آلودگی دیگر فقط یک مشکل زمینی نیست. امروزه ماهوارهها به مردم کمک میکنند فیلم تماشا کنند، از GPS استفاده کنند، وضعیت آبوهوا را بررسی کنند، به اینترنت دسترسی داشته باشند.
هزاران ماهواره اکنون در مدار زمین قرار دارند، هر سال نیز تعداد بیشتری از آنها به فضا پرتاب میشود.
اما یک مطالعه جدید هشدار میدهد این موج روبهرشد ماهوارهها میتواند یک مشکل زیستمحیطی جدی ایجاد کند؛ مشکلی که هنوز بسیاری از مردم درباره آن صحبت نمیکنند.
آلودگی پرتاب ماهوارهها و افزایش آلودگی جوی
دانشمندان میگویند آلودگی ناشی از شبکههای عظیم ماهوارهای موسوم به «ابرمنظومهها» یا Megaconstellations میتواند تا پایان این دهه نزدیک به نیمی از اثرات اقلیمی صنعت فضایی را تشکیل دهد.
مشکل فقط موشکهایی نیست که به فضا پرتاب میشوند. ماهوارههای قدیمی، قطعات باقیمانده موشکها نیز هنگام بازگشت به زمین و سوختن در جو، آلودگی تولید میکنند.
پژوهشگران دانشگاه کالج لندن (UCL) پرتاب موشکها، استقرار ماهوارهها را از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ بررسی کردند.
این تیم همچنین بررسی کرد سطح آلودگی تا سال ۲۰۲۹ چگونه میتواند افزایش پیدا کند. نتایج نشان میدهد جو بالای زمین بسیار سریعتر از چیزی که بسیاری تصور میکنند در حال تغییر است.
دوده در لایههای فوقانی جو زمین
بیشتر مردم آلودگی را چیزی نزدیک سطح زمین تصور میکنند.
دود خودروها، کارخانهها، خاکستر آتشسوزی جنگلها معمولاً در لایههای پایین جو باقی میمانند؛ جایی که باران، شرایط جوی در نهایت بخش زیادی از آن را پاک میکند. اما آلودگی موشکها رفتار متفاوتی دارد.
دودهای که توسط موشکها آزاد میشود به لایههای فوقانی جو میرسد؛ جایی که میتواند سالها باقی بماند، زیرا گردش هوا در آن نواحی بسیار کندتر است.
به گفته پژوهشگران، همین موضوع باعث میشود کربن سیاه ناشی از موشکها حدود ۵۴۰ برابر بیشتر از دوده نزدیک سطح زمین بر اقلیم اثر بگذارد.
تا سال ۲۰۲۹ صنعت فضایی ممکن است سالانه حدود ۸۷۰ تن دوده وارد جو کند. این مقدار تقریباً معادل آلودگی تولیدشده سالانه توسط تمام خودروهای سواری بریتانیا است.
مطالعه نشان داد ابرمنظومههای ماهوارهای در سال ۲۰۲۰ حدود ۳۵ درصد از کل اثرات اقلیمی بخش فضایی را تشکیل میدادند. پیشبینی میشود این عدد تا سال ۲۰۲۹ به ۴۲ درصد برسد.
رشد سریع ماهوارههای مدار پایین زمین
رشد این صنعت بسیار انفجاری بوده است. ابرمنظومهها شبکههای عظیمی هستند که از صدها یا هزاران ماهواره در مدار پایین زمین تشکیل شدهاند.
شناختهشدهترین نمونه، سامانه اینترنتی استارلینک متعلق به شرکت اسپیسایکس است که اکنون نزدیک به ۱۲ هزار ماهواره در مدار دارد. سامانههای رقیب از سوی آمازون، چین نیز به سرعت در حال گسترش هستند.
همزمان سرعت پرتابها نیز بهشدت افزایش یافته است. تعداد پرتابهای سالانه موشک از ۱۱۴ مورد در سال ۲۰۲۰ به ۳۲۹ مورد در سال ۲۰۲۵ رسیده که بیشتر آنها مربوط به مأموریتهای فالکون ۹ اسپیسایکس بودهاند.
پژوهشگران میگویند حتی برآوردهای قبلی که از اضافه شدن ۶۵ هزار ماهواره دیگر تا پایان دهه خبر میدادند، ممکن است اکنون کمتر از واقعیت باشند.
موشک فالکون ۹ از سوخت مبتنی بر نفت سفید استفاده میکند؛ سوختی که هنگام پرتاب ذرات دوده تولید میکند. این ذرات بسیار طولانیتر از آلودگی ناشی از حملونقل زمینی یا نیروگاهها در ارتفاعات بالا باقی میمانند.
دکتر «کانر بارکر» نویسنده اصلی مطالعه گفت:
«پرتاب موشکها منبع منحصربهفردی از آلودگی هستند که مواد شیمیایی مضر را مستقیماً به لایههای فوقانی جو تزریق میکنند، آخرین محیط نسبتاً بکر باقیمانده زمین را آلوده میسازند.»
«اگرچه تأثیر این دوده بر اقلیم هنوز نسبت به سایر منابع صنعتی کمتر است، اما قدرت بالای آن به این معناست که باید پیش از ایجاد آسیبهای جبرانناپذیر اقدام کنیم.»
اثر خنککنندگی غیرمنتظره آلودگی فضایی
یکی از شگفتانگیزترین یافتههای این مطالعه این است که این آلودگی ممکن است بهطور موقت برخی مناطق سیاره را خنک کند.
تجمع دوده، ذرات معلق میزان نور خورشیدی که به سطح زمین میرسد را کاهش میدهد.
پژوهشگران میگویند تا سال ۲۰۲۹ این اثر میتواند شبیه برخی روشهای مهندسی اقلیم باشد که با مسدود کردن نور خورشید در لایههای فوقانی جو برای خنک کردن زمین طراحی شدهاند.
پروفسور «الوییز مارِی» از UCL توضیح داد:
«اثر خنککنندگی ناشی از کاهش نور خورشید که مدلهای ما نشان میدهند شاید در برابر گرمایش جهانی خبر خوبی به نظر برسد، اما باید بسیار محتاط باشیم.»
آزمایش مهندسی اقلیم بدون نظارت
دانشمندان سالها است درباره ایده مهندسی اقلیم بحث میکنند. برخی طرحها شامل انتشار ذرات در جو برای بازتاب نور خورشید، خنک کردن سیاره هستند.
حامیان این ایده میگویند چنین روشی میتواند روند گرمایش جهانی را کند کند. منتقدان اما نگران هستند که این فناوری بر بارندگی، کشاورزی، سامانههای آبوهوایی، اکوسیستمها تأثیراتی بگذارد که هنوز قابل پیشبینی کامل نیست.
به گفته پژوهشگران، آلودگی ماهوارهها اکنون بهصورت ناخواسته، بدون هیچ نظارتی اثری مشابه ایجاد میکند.
پروفسور مارِی گفت:
«آلودگی صنعت فضایی شبیه یک آزمایش کوچک مهندسی اقلیم بدون نظارت است که میتواند پیامدهای زیستمحیطی ناخواسته، جدی زیادی داشته باشد.»
«در حال حاضر تأثیر آن بر جو هنوز کوچک است، بنابراین فرصت داریم زودتر اقدام کنیم؛ پیش از آنکه به مشکلی جدیتر تبدیل شود که بازگرداندن یا ترمیم آن دشوار باشد. تاکنون تلاش محدودی برای تنظیم مقررات مؤثر درباره این نوع آلودگی انجام شده است.»
تأثیر آلودگی موشکها بر لایه اوزون
این مطالعه همچنین لایه اوزون را بررسی کرد؛ لایهای که زمین را در برابر پرتوهای فرابنفش مضر محافظت میکند.
پرتاب موشکها میتواند مواد شیمیایی مانند کلر آزاد کند که مستقیماً به اوزون آسیب میرسانند. ذرات ریز ناشی از پرتابها، بازگشت موشکها نیز میتوانند واکنشهای تخریب اوزون را تسریع کنند.
در حال حاضر پژوهشگران میگویند این تأثیر هنوز نسبتاً محدود است. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۹ مجموع تمام پرتابهای موشکی تنها ۰.۰۲ درصد از اوزون جهانی را کاهش دهد.
برای مقایسه، مواد تخریبکننده اوزون که تحت پروتکل مونترال کنترل شدند حدود ۲ درصد کاهش اوزون ایجاد کرده بودند.
با این حال دانشمندان میگویند آینده تا حد زیادی به نوع موشکهایی بستگی دارد که در سالهای آینده استفاده میشوند. برخی پروژههای جدید ماهوارهای ممکن است به موشکهایی متکی باشند که گازهای حاوی کلر تولید میکنند.
منظومه اینترنتی برنامهریزیشده آمازون با نام Leo قرار است از ترکیبی از شرکتهای پرتاب استفاده کند. شبکه ماهوارهای روبهرشد Guowang چین نیز ممکن است به موشکهایی وابسته باشد که از سوخت جامد حاوی کلر استفاده میکنند.
این سامانهها در مجموع میتوانند طی چند سال آینده دهها هزار ماهواره دیگر را وارد مدار کنند.
آلودگی فضایی اکنون یک تهدید اقلیمی واقعی است
برای دههها پرتاب موشکها آنقدر محدود بود که کمتر کسی نگران اثرات زیستمحیطی آن میشد. اما آن دوران به پایان رسیده است.
شرکتهای خصوصی اکنون هر هفته موشک پرتاب میکنند، گاهی حتی چند بار در چند روز. ساخت ماهوارهها ارزانتر شده، جایگزینی آنها نیز سریعتر انجام میشود.
برخی ماهوارهها فقط برای چند سال طراحی میشوند؛ سپس در جو میسوزند، با مدلهای جدید جایگزین میشوند.
این مطالعه نشان میدهد آلودگی فضایی از یک نگرانی تخصصی به یک مسئله واقعی زیستمحیطی تبدیل شده است. شاید جو بالای زمین دور به نظر برسد، اما اتفاقاتی که آنجا رخ میدهد همانجا باقی نمیماند.
جمعبندی
افزایش شدید پرتاب ماهوارهها، رشد ابرمنظومههای فضایی، آلودگی ناشی از موشکها اکنون به تهدیدی جدی برای اقلیم زمین تبدیل شدهاند. دانشمندان هشدار میدهند بدون مقرراتگذاری سریع، پیامدهای این آلودگی میتواند در آینده بسیار گستردهتر شود.
نظر شما درباره افزایش پرتاب ماهوارهها چیست؟ دیدگاه خود را با ما به اشتراک بگذارید.
