا ملاتونین می‌تواند افسردگی را درمان کند؟

در حال حاضر شواهد کافی برای تأیید ملاتونین به‌عنوان درمان مستقل افسردگی وجود ندارد. پژوهشگران دانشگاه سیدنی در حال بررسی تأثیر احتمالی آن بر افراد دارای ویژگی‌های افسردگی شبانه‌روزی هستند.

جمع‌بندی

کشف احتمالی نوع جدید افسردگی مرتبط با اختلال خواب می‌تواند مسیر تازه‌ای برای شناخت تفاوت‌های زیستی میان بیماران مبتلا به افسردگی فراهم کند.

پژوهش انجام‌شده در استرالیا نشان می‌دهد حدود ۲۳ درصد شرکت‌کنندگان مبتلا به افسردگی، مجموعه مشخصی از ویژگی‌های مرتبط با ساعت زیستی بدن داشته‌اند. این گروه معمولاً افسردگی را در سنین پایین‌تری تجربه کرده و علائم شدیدتر و پاسخ ضعیف‌تری به بعضی داروهای ضدافسردگی گزارش کرده‌اند.

بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که اختلال ساعت زیستی علت افسردگی است یا پیامد آن. همچنین نوردرمانی و ملاتونین هنوز به‌طور اختصاصی برای درمان این زیرگروه احتمالی تأیید نشده‌اند.

نتایج تحقیقات آینده می‌توانند روشن کنند که بررسی دقیق الگوی خواب تا چه اندازه به انتخاب درمان مؤثرتر کمک می‌کند.

اگر تغییرات خواب همراه با افت خلق‌وخو یا خستگی مداوم را تجربه می‌کنید، برای ارزیابی علت آن با پزشک یا متخصص سلامت روان مشورت کنید. برای آشنایی با تازه‌ترین پژوهش‌های علمی درباره سلامت مغز و روان نیز مطالب بخش سلامت فوت‌وفن را دنبال کنید.