مکمل امگا ۳ و سلامت مغز سالمندان زیر سؤال رفت
دهها میلیون سالمند هر روز مکمل روغن ماهی امگا ۳ مصرف میکنند؛ آن هم با یک هدف مهم: حفظ عملکرد مغز در دوران سالمندی. حتی افرادی که نسبت به فواید این مکمل تردید دارند معمولاً باور دارند که حداقل ضرری ندارد. تصور رایج این بوده که خطر مصرف آن تقریباً صفر است.
اما یک تیم تحقیقاتی در چین طی پنج سال دادههای مربوط به تصویربرداری مغزی، آزمونهای شناختی، همچنین اطلاعات ژنتیکی بیش از ۸۰۰ سالمند را بررسی کرد. نتیجهای که به دست آمد، این فرض قدیمی را به چالش کشید که کپسولهای امگا ۳ کاملاً بیضرر هستند.
نتایج غیرمنتظره مطالعه درباره مکمل امگا ۳
پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی ارتش چین سوابق یک پروژه آمریکایی طولانیمدت را بررسی کردند؛ پروژهای که سالمندان را از طریق تستهای حافظه، اسکنهای مغزی، همچنین نمونهگیری خون دنبال میکند. این پروژه با نام «ابتکار تصویربرداری عصبی بیماری آلزایمر» یا ADNI شناخته میشود.
هدف تیم تحقیقاتی این بود که ببیند مصرف چندساله کپسولهای امگا ۳ در دادههای واقعی چه اثری نشان میدهد. اما نتیجه برخلاف انتظار بود.
در میان افرادی که از نظر شرایط پایه با هم تطبیق داده شده بودند، کسانی که روغن ماهی و مکملهای مشابه مصرف میکردند کاهش سریعتری در امتیازهای شناختی داشتند؛ آن هم نسبت به افرادی که هیچ مکملی مصرف نمیکردند.
پژوهشگران اعلام کردند این الگو، فرض محافظت همیشگی مکملهای امگا ۳ از مغز سالمندان را زیر سؤال میبرد.
جزئیات شرکتکنندگان مطالعه
پروژه ADNI هزاران سالمند را در طول زمان دنبال میکند. برخی از آنها سالم هستند، برخی دچار اختلالات اولیه حافظه شدهاند، برخی نیز با بیماری آلزایمر زندگی میکنند. تمام این افراد بهصورت مداوم تحت آزمایشهای شناختی و تصویربرداری مغزی قرار میگیرند.
محققان از میان جامعه بزرگتر، ۲۷۳ مصرفکننده مکمل را انتخاب کردند و آنها را با ۵۴۶ فرد غیرمصرفکننده مقایسه کردند. این تطبیق بر اساس سن، جنسیت، تشخیص بیماری، همچنین ژنی مهم مرتبط با خطر آلزایمر به نام APOE ε4 انجام شد.
مدت پیگیری میانه در این مطالعه پنج سال بود.
سه معیار اصلی برای ارزیابی عملکرد مغز
سه ابزار استاندارد در این تحلیل استفاده شد. نخست آزمون Mini-Mental State Examination که بهسرعت حافظه، تمرکز، همچنین مهارتهای زبانی را ارزیابی میکند.
دو ارزیابی طولانیتر دیگر شامل مقیاس ارزیابی بیماری آلزایمر، همچنین رتبهبندی بالینی زوال عقل بودند که تغییرات ظریفتر در تفکر روزمره را اندازهگیری میکنند.
در هر سه آزمون، گروه مصرفکننده مکمل کاهش سریعتری را تجربه کرد. اختلاف سالانه چندان بزرگ نبود، اما روند کاهش در تمام شاخصها ثابت و مداوم مشاهده شد.
پلاکها و گرههای پروتئینی عامل اصلی نبودند
تحقیقات آلزایمر معمولاً بر دو نشانگر مغزی تمرکز دارند: رسوبات چسبنده پروتئینی میان سلولها، همچنین گرههای پروتئینی درون سلولها. اسکنهای مغزی این دو عامل را همراه با میزان کوچک شدن مغز بررسی میکنند.
اما در این مطالعه هیچکدام از این نشانگرها با افت سریعتر عملکرد شناختی در مصرفکنندگان مکمل ارتباطی نداشتند. میزان رسوبات پروتئینی مشابه گروه کنترل بود. امتیاز گرههای پروتئینی نیز تفاوتی نداشت. حجم مغز هم یکسان گزارش شد.
به بیان دیگر، الگوی کلاسیک آلزایمر دلیل این افت نبود.
سرنخ مهم: کاهش مصرف سوخت در مغز
عاملی که با افت شناختی ارتباط داشت موضوع دیگری بود: میزان مصرف قند توسط مغز.
برخی اسکنهای مغزی این موضوع را مستقیم اندازهگیری میکنند و نشان میدهند سلولهای مغزی در بخشهای مهم تا چه حد فعالانه از سوخت استفاده میکنند. کاهش این فعالیت معمولاً به معنای عملکرد ضعیفتر نورونها است.
این کاهش فعالیت در مناطقی از مغز دیده شد که معمولاً نخستین بخشهای درگیر در آلزایمر هستند.
مدلسازی آماری نشان داد این اختلاف تقریباً ۳۱ درصد از افت عملکرد در آزمون پایه حافظه، همچنین ۴۱ درصد از وخامت در آزمون طولانیتر را توضیح میدهد.
فرضیه اختلال در ارتباطات عصبی
چرا مکمل امگا ۳ ممکن است در برخی سالمندان مصرف سوخت مغز را کاهش دهد؟ محققان هنوز پاسخ قطعی ندارند، اما یک فرضیه مطرح کردهاند.
بهترین توضیح احتمالی به سیناپسها مربوط میشود؛ همان فاصلههای کوچکی که نورونها از طریق آن پیامهای شیمیایی را به یکدیگر منتقل میکنند.
سیناپسهای سالم برای حفظ فعالیت خود انرژی بسیار زیادی مصرف میکنند. اگر امگا ۳ بدون تخریب مستقیم سلولها عملکرد این ارتباطات را مختل کند، احتمال دارد اسکنهای مغزی کاهش فعالیت را پیش از بروز آسیب ساختاری نشان دهند.
پژوهشگران نوشتند: «نتایج ما احتمال ناشناختهای را مطرح میکند که مکمل امگا ۳ ممکن است در برخی شرایط به یکپارچگی سیناپسی آسیب بزند و در نهایت مزایای کوتاهمدت خود را خنثی کند.»
محدودیتهای مطالعه درباره روغن ماهی
این تحقیق از نوع مشاهدهای بود، بنابراین محدودیتهایی دارد. بیشتر شرکتکنندگان سفیدپوست و تحصیلکرده بودند، همچنین همگی داوطلب تحقیقات آلزایمر محسوب میشدند.
دوز دقیق مصرف مکملها، کیفیت واقعی آنها، همچنین احتمال فاسد شدن برخی کپسولها پیش از مصرف قابل بررسی نبود.
این نتایج نمیتوانند رابطه علت و معلولی را بهطور قطعی ثابت کنند.
برخی مطالعات قبلی نشان داده بودند افراد دارای ژن APOE ε4 ممکن است واکنش متفاوتی به امگا ۳ داشته باشند، اما در این مطالعه افت سریعتر عملکرد شناختی صرفنظر از وضعیت ژنتیکی مشاهده شد.
از سوی دیگر، احتمال دارد افرادی که از قبل متوجه مشکلات اولیه حافظه شده بودند بیشتر به سراغ مکملهای امگا ۳ رفته باشند، نه اینکه خود مکمل عامل آغاز مشکل بوده باشد.
آینده مصرف مکمل امگا ۳ در سالمندان
تا پیش از این مطالعه، هیچ داده گستردهای که مصرف بلندمدت امگا ۳ را به افت سریعتر شناختی همراه با کاهش مصرف سوخت مغز مرتبط کند منتشر نشده بود.
همین ترکیب خاص، مهمترین نکته جدید این تحقیق محسوب میشود. فرض قبلی این بود که امگا ۳ در بدترین حالت بیاثر است.
اما اکنون به نظر میرسد تصویر واقعی برای برخی سالمندانی که سالها بهطور مداوم از این مکمل استفاده میکنند پیچیدهتر باشد.
یک مرور علمی در سال ۲۰۲۵ نیز به موضوع مشابهی اشاره کرده بود؛ دوزهای پایین به بهبود عملکرد شناختی کمک میکردند، اما مصرف روزانه دوزهای بالا احتمالاً این مزایا را معکوس میکرد.
پزشکانی که درباره مکملها به سالمندان مشاوره میدهند حالا ممکن است با گفتوگوهای دشوارتری روبهرو شوند. افرادی که هر صبح بهصورت عادتگونه سراغ بطری مکمل میروند اکنون یک مطالعه واقعی برای بررسی در اختیار دارند، پیش از آنکه تصور کنند این کپسول کاملاً بیضرر است.
این مطالعه در نشریه The Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease منتشر شده است.
جمعبندی
مطالعه جدید نشان میدهد مصرف بلندمدت مکمل امگا ۳ ممکن است در برخی سالمندان برخلاف انتظار با افت سریعتر عملکرد شناختی مرتبط باشد. با این حال هنوز برای نتیجهگیری قطعی به تحقیقات بیشتری نیاز است.
اگر شما یا اطرافیانتان از مکمل امگا ۳ استفاده میکنید، این مقاله را با آنها به اشتراک بگذارید تا با یافتههای جدید علمی آشنا شوند.
