- افراد بالای ۵۰ سال که بیشتر از رژیم مدیترانهای پیروی میکنند، سطح بالاتری از رفاه روانی گزارش کردهاند.
- ارتباط میان رژیم مدیترانهای و سلامت روان حتی پس از بررسی عواملی مانند درآمد، تحصیلات، فعالیت بدنی و افسردگی همچنان باقی مانده است.
- مصرف بیشتر غذاهای گیاهی، ماهی و چربیهای سالم میتواند بخشی از یک سبک زندگی مناسب برای سالمندی باشد.
رژیم مدیترانهای؛ کلید سالمندی شادتر و سلامت روان بهتر
ارتباط رژیم مدیترانهای با سلامت جسم در سالهای اخیر بارها اثبات شده است، اما تأثیر این الگوی غذایی بر سلامت روان و احساس رضایت از زندگی در دوران سالمندی کمتر مورد بررسی قرار گرفته بود. اکنون پژوهشی جدید نشان میدهد افرادی که پس از ۵۰ سالگی از رژیم مدیترانهای پیروی میکنند، احساس رفاه روانی بیشتری را تجربه میکنند.
نتایج این تحقیق نشان میدهد این ارتباط حتی در دوران همهگیری COVID-19 نیز حفظ شده است؛ دورهای که سطح سلامت روان بسیاری از افراد کاهش یافت.
این پژوهش توسط محققان University College London با همکاری پژوهشگران Barcelona Institute for Global Health (ISGlobal)، مرکزی که از سوی بنیاد la Caixa حمایت میشود، انجام شده است.
ارتباط تغذیه با سلامت روان
در سالهای گذشته بیشتر مطالعات بر بررسی تأثیر یک ماده مغذی یا یک ماده غذایی خاص متمرکز بودند. اما این پژوهش به جای تمرکز بر یک ماده غذایی، کل الگوی تغذیه افراد را مورد ارزیابی قرار داده است.
رژیم مدیترانهای بر مصرف مواد غذایی زیر تأکید دارد:
- میوهها
- سبزیجات
- حبوبات
- غلات کامل
- ماهی
- روغن زیتون
در مقابل، مصرف مواد غذایی زیر در این الگوی غذایی محدود میشود:
- گوشت قرمز
- محصولات لبنی
- شیرینیها
شواهد علمی درباره ارتباط رژیم مدیترانهای با کاهش خطر ابتلا به افسردگی از قبل بسیار قوی بوده است. مطالعات گسترده جمعیتی، همچنین کارآزماییهای بالینی بارها به نتایجی مشابه رسیدهاند.
با این حال، جنبه دیگری از موضوع کمتر مورد توجه قرار گرفته بود؛ اینکه آیا رژیم غذایی میتواند علاوه بر کاهش افسردگی، احساس شادی، رضایت و کیفیت زندگی را نیز افزایش دهد یا خیر.
مطالعات پیشین که ارتباط تغذیه با شادی را بررسی کرده بودند، عمدتاً تنها میزان مصرف میوه و سبزیجات را در نظر گرفته بودند، در حالی که سایر اجزای رژیم غذایی کمتر بررسی شده بودند.
بخش عمده تحقیقات حوزه تغذیه و سلامت روان نیز تاکنون بر افسردگی تمرکز داشتهاند. اما این پروژه پرسشی متفاوت را مطرح کرد و آن بررسی جنبه مثبت سلامت روان بود.
رفاه روانی مثبت تنها به معنای نداشتن افسردگی نیست. این مفهوم شامل احساس کنترل بر زندگی، استقلال، هدفمندی، لذت بردن از زندگی، سطح انرژی مناسب، خوشبینی نسبت به آینده و داشتن احساس معنا در زندگی نیز میشود.
بررسی وضعیت هزاران سالمند
دادههای این تحقیق از مطالعه English Longitudinal Study of Ageing (ELSA) استخراج شده است؛ یک پروژه تحقیقاتی بلندمدت که وضعیت افراد ساکن انگلستان را در طول زمان بررسی میکند.
در این مطالعه، اطلاعات مربوط به ۳٬۲۹۶ فرد بین ۵۰ تا ۹۰ سال مورد تحلیل قرار گرفت.
شرکتکنندگان تمامی غذاها و نوشیدنیهای مصرفی خود را طی دو روز مجزا در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ ثبت کردند.
پس از آن، میزان پایبندی هر فرد به الگوی رژیم مدیترانهای محاسبه شد.
برای این امتیازدهی، ۹ گروه غذایی مختلف از جمله روغن زیتون، ماهی، گوشت قرمز و سایر اجزای رژیم مدیترانهای در نظر گرفته شد. هرچه امتیاز افراد بالاتر بود، رژیم غذایی آنها شباهت بیشتری به رژیم مدیترانهای داشت. دامنه این امتیازها در میان شرکتکنندگان از ۰ تا ۱۴ متغیر بود.
رژیم غذایی بهتر، نگرش مثبتتر به زندگی
برای اندازهگیری سطح رفاه روانی، پژوهشگران از یک پرسشنامه طراحیشده برای افراد سالمند استفاده کردند. این پرسشنامه موضوعاتی مانند احساس معنا در زندگی، میزان لذت بردن از زندگی و این باور که زندگی همچنان آیندهای امیدوارکننده دارد را بررسی میکرد.
نتایج نشان داد افرادی که امتیاز بالاتری در پیروی از رژیم مدیترانهای داشتند، امتیاز بالاتری در شاخص رفاه روانی نیز کسب کردند.
این ارتباط پس از انجام بررسیهای متعدد همچنان باقی ماند. پژوهشگران عوامل مختلفی را در تحلیل خود در نظر گرفتند، از جمله:
- سطح درآمد
- تحصیلات
- فعالیت بدنی
- سیگار کشیدن
- وضعیت سلامت عمومی
حتی پس از در نظر گرفتن میزان کالری مصرفی نیز این ارتباط همچنان مشاهده شد؛ موضوعی که نشان میدهد این نتیجه صرفاً به دلیل کمبود تغذیه یا دریافت ناکافی انرژی ایجاد نشده است.
افسردگی دلیل اصلی این ارتباط نبود
یکی از نگرانیهای اصلی پژوهشگران این بود که شاید احساسات منفی یا خلق پایین همزمان باعث انتخاب رژیم غذایی نامناسبتر و کاهش احساس رضایت از زندگی شده باشد.
تیم تحقیق برای بررسی این احتمال، علائم افسردگی را نیز در تحلیلهای خود وارد کرد.
حتی پس از در نظر گرفتن علائم افسردگی، ارتباط میان رژیم مدیترانهای و رفاه روانی تقریباً بدون تغییر باقی ماند.
این یافته نشان میدهد رژیم مدیترانهای ممکن است بهطور مستقل با بهبود احساس رفاه و کیفیت ذهنی زندگی ارتباط داشته باشد، نه اینکه تنها از طریق کاهش ناراحتیهای روانی تأثیر بگذارد.
همهگیری کرونا ارتباط میان رژیم غذایی و سلامت روان را آزمایش کرد
یک بررسی مقطعی نمیتواند مشخص کند که کدام عامل ابتدا رخ داده است؛ آیا رژیم غذایی بهتر باعث افزایش روحیه شده یا افراد شادتر بهطور طبیعی انتخابهای غذایی سالمتری دارند.
اما شیوع COVID-19 یک فرصت طبیعی برای بررسی این موضوع ایجاد کرد.
از آنجا که رژیم غذایی افراد پیش از آغاز بحران همهگیری اندازهگیری شده بود، انتخابهای غذایی آنها نمیتوانست تحت تأثیر استرس، ترس و محدودیتهای دوران کرونا قرار گرفته باشد.
با آغاز قرنطینهها و افزایش نگرانیها، سطح رفاه روانی در میان کل گروه کاهش پیدا کرد.
با این حال، کاهش احساس رفاه در افرادی که سالها قبل رژیم غذایی آنها شباهت بیشتری به الگوی مدیترانهای داشت، کمتر بود.
این اثر محافظتی پس از بررسی افرادی که به ویروس مبتلا شده بودند نیز همچنان باقی ماند. همچنین زمانی که علائم افسردگی نیز در تحلیلها اضافه شد، این ارتباط همچنان مشاهده شد.
لزوم احتیاط در تفسیر نتایج پژوهش
Camille Lassale، نویسنده ارشد این مقاله، درباره نتایج پژوهش گفت:
«مطالعه ما مشاهدهای است، بنابراین نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند، زیرا نمیتوانیم درباره رابطه علت و معلولی نتیجهگیری کنیم.»
او افزود:
«با این حال، پرسشنامههایی که در دوران همهگیری انجام شدند، به ما اجازه دادند شرکتکنندگان را در طول زمان دنبال کنیم؛ موضوعی که یکی از نقاط قوت اصلی این مطالعه محسوب میشود.»
Lassale توضیح داد که پژوهشگران همچنان در حال بررسی چگونگی حمایت رژیم مدیترانهای از سلامت روان هستند.
با وجود این، شواهد فعلی نشان میدهد مواد غذایی رایج در این رژیم ممکن است به روشهای مختلفی به سلامت ذهن کمک کنند، از جمله:
- تنظیم پاسخهای بدن به استرس
- کاهش التهاب
- حمایت از سلامت روده
- بهبود عملکرد مغز
چرا رژیم مدیترانهای ممکن است مفید باشد؟
دانشمندان هنوز در حال بررسی دقیق سازوکارهای شیمیایی این ارتباط هستند، اما برخی ترکیبات غذایی در بسیاری از تحقیقات مرتبط با این موضوع تکرار شدهاند.
برخی از مهمترین عوامل احتمالی عبارتاند از:
- فیبر غذایی
- چربیهای امگا ۳
- پلیفنولهای گیاهی
همچنین کاهش مصرف گوشتهای فرآوریشده و قندهای ساده نیز ممکن است در این فرآیند نقش داشته باشد.
Alanna Shand، روانشناس پژوهشی و یکی از نویسندگان این مقاله، گفت:
«این مطالعه شواهد بیشتری درباره ارتباط میان آنچه میخوریم و سلامت روان ما ارائه میدهد؛ حوزهای نوظهور از تحقیقات که امیدواریم در سالهای آینده شواهد علمی قابل توجهی تولید کند.»
پژوهشهای مربوط به ارتباط تغذیه و خلقوخو هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارند، اما با سرعت زیادی در حال پیشرفت هستند. هر مطالعه جمعیتی جدید، بخش دیگری از تصویری را تکمیل میکند که هنوز در حال شکلگیری است.
محدودیتهای مطالعه درباره رژیم مدیترانهای و سلامت روان
پژوهشگران تأکید کردند که این مطالعه دارای محدودیتهایی است و نتایج آن باید با در نظر گرفتن این موارد تفسیر شود.
افرادی که پرسشنامه مربوط به رژیم غذایی را تکمیل کردند، نماینده کامل همه گروههای جامعه نبودند. این افراد معمولاً تحصیلات بالاتر، وضعیت اقتصادی بهتر و سلامت عمومی مطلوبتری نسبت به افرادی داشتند که در این بخش از مطالعه شرکت نکردند.
همچنین بیشتر افراد حاضر در این گروه سفیدپوست بودند؛ بنابراین ممکن است نتایج این پژوهش برای همه جمعیتها به یک شکل قابل تعمیم نباشد.
علاوه بر این، اطلاعات مربوط به رژیم غذایی تنها بر اساس یادآوری مصرف غذا در دو روز ثبت شده بود و میزان رفاه روانی نیز تنها یک بار در دوران همهگیری اندازهگیری شد.
رژیم مدیترانهای چه معنایی برای سالمندی دارد؟
Andrew Steptoe، نویسنده اول مقاله و پژوهشگر در University College London، درباره اهمیت این یافتهها گفت:
«اگرچه پرسشهای زیادی همچنان بدون پاسخ باقی ماندهاند، اما درباره نیاز به ترویج سبک زندگی سالم تردیدی وجود ندارد؛ سبکی که بر رژیم غذایی متعادل، سرشار از غذاهای گیاهی و کممصرف از نظر غذاهایی مانند گوشتهای فرآوریشده و شیرینیها تأکید دارد، بهویژه در میان افراد سالمند.»
پیام اصلی این مطالعه ساده و قابل اجرا است. نیازی به داشتن یک رژیم غذایی کاملاً بینقص نیست؛ بلکه کافی است افراد بهصورت پایدار انتخابهای غذایی خود را به سمت مصرف بیشتر مواد گیاهی، ماهی و چربیهای سالم هدایت کنند.
برای جمعیت سالمند، همین تغییر کوچک میتواند دو مزیت همزمان داشته باشد:
- کمک به محافظت از بدن در برابر روندهای مرتبط با افزایش سن
- ایجاد پایهای محکمتر برای سلامت ذهن و احساس رضایت از زندگی
این مطالعه در مجله علمی BMJ Open منتشر شده است.
سؤالات متداول درباره رژیم مدیترانهای و سالمندی سالم
رژیم مدیترانهای چیست؟
رژیم مدیترانهای یک الگوی غذایی است که بر مصرف میوه، سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون تأکید دارد و مصرف گوشت قرمز، محصولات لبنی و شیرینیها را محدود میکند.
آیا رژیم مدیترانهای میتواند سلامت روان را بهبود دهد؟
این مطالعه نشان داد پیروی بیشتر از رژیم مدیترانهای با سطح بالاتر رفاه روانی در افراد بالای ۵۰ سال ارتباط دارد، اما به دلیل ماهیت مشاهدهای پژوهش، رابطه علت و معلولی قطعی اثبات نشده است.
چه مواد غذایی در رژیم مدیترانهای اهمیت بیشتری دارند؟
مواد غذایی مانند روغن زیتون، ماهی، فیبر غذایی، چربیهای امگا ۳ و ترکیبات گیاهی مانند پلیفنولها از عناصر مهم این الگو هستند.
آیا رژیم مدیترانهای فقط برای افراد سالمند مفید است؟
این مطالعه بر افراد ۵۰ تا ۹۰ سال تمرکز داشت، اما رژیم مدیترانهای بهعنوان یک الگوی غذایی سالم در مطالعات مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.
آیا این پژوهش ثابت میکند رژیم مدیترانهای باعث شادی میشود؟
خیر. پژوهش حاضر یک مطالعه مشاهدهای است و تنها ارتباط میان رژیم مدیترانهای و رفاه روانی را نشان میدهد، نه رابطه قطعی علت و معلولی.
جمعبندی: رژیم مدیترانهای؛ انتخابی ساده برای سالمندی سالمتر
رژیم مدیترانهای در این مطالعه با احساس رفاه روانی بیشتر، نگرش مثبتتر به زندگی و مقاومت بهتر در برابر کاهش سلامت روان در دوران همهگیری مرتبط بود.
اگرچه تحقیقات بیشتری برای درک دقیق این ارتباط مورد نیاز است، شواهد موجود نشان میدهد انتخاب غذاهای سالم، مصرف بیشتر مواد گیاهی، ماهی و چربیهای مفید میتواند بخشی از یک سبک زندگی مناسب برای سالمندی باشد.
برای حفظ سلامت جسم و ذهن در سالهای آینده، تغییرات کوچک اما پایدار در الگوی غذایی خود را از امروز آغاز کنید.
