۵ عدد درباره سلامت قلب که بهتر است بدانید؛ فشار خون فقط یکی از آنهاست

سلامت قلب فقط با فشار خون سنجیده نمی‌شود؛ فشار خون، LDL یا Non-HDL، قند خون، BMI و دور کمر و ریسک قلبی‌عروقی تصویری کامل‌تر از وضعیت خطر ارائه می‌کنند.

• سلامت قلب یک «عدد جادویی» ندارد؛ فشار خون، چربی خون، قند، چاقی و ریسک کلی باید در کنار هم دیده شوند.
• اهداف LDL و آستانه‌های SCORE2 بر اساس سطح خطر و سن تغییر می‌کنند و یک عدد ثابت برای همه افراد وجود ندارد.
• پیشنهاد جدید European Commission در سال ۲۰۲۶ بر تشخیص زودهنگام و بررسی منظم عوامل خطر تأکید دارد، اما اجرای آن باید با شرایط نظام سلامت کشورهای عضو تطبیق داده شود.

امروز، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، World Heart Day برگزار می‌شود و نخستین EU Screening Week نیز از ۲۸ سپتامبر تا ۴ اکتبر در جریان است. پیام اصلی این کمپین‌ها ساده است: برای پیشگیری از بیماری‌های قلبی‌عروقی فقط منتظر بروز علامت نمانید و اعداد مهم سلامت خود را بشناسید.

هم‌زمان، European Commission در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶ پیشنهاد جدیدی برای Council Recommendation on cardiovascular health checks ارائه کرده است. این پیشنهاد قرار است به کشورهای عضو کمک کند برنامه‌های مبتنی بر شواهد برای تشخیص زودهنگام و غربالگری عوامل خطر قلبی‌عروقی طراحی کنند و بر اندازه‌گیری فشار خون، قند خون و کلسترول تمرکز دارد.

چرا فقط دانستن فشار خون کافی نیست؟

بیماری‌های قلبی‌عروقی معمولاً حاصل یک عامل منفرد نیستند. WHO فشار خون بالا، اختلال چربی خون، افزایش قند خون و اضافه‌وزن یا چاقی را از عوامل متابولیک مهم مرتبط با بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌داند.

به همین دلیل، یک نتیجه آزمایشگاهی یا یک اندازه‌گیری منفرد نباید به‌تنهایی به معنای وجود یا نبود بیماری قلبی تلقی شود. سن، جنس، سیگار، سابقه خانوادگی، بیماری‌های همراه، داروها، سابقه بیماری قلبی و عروقی و مجموعه نتایج آزمایش‌ها همگی می‌توانند تفسیر یک عدد را تغییر دهند.

۱. فشار خون؛ اولین عددی که باید بشناسید

چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟ فشار خون نیرویی را اندازه می‌گیرد که خون هنگام عبور در رگ‌ها ایجاد می‌کند. دو عدد اصلی آن فشار سیستولیک و دیاستولیک هستند.

در دستورالعمل ۲۰۲۴ European Society of Cardiology، طبقه‌بندی فشار خون ساده‌تر شده است و مفهوم «elevated blood pressure» از «hypertension» تفکیک می‌شود. در افراد تحت درمان، هدف فشار خون نیز بر اساس شرایط فرد تعیین می‌شود و برای بسیاری از بیماران، هدف درمانی ۱۲۰ تا ۱۲۹ میلی‌متر جیوه برای فشار سیستولیک و ۷۰ تا ۷۹ میلی‌متر جیوه برای فشار دیاستولیک در نظر گرفته می‌شود، مشروط به تحمل درمان و شرایط بالینی. بنابراین این بازه را نباید به‌عنوان یک «عدد ایده‌آل جهانی» برای تمام افراد در نظر گرفت.

برای تشخیص پرفشاری خون نیز یک اندازه‌گیری منفرد کافی نیست. روش اندازه‌گیری، شرایط فرد، تکرار اندازه‌گیری و در صورت نیاز اندازه‌گیری خارج از مطب در تفسیر نتیجه اهمیت دارند.

چه زمانی بررسی شود؟

فشار خون را می‌توان در مراجعه‌های معمول پزشکی اندازه گرفت. پیشنهاد جدید European Commission نیز بر بررسی منظم تأکید دارد. در چارچوب اهداف Safe Hearts Plan، کمیسیون می‌خواهد تا سال ۲۰۳۵ دست‌کم ۷۵ درصد افراد ۲۵ تا ۶۴ سال و ۹۰ درصد افراد ۶۵ سال و بالاتر، سالانه فشار خون خود را توسط متخصص سلامت اندازه‌گیری کنند.

چرا یک عدد بالا به‌تنهایی تشخیص نیست؟

استرس، فعالیت بدنی، درد، کافئین، نحوه نشستن و حتی شرایط اندازه‌گیری می‌توانند فشار خون را تغییر دهند. به همین دلیل، پزشک معمولاً به الگوی چند اندازه‌گیری و زمینه بالینی نگاه می‌کند، نه فقط یک عدد. اگر می‌خواهید نقش فعالیت بدنی را بهتر بشناسید، راهنمای فوت‌وفن درباره میزان ورزش لازم برای پایین آوردن فشار خون را هم بخوانید.

۲. LDL یا Non-HDL Cholesterol؛ کلسترول فقط «بالا» یا «پایین» نیست

چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟ LDL-C مقدار کلسترول موجود در ذرات LDL را نشان می‌دهد. Non-HDL-C نیز تمام کلسترول موجود در لیپوپروتئین‌های آتروژنیک را در بر می‌گیرد و از کم کردن HDL-C از کلسترول تام به دست می‌آید.

LDL یکی از عوامل اصلی قابل‌تغییر در ایجاد آترواسکلروز است. WHO نیز اختلال چربی خون، از جمله افزایش LDL، را یکی از عوامل مهم قابل‌تغییر خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی معرفی می‌کند.

نکته مهم این است که در راهنماهای اروپایی، برای LDL یک عدد واحد که برای همه افراد مناسب باشد وجود ندارد. هدف LDL بر اساس سطح خطر قلبی‌عروقی تعیین می‌شود.

Cut-offهای LDL چگونه تفسیر می‌شوند؟

• خطر پایین: هدف LDL-C کمتر از ۳.۰ mmol/L یا ۱۱۶ mg/dL.
• خطر متوسط: هدف LDL-C کمتر از ۲.۶ mmol/L یا ۱۰۰ mg/dL.
• خطر بالا: هدف LDL-C کمتر از ۱.۸ mmol/L یا ۷۰ mg/dL و معمولاً کاهش حداقل ۵۰ درصدی از مقدار پایه.
• خطر بسیار بالا: هدف LDL-C کمتر از ۱.۴ mmol/L یا ۵۵ mg/dL و معمولاً کاهش حداقل ۵۰ درصدی از مقدار پایه.

این اعداد اهداف درمانی وابسته به سطح خطر هستند، نه محدوده‌ای که باید بدون توجه به سن، سابقه بیماری و وضعیت فرد برای همه اعمال شود. برای آشنایی بیشتر با رابطه رژیم غذایی و چربی خون، مطلب آجیل و کلسترول؛ دوست سلامتی یا دشمن قلب؟ نیز می‌تواند مفید باشد. برای مثال، وجود بیماری قلبی‌عروقی آترواسکلروتیک، برخی انواع دیابت، بیماری مزمن کلیه یا افزایش شدید یک عامل خطر می‌تواند فرد را وارد گروه خطر بالاتر کند.

چه زمانی بررسی شود؟

پروفایل چربی بخشی از ارزیابی ریسک قلبی‌عروقی است و فاصله تکرار آن به سن، سطح خطر، سابقه بیماری و درمان بستگی دارد. Safe Hearts Plan کمیسیون اروپا هدف‌گذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۵، اندازه‌گیری سالانه کلسترول توسط متخصص سلامت برای دست‌کم ۶۵ درصد افراد ۲۵ تا ۶۴ سال و ۸۰ درصد افراد ۶۵ سال و بالاتر انجام شود.

چرا یک نتیجه خارج محدوده به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست؟ چون تصمیم درباره خطر و درمان LDL بر اساس کل پروفایل قلبی‌عروقی گرفته می‌شود. حتی یک LDL مشخص ممکن است در فرد کم‌خطر و فرد بسیار پرخطر پیامد متفاوتی برای تصمیم‌گیری پزشکی داشته باشد.

۳. Fasting Glucose و HbA1c؛ پنجره‌ای به وضعیت قند خون

چه چیزی را اندازه می‌گیرند؟ Fasting Plasma Glucose یا FPG قند خون را پس از ناشتایی اندازه می‌گیرد. HbA1c میانگین تقریبی قند خون طی حدود دو تا سه ماه گذشته را منعکس می‌کند. WHO هر دو را از روش‌های مورد استفاده برای شناسایی دیابت می‌داند.

اعداد تشخیصی مهم

• Fasting Plasma Glucose: مقدار ۷.۰ mmol/L یا ۱۲۶ mg/dL و بالاتر در محدوده تشخیصی دیابت قرار می‌گیرد.
• HbA1c: مقدار ۶.۵ درصد یا بالاتر در محدوده تشخیصی دیابت قرار می‌گیرد.

WHO تأکید می‌کند که در افراد بدون علائم، نتیجه مثبت برای دیابت باید با ارزیابی مناسب و در صورت لزوم تکرار آزمایش تأیید شود. بنابراین یک عدد مرزی یا حتی یک نتیجه غیرطبیعی منفرد لزوماً به معنای تشخیص قطعی بیماری نیست.

چه زمانی بررسی شود؟

فاصله آزمایش قند خون به سن، عوامل خطر، وزن، سابقه خانوادگی، بارداری، سابقه دیابت و نتیجه آزمایش‌های قبلی بستگی دارد. European Commission در Safe Hearts Plan اندازه‌گیری سالانه قند خون را به‌عنوان یک هدف جمعیتی برای گروه‌های سنی مختلف مطرح کرده است و پیشنهاد جدید نیز بر تشخیص زودهنگام دیابت و پیش‌دیابت در چارچوب health checks تأکید دارد.

چرا یک نتیجه خارج محدوده به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست؟ چون زمان نمونه‌گیری، ناشتایی، بیماری حاد و شرایط بالینی می‌توانند بر نتیجه اثر بگذارند. همچنین FPG و HbA1c اطلاعات متفاوتی درباره وضعیت قند ارائه می‌کنند و پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد آزمایش دیگری را درخواست کند.

۴. BMI و دور کمر؛ وزن بدن همه داستان نیست

BMI نسبت وزن به مجذور قد است و برای توصیف وزن بدن در سطح جمعیت و ارزیابی اولیه افراد کاربرد دارد. اما چربی شکمی را مستقیماً اندازه نمی‌گیرد.

به همین دلیل، دور کمر یا در برخی راهنماها نسبت دور کمر به قد، اطلاعات بیشتری درباره چربی مرکزی بدن فراهم می‌کند. ESC در منابع مرتبط با پیشگیری قلبی‌عروقی، BMI و دور کمر را در کنار سایر عوامل خطر در ارزیابی ریسک مطرح می‌کند. در برخی توصیه‌های ESC، محدوده دور کمر کمتر از ۹۴ سانتی‌متر برای مردان و کمتر از ۸۰ سانتی‌متر برای زنان به‌عنوان هدف مرتبط با کاهش خطر مطرح شده است، اما این اعداد نباید بدون توجه به جمعیت، قومیت و زمینه بالینی به‌عنوان cut-off جهانی برای همه افراد استفاده شوند.

چه زمانی بررسی شود؟

وزن، BMI و دور کمر را می‌توان در معاینه‌های دوره‌ای اندازه گرفت. پیشنهادهای اروپایی برای health check نیز ارزیابی BMI و چاقی مرکزی را در کنار فشار خون، چربی خون و قند خون قرار می‌دهند.

چرا یک نتیجه خارج محدوده به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست؟ BMI بین توده عضلانی و چربی تفاوت نمی‌گذارد و دور کمر نیز باید با قد، سن، جنس، قومیت و سایر عوامل خطر تفسیر شود. بنابراین یک عدد بالاتر از یک محدوده آماری، به‌تنهایی بیماری قلبی را ثابت نمی‌کند.

۵. Cardiovascular Risk Score؛ مهم‌ترین عدد، گاهی حاصل چند عدد است

چهار اندازه‌گیری قبلی بیشتر به یک عامل مشخص نگاه می‌کنند. اما Cardiovascular Risk Score تلاش می‌کند چند عامل را کنار هم قرار دهد و احتمال بروز یک رویداد قلبی‌عروقی را طی یک بازه مشخص تخمین بزند.

در اروپا، یکی از ابزارهای اصلی برای افراد ظاهراً سالم، SCORE2 و SCORE2-OP است. این مدل‌ها برای تخمین خطر ۱۰ ساله رویدادهای قلبی‌عروقی کشنده و غیرکشنده طراحی شده‌اند و در دستورالعمل‌های پیشگیری ESC به کار می‌روند.

SCORE2 برای چه کسانی است؟

SCORE2 برای افراد ظاهراً سالم ۴۰ تا ۶۹ ساله در اروپا طراحی شده است که بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده یا دیابت ندارند. این مدل از عواملی مانند سن، جنس، وضعیت سیگار کشیدن، فشار خون سیستولیک و شاخص‌های کلسترول استفاده می‌کند و برای مناطق مختلف خطر قلبی‌عروقی در اروپا کالیبره شده است.

SCORE2-OP برای چه کسانی است؟

SCORE2-OP برای افراد مسن‌تر طراحی شده است و در راهنماهای ESC برای افراد ۷۰ سال به بالا استفاده می‌شود؛ مدل منتشرشده خطر را در گروه سنی ۷۰ تا ۸۹ سال برآورد می‌کند. این مدل نیز برای مناطق مختلف اروپا بازتنظیم شده است تا تفاوت سطح خطر پایه بین مناطق در محاسبه لحاظ شود.

Cut-off ریسک چگونه تغییر می‌کند؟

یکی از نکات مهم SCORE2 این است که ESC از یک آستانه یکسان برای همه سنین استفاده نمی‌کند. در افراد ظاهراً سالم، دسته‌بندی خطر ۱۰ ساله بر اساس سن به شکل زیر تعریف شده است:

• کم تا متوسط: کمتر از ۲.۵ درصد در افراد زیر ۵۰ سال، کمتر از ۵ درصد در سنین ۵۰ تا ۶۹ سال و کمتر از ۷.۵ درصد در افراد ۷۰ سال و بالاتر.
• خطر بالا: ۲.۵ تا کمتر از ۷.۵ درصد در افراد زیر ۵۰ سال، ۵ تا کمتر از ۱۰ درصد در سنین ۵۰ تا ۶۹ سال و ۷.۵ تا کمتر از ۱۵ درصد در افراد ۷۰ سال و بالاتر.
• خطر بسیار بالا: ۷.۵ درصد یا بیشتر در افراد زیر ۵۰ سال، ۱۰ درصد یا بیشتر در سنین ۵۰ تا ۶۹ سال و ۱۵ درصد یا بیشتر در افراد ۷۰ سال و بالاتر.

این تفاوت سنی عمدی است. ESC توضیح می‌دهد که سن خود یکی از عوامل مهم تعیین‌کننده ریسک است و استفاده از یک آستانه ثابت می‌تواند در افراد جوان به کم‌برآوردی خطر بلندمدت و در افراد مسن به برآورد بیش از حد خطر منجر شود. بنابراین «مثلاً ۱۰ درصد» بدون دانستن سن و زمینه فرد، معنای کاملی ندارد.

یک نکته مهم درباره SCORE2

SCORE2 برای افراد دارای بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده یا دیابت طراحی نشده است. برای برخی گروه‌ها، مدل‌ها و روش‌های ارزیابی دیگری لازم است. به همین دلیل، وارد کردن چند عدد در یک ماشین‌حساب آنلاین و تفسیر نتیجه بدون توجه به سابقه پزشکی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. به‌روزرسانی ۲۰۲۵ ESC/EAS نیز استفاده از SCORE2 و SCORE2-OP را برای افراد بدون بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده یا دیابت و در سنین ۴۰ تا ۸۹ سال تأیید می‌کند.

European Commission در سال ۲۰۲۶ چه چیزی را پیشنهاد کرده است؟

پیشنهاد ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶ European Commission بخشی از Safe Hearts Plan است؛ برنامه‌ای که پیشگیری، تشخیص زودهنگام و غربالگری و درمان و مراقبت را سه محور اصلی خود قرار داده است. کمیسیون می‌گوید health checkها باید متناسب با وضعیت ملی طراحی شوند و می‌توانند به شکل سیستماتیک برای گروه‌های مشخص یا به‌صورت opportunistic هنگام مراجعه فرد به نظام سلامت انجام شوند.

در پیشنهاد جدید، گروه‌های سنی مختلف و سطح خطر فردی در تعیین زمان‌بندی بررسی‌ها اهمیت دارند. بر اساس توضیحات رسمی ارائه‌شده از سوی کمیسیون، افراد زیر ۳۵ سال باید دست‌کم یک بررسی داشته باشند و در صورت وجود سابقه خانوادگی یا عوامل خطر، پیگیری فردی‌سازی شود. برای افراد ۳۵ تا ۶۴ سال، بررسی‌های سیستماتیک دست‌کم هر پنج سال پیشنهاد شده و در افراد ۶۵ سال و بالاتر، فاصله بررسی می‌تواند حدود سه تا پنج سال باشد. افراد پرخطر ممکن است به بررسی‌های مکررتر نیاز داشته باشند.

هسته اصلی این رویکرد شامل فشار خون، قند خون و کلسترول است. در health check گسترده‌تر، سابقه خانوادگی، سبک زندگی، BMI، دور کمر، دیابت و پیش‌دیابت، سلامت کلیه و سایر عوامل خطر نیز می‌توانند بررسی شوند. کمیسیون همچنین بر دسترسی گروه‌های محروم‌تر به غربالگری از طریق مراکز جامعه‌محور، داروخانه‌ها و واحدهای سیار تأکید کرده است.

با این حال، این برنامه را نباید با یک دستور پزشکی واحد برای همه شهروندان اروپا اشتباه گرفت. پیشنهاد Council Recommendation غیرالزام‌آور است و کشورهای عضو باید آن را با ساختارهای ملی و منطقه‌ای خود تطبیق دهند.

چرا «یک عدد بد» مساوی بیماری قلبی نیست؟

هدف health check پیدا کردن ریسک است، نه صدور تشخیص صرفاً بر اساس یک عدد. فشار خون بالا می‌تواند نیازمند اندازه‌گیری‌های تکراری باشد. LDL باید بر اساس سطح خطر تفسیر شود. قند خون می‌تواند با FPG، HbA1c یا آزمایش‌های دیگر بررسی شود. BMI نیز تصویر کاملی از چربی بدن ارائه نمی‌کند.

حتی SCORE2 نیز بیماری قلبی را تشخیص نمی‌دهد؛ این ابزار احتمال وقوع یک رویداد قلبی‌عروقی را در یک بازه زمانی تخمین می‌زند. ESC نیز تأکید می‌کند که risk score باید در کنار risk modifierها، بیماری‌های همراه، شکنندگی، سابقه خانوادگی و شرایط فردی تفسیر شود.

به زبان ساده، بهتر است به جای پرسیدن «عدد طبیعی من چیست؟» بپرسیم: «این عدد در سن، سابقه پزشکی و سطح خطر من چه معنایی دارد؟»

چک‌لیست مراجعه دوره‌ای برای سلامت قلب

• فشار خون: عدد فشار سیستولیک و دیاستولیک خود را ثبت کنید و در صورت غیرطبیعی بودن، درباره تکرار اندازه‌گیری یا پایش خارج از مطب سؤال کنید.
• پروفایل چربی: LDL-C، Non-HDL-C و سایر اجزای lipid profile را با توجه به سطح خطر خود بررسی کنید.
• قند خون: درباره Fasting Plasma Glucose و در صورت لزوم HbA1c با پزشک مشورت کنید.
• وزن و چربی مرکزی: BMI و دور کمر را در کنار سایر عوامل خطر بررسی کنید.
• سابقه خانوادگی: سابقه سکته قلبی یا مغزی زودرس، بیماری‌های ارثی چربی خون و سایر بیماری‌های قلبی را به پزشک اطلاع دهید.
• سبک زندگی: سیگار، فعالیت بدنی، تغذیه، مصرف الکل و میزان کم‌تحرکی را در ارزیابی کلی وارد کنید.
• Risk Score: اگر در گروه سنی و جمعیتی مناسب هستید، از پزشک درباره SCORE2 یا SCORE2-OP و تفسیر نتیجه آن سؤال کنید.
• نتیجه را با روند قبلی مقایسه کنید: تغییرات مداوم در طول زمان معمولاً اطلاعات بیشتری از یک عدد منفرد ارائه می‌کنند.
• تفسیر پزشکی: هیچ‌یک از این اعداد را به‌تنهایی برای تشخیص بیماری قلبی یا شروع و توقف دارو تفسیر نکنید.

سؤالات متداول درباره اعداد سلامت قلب

آیا فشار خون ۱۲۰ روی ۸۰ برای همه افراد ایده‌آل است؟

خیر. فشار خون باید با سن، وضعیت درمان، بیماری‌های همراه و تحمل فرد تفسیر شود. راهنماهای جدید ESC به‌جای یک عدد جهانی، بر دسته‌بندی و هدف‌گذاری فردی تأکید دارند.

LDL مناسب برای یک فرد سالم چقدر است؟

یک عدد واحد برای همه وجود ندارد. در راهنماهای ESC، هدف LDL بر اساس سطح خطر قلبی‌عروقی از کمتر از ۳.۰ mmol/L در خطر پایین تا کمتر از ۱.۴ mmol/L در خطر بسیار بالا تغییر می‌کند.

SCORE2 از چه سنی استفاده می‌شود؟

SCORE2 برای افراد ظاهراً سالم ۴۰ تا ۶۹ سال طراحی شده است. برای افراد ۷۰ سال به بالا، SCORE2-OP به کار می‌رود. افراد دارای بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده یا دیابت به ارزیابی‌های متناسب با شرایط خود نیاز دارند.

آیا یک قند خون بالا به معنای دیابت است؟

نه لزوماً. برای تشخیص دیابت از معیارهای مشخصی مانند FPG برابر یا بالاتر از ۷.۰ mmol/L یا HbA1c برابر یا بالاتر از ۶.۵ درصد استفاده می‌شود و در افراد بدون علائم، نتیجه مثبت نیازمند تأیید مناسب است.

هر چند وقت یک‌بار باید بررسی قلبی انجام شود؟

فاصله مناسب به سن و سطح خطر بستگی دارد. پیشنهاد ۲۰۲۶ European Commission بررسی دست‌کم یک‌باره برای افراد زیر ۳۵ سال، بررسی سیستماتیک حداقل هر پنج سال برای گروه ۳۵ تا ۶۴ سال و بررسی هر سه تا پنج سال برای افراد ۶۵ سال و بالاتر را مطرح می‌کند، با امکان بررسی‌های بیشتر در افراد پرخطر.

جمع‌بندی

پنج عدد درباره سلامت قلب یعنی فشار خون، LDL یا Non-HDL، قند خون، BMI و دور کمر و در نهایت امتیاز ریسک قلبی‌عروقی. هیچ‌کدام به‌تنهایی تصویر کاملی ارائه نمی‌کنند، اما کنار هم می‌توانند به شناسایی زودهنگام عوامل خطر کمک کنند.

در روز World Heart Day و هم‌زمان با نخستین EU Screening Week، بهترین رویکرد این است که اعداد سلامت خود را بدانید، روند آنها را در طول زمان دنبال کنید و تفسیرشان را با پزشک در میان بگذارید. اگر مدتی است معاینه دوره‌ای نداشته‌اید، همین حالا درباره یک cardiovascular health check متناسب با سن و عوامل خطر خود سؤال کنید.

یادآوری: این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا توصیه شخصی پزشک نیست. اعداد و cut-offها در راهنماها برای جمعیت‌ها و گروه‌های مختلف تعریف شده‌اند و تفسیر نهایی باید با توجه به شرایط فردی انجام شود.