- مصرف زیاد غذاهای فوقفرآوریشده با ایجاد یک اثر انگشت شیمیایی مشخص در خون همراه است.
- این الگو نشاندهنده اختلال در متابولیسم چربی، کاهش برخی لیپیدهای ضروری، افزایش فشار سلولی است.
- نتایج میتواند در آینده به تشخیص زودهنگام آسیبهای متابولیکی از طریق آزمایش خون کمک کند.
دانشمندان سالهاست میدانند افرادی که مقدار زیادی غذاهای فوقفرآوریشده مصرف میکنند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲، برخی سرطانها قرار دارند. اکنون یک مطالعه جدید نشان میدهد که پاسخ این ارتباط ممکن است در ترکیب شیمیایی خون نهفته باشد. این پژوهش نشان میدهد افرادی که بیشترین میزان غذاهای فوقفرآوریشده را مصرف میکنند، دارای «اثر انگشت شیمیایی» مشخصی در خون هستند که از اختلال در متابولیسم چربیها، افزایش فشار بر سلولها حکایت دارد.
این یافتهها یکی از روشنترین توضیحات زیستی تاکنون درباره علت ارتباط رژیمهای غذایی مبتنی بر محصولات صنعتی و بستهبندیشده با طیف گستردهای از بیماریهای مزمن ارائه میکند.
ارتباط رژیم غذایی با ترکیب خون
سالها پژوهشها نشان داده بودند رژیمهای غذایی سرشار از محصولات صنعتی و بستهبندیشده با سلامت ضعیفتر ارتباط دارند، اما مشخص نبود میان مصرف این غذاها، بروز بیماری چه اتفاقی در بدن رخ میدهد.
Jessica Blanco-Lopez، پژوهشگر International Agency for Research on Cancer (IARC) در فرانسه، به همراه تیم تحقیقاتی خود تلاش کرد این فاصله دانشی را پر کند.
آنها نمونههای خون، اطلاعات تغذیهای ۱۵ هزار و ۲۰۰ نفر را که در یک مطالعه بلندمدت اروپایی شرکت داشتند، بررسی کردند.
پژوهشگران رژیم غذایی هر فرد را با استفاده از سیستم Nova طبقهبندی کردند. این سیستم که بهطور گسترده استفاده میشود، مواد غذایی را بر اساس میزان فرآوری، از مواد غذایی تازه تا محصولات فوقفرآوریشده دارای افزودنیهای صنعتی رتبهبندی میکند.
بررسی سرنخهای متابولیکی در خون
پژوهشگران صدها مولکول کوچک موجود در نمونههای خون را اندازهگیری کردند تا مشخص شود کدام ترکیبات شیمیایی با افزایش یا کاهش مصرف غذاهای فوقفرآوریشده تغییر میکنند.
این نخستین مطالعهای است که از روش Targeted Metabolomics یا متابولومیکس هدفمند برای بررسی این رژیمهای غذایی در چنین جمعیت بزرگ اروپایی استفاده میکند. این روش مولکولهای شناختهشده و مشخص موجود در بدن را اندازهگیری میکند.
مطالعات پیشین رژیمهای غذایی فوقفرآوریشده را با بیماریهای قلبیعروقی مرتبط دانسته بودند، اما مسیر شیمیایی میان این غذاها، بیماری هنوز بهطور دقیق مشخص نبود.
نشانههای هشداردهنده بدن
نتایج نشان داد این نوع رژیم غذایی روی ۲۲ متابولیت مختلف اثر میگذارد. متابولیتها محصولات میانی، نهایی هستند که بدن هنگام تجزیه مواد غذایی تولید میکند.
افرادی که بیشترین میزان غذاهای فوقفرآوریشده را مصرف میکردند، ویژگیهای متفاوتی در خون خود داشتند.
- افزایش برخی فرآوردههای جانبی چربی که هنگام ناتوانی سلولها در سوزاندن صحیح چربی تجمع پیدا میکنند.
- نشانههایی از کاهش عملکرد سامانه تولید انرژی سلولها.
- کاهش برخی چربیهای ضروری که برای ساخت غشای سلول، انتقال پیام میان سلولها اهمیت دارند.
کاهش این لیپیدها نشان میدهد تعادل طبیعی متابولیسم چربی در بدن دچار اختلال شده است.
در مجموع، نتایج دو مشکل همزمان را نشان میدهد:
- بدن ترکیبات چربی بیشتری از جمله کلسترول تولید میکند.
- توانایی بدن برای پردازش سالم چربیها کاهش پیدا میکند.
این الگو نشان میدهد غذاهای فوقفرآوریشده از دو مسیر به بدن آسیب میزنند؛ هم جایگزین غذاهای سالمتر میشوند، هم متابولیسم طبیعی بدن را مختل میکنند.
Jessica Blanco-Lopez میگوید:
«مصرف غذاهای فوقفرآوریشده ممکن است از طریق جایگزین کردن مواد غذایی مغذی و ایجاد اختلالات متابولیکی، خطرات سلامت را افزایش دهد.»
تغییر در چربیهای سالم بدن
در خون شرکتکنندگان ترکیب مشخصی از هشت اسید چرب مشاهده شد.
مهمترین آنها Stearic Acid یا اسید استئاریک بود؛ یک چربی اشباع که معمولاً در رژیمهای غذایی پرچرب یا هنگام بروز اختلالات متابولیکی افزایش پیدا میکند. این ماده همراه با سطوح بالای اسیدهای چرب زنجیرهبلند مشاهده شد.
این ترکیب اطلاعاتی فراتر از برچسب مواد غذایی در اختیار پژوهشگران قرار داد.
نتایج نشان داد تمام این چربی اضافی از رژیم غذایی وارد بدن نشده است. بخشی از آن توسط خود بدن و از کربوهیدراتهای اضافی، قندهای تصفیهشده، نشاسته فراوان موجود در بسیاری از محصولات فوقفرآوریشده ساخته شده است.
این یافته با نتایج مطالعه دیگری روی هزاران کودک بریتانیایی نیز همخوانی دارد. آن تحقیق نشان داد کودکانی که مقدار زیادی غذاهای فوقفرآوریشده مصرف میکنند، الگوی مشابهی از تغییرات چربی خون دارند که با افزایش چربی بدن در طول رشد ارتباط دارد.
همچنین آثار چربیهای صنعتی حتی در افرادی که مصرف کمی داشتند نیز مشاهده شد.
این مطالعه رابطه را نشان میدهد، نه علت را
این پژوهش ثابت نمیکند که غذاهای فوقفرآوریشده مستقیماً عامل این تغییرات هستند.
دادهها تنها وضعیت افراد را در یک مقطع زمانی بررسی کردهاند، نه طی چندین سال. بنابراین نتایج تنها وجود یک ارتباط قوی را نشان میدهد، نه رابطه علت و معلولی.
دکتر Blanco-Lopez و همکارانش پیش از پذیرش نتایج، یافتهها را با روشهای مختلف بررسی کردند.
او میگوید:
«آنچه اطمینانبخش بود این بود که با وجود استفاده از روشهای تحلیلی مختلف، نتایج همچنان به شکل قابل توجهی یکسان باقی ماند.»
این مطالعه یک توضیح زیستی روشن برای یافتههای آماری سالهای گذشته ارائه میدهد.
اثر انگشت شیمیایی مشاهدهشده در خون نشان میدهد بدن همزمان تحت دو نوع فشار قرار دارد:
- تولید بیش از حد چربی.
- کاهش توانایی محافظت از سلولها.
آیا آزمایش خون میتواند بیماری را زودتر پیشبینی کند؟
پژوهشگران دیگر نیز ارتباط این الگوهای شیمیایی خون با بیماریها را بررسی کردهاند.
در یکی از مطالعات، یک اثر انگشت شیمیایی مرتبط با رژیم غذایی با افزایش اختلالات سلامت روان ارتباط داشت؛ ارتباطی که حتی فراتر از اطلاعات حاصل از پرسشنامههای تغذیهای بود.
این موضوع اهمیت عملی این یافتهها را افزایش میدهد، زیرا ممکن است در آینده پزشکان بتوانند پیش از ظاهر شدن علائم بیماری، آسیبهای متابولیکی را از طریق آزمایش خون شناسایی کنند.
گام بعدی پژوهشگران، دنبال کردن این اثرهای شیمیایی در طول زمان است تا مشخص شود آیا این تغییرات پیش از بروز بیماری ایجاد میشوند یا خیر.
نتایج این مطالعه نشان میدهد رژیمهای غذایی که از غذاهای فوقفرآوریشده فاصله میگیرند، اثر سالمتری در خون بر جای میگذارند و به حفظ تعادل چربیهای ضروری برای عملکرد طبیعی سلولها کمک میکنند.
این مطالعه در نشریه Critical Reviews in Food Science and Nutrition منتشر شده است.
سؤالات متداول
غذاهای فوقفرآوریشده چیستند؟
این محصولات معمولاً بهصورت صنعتی تولید میشوند و حاوی افزودنیها، طعمدهندهها، رنگها، نگهدارندهها و مواد فرآوریشده متعددی هستند.
این مطالعه چه تغییری را در خون نشان داد؟
پژوهشگران یک اثر انگشت شیمیایی شامل تغییر در ۲۲ متابولیت، اختلال در متابولیسم چربی، کاهش برخی لیپیدهای ضروری را مشاهده کردند.
آیا این تحقیق ثابت میکند غذاهای فوقفرآوریشده باعث بیماری میشوند؟
خیر. این مطالعه تنها یک ارتباط قوی را نشان میدهد و رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند.
چرا این یافته اهمیت دارد؟
زیرا برای نخستین بار توضیح زیستی روشنی درباره ارتباط میان غذاهای فوقفرآوریشده، اختلال متابولیکی، بیماریهای مزمن ارائه میدهد.
نتیجهگیری
این پژوهش نشان میدهد مصرف زیاد غذاهای فوقفرآوریشده تنها کیفیت رژیم غذایی را کاهش نمیدهد، بلکه اثر شیمیایی قابلاندازهگیری در خون ایجاد میکند که با اختلال متابولیسم چربی، افزایش فشار سلولی مرتبط است. ادامه تحقیقات میتواند به توسعه آزمایشهای خون برای تشخیص زودهنگام آسیبهای متابولیکی کمک کند.
اگر به سلامت بلندمدت خود اهمیت میدهید، کاهش مصرف غذاهای فوقفرآوریشده و انتخاب مواد غذایی تازه میتواند گامی مؤثر برای حفظ سلامت متابولیسم بدن باشد.
