فراموش‌کردن دلیل ورود به یک اتاق، جا گذاشتن وسایل یا پیدا نکردن یک واژه در میانه گفت‌وگو تجربه‌ای است که بسیاری از زنان در دوران بارداری از آن حرف می‌زنند. پژوهشی تازه در مجله Science Bulletin یک مسیر زیستی احتمالی برای این پدیده پیدا کرده است: افزایش پایدار استروژن ممکن است روی مدار مشخصی میان هیپوتالاموس و هیپوکامپ اثر بگذارد و بعضی عملکردهای حافظه را موقتاً ضعیف کند.
فراموشی در بارداری از کجا می‌آید؟
مطالعه‌ای با عنوان High-level estrogen impairs memory via estrogen receptor signaling in a hypothalamic-hippocampal neural circuit در ۲۵ اوت ۲۰۲۶ به‌صورت آنلاین منتشر شد. پژوهشگران ابتدا در موش‌ها شرایطی شبیه افزایش پایدار استروژن در بارداری ایجاد کردند. در این حیوانات، اختلال موقت در برخی آزمون‌های حافظه دیده شد اما رفتارهای مرتبط با خلق‌وخو و انگیزه اکتشافی تغییر نکرد.
آزمایش‌ها نشان دادند استروژن بالا فعالیت گروهی از نورون‌های GABAergic در هیپوتالاموس جانبی را تغییر می‌دهد. این نورون‌ها به ناحیه CA3 هیپوکامپ، یکی از بخش‌های مهم در شکل‌گیری حافظه، متصل هستند. وقتی پژوهشگران این مسیر عصبی را در موش‌ها مهار کردند، مشکل حافظه ناشی از استروژن بالا کاهش یافت. فعال‌کردن همان مسیر نیز حتی بدون افزایش استروژن می‌توانست عملکرد حافظه را مختل کند.
اگر به نقش هیپوکامپ در حافظه علاقه دارید، مطلب «نور شب و حافظه؛ اختلال ساعت داخلی هیپوکامپ» توضیح می‌دهد این بخش از مغز چگونه تحت تأثیر عوامل محیطی قرار می‌گیرد.
آیا همین سازوکار در زنان باردار هم ثابت شده است؟
نه؛ این نکته مهم‌ترین محدودیت مطالعه است. بخش علّی آزمایش روی موش‌ها انجام شده و پژوهشگران نمی‌توانند چنین دستکاری عصبی تهاجمی‌ای را در انسان انجام دهند.
برای بررسی ارتباط با انسان، پژوهشگران عملکرد حافظه ۷۰ زن را در مراحل مختلف بارداری و گروه غیرباردار ارزیابی کردند. در اواخر بارداری، ضعف در برخی وظایف مشخص حافظه با سطح بالاتر استروژن در گردش خون ارتباط داشت. این نتیجه با سازوکاری که در موش‌ها دیده شد هم‌خوان است اما ثابت نمی‌کند دقیقاً همان مدار عصبی در انسان علت فراموشی است.
«مام‌نزیا» به معنی کاهش هوش نیست
نتایج این پژوهش از این تصور پشتیبانی نمی‌کند که توانایی شناختی زنان در دوران بارداری به‌طور کلی کاهش پیدا می‌کند. تغییرات مشاهده‌شده به وظایف مشخص حافظه مربوط بودند و موقت گزارش شدند. بنابراین اصطلاح‌هایی مانند «مغز بارداری» نباید به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش هوش یا توانایی ذهنی عمومی تعبیر شوند.
این تمایز اهمیت دارد؛ چون تجربه‌هایی مانند فراموش‌کردن قرارها، جا گذاشتن وسایل یا از دست دادن رشته یک گفت‌وگو می‌توانند واقعی باشند اما از نظر علمی با افت کلی توان شناختی یکسان نیستند.
برای مقایسه با تغییرات حافظه در سنین دیگر، می‌توانید مطلب «تغییرات حافظه از میانسالی آغاز می‌شود» را بخوانید.
چرا نقش استروژن پیچیده‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد؟
استروژن همیشه اثر یکسانی بر مغز ندارد. شواهد پیشین نشان داده‌اند سطح طبیعی و چرخه‌ای این هورمون می‌تواند برای بعضی عملکردهای شناختی مفید باشد. پژوهش جدید پیشنهاد می‌کند قرار گرفتن طولانی‌تر در معرض سطح بسیار بالای استروژن، مانند شرایط بارداری، ممکن است مسیر عصبی متفاوتی را درگیر کند.
به بیان ساده، پرسش علمی فقط این نیست که «استروژن زیاد است یا کم؟»؛ محل اثر هورمون در مغز، مدت مواجهه و شرایط فیزیولوژیک فرد نیز اهمیت دارند.
این یافته برای زنان باردار چه معنایی دارد؟
این پژوهش هنوز به یک درمان یا توصیه پزشکی تازه منجر نشده است. نتایج بیشتر به توضیح زیستی یک تجربه رایج کمک می‌کنند و مسیر مشخصی برای پژوهش‌های بعدی در اختیار دانشمندان قرار می‌دهند.
اگر فراموشی خفیف و گذرا باشد، یافته‌های تازه نشان می‌دهند چنین تغییری می‌تواند بخشی از تغییرات اختصاصی حافظه در بارداری باشد. با این حال، مشکلات شناختی شدید، ناگهانی یا مداوم را نباید صرفاً به «مغز بارداری» نسبت داد و ارزیابی پزشکی در چنین شرایطی اهمیت دارد.
برای مطالعه بیشتر درباره یافته‌های پزشکی مرتبط با بارداری، مطلب «استامینوفن در بارداری خطر اوتیسم ندارد» نیز بر اهمیت تفکیک شواهد علمی از برداشت‌های ساده‌سازی‌شده تأکید دارد.
پرسش‌های رایج درباره فراموشی در بارداری
آیا فراموشی در بارداری طبیعی است؟
فراموشی خفیف و گذرا از تجربه‌های گزارش‌شده در بارداری است، اما شدت و علت آن در افراد مختلف یکسان نیست. پژوهش جدید فقط یکی از سازوکارهای احتمالی را بررسی کرده است.
آیا استروژن بالا علت قطعی «مغز بارداری» است؟
خیر. در موش‌ها رابطه علّی قوی‌تری دیده شد، اما در زنان فقط ارتباط میان استروژن بالاتر و عملکرد ضعیف‌تر در برخی آزمون‌های حافظه مشاهده شد. بنابراین هنوز نمی‌توان از علت قطعی در انسان صحبت کرد.
چه زمانی فراموشی در بارداری نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
اگر مشکلات شناختی شدید، ناگهانی، پیشرونده یا همراه با علائم غیرعادی دیگری باشند، بهتر است صرفاً به بارداری نسبت داده نشوند و ارزیابی پزشکی انجام شود.
جمع‌بندی
مطالعه تازه Science Bulletin یک مدار عصبی میان هیپوتالاموس و هیپوکامپ را شناسایی کرده که در موش‌ها، تحت تأثیر استروژن بالا، باعث اختلال موقت حافظه می‌شود. در زنان نیز میان استروژن بالاتر در اواخر بارداری و عملکرد ضعیف‌تر در بعضی آزمون‌های حافظه ارتباط دیده شد. با این حال، رابطه علت و معلولی این مدار در انسان هنوز اثبات نشده است.
منابع: PubMed / Science Bulletin، Reuters.
